Tiếng Lingala

Tiếng Lingala (Ngala) là một ngôn ngữ Bantu nói rộng khắp miền tây bắc Cộng hòa Dân chủ Congo cùng một phần lớn Cộng hòa Congo. Ngoài ra, còn có người nói tiếng Lingala ở Angola và Cộng hòa Trung Phi.

Lịch sử
Hồi thế kỷ XIX, trước khi Nhà nước Tự do Congo ra đời, người Bangala ('người sông') là tập hợp các tộc người Bantu sinh sống giao thương dọc một góc sông Congo, từ Irebu ở cửa sông Ubangi đến sông Mongala. Họ nói nhiều ngôn ngữ tương tự nhau (ví dụ, tiếng Losengo), song ngôn ngữ của thông thương là tiếng Bangi. Do vậy, người dân sống kế người Bangala lầm tưởng rằng tiếng Bangi là ngôn ngữ của người Bangala, đặt cho nó cái tên Lingala, kết quả là những nhà truyền giáo châu Âu cũng theo lệ này.

Vào hai thập niên cuối thế kỷ XIX, sau khi lực lượng Leopold II của Bỉ chiếm cứ được vùng này và bắt đầu khai thác tài nguyên, tầm sử dụng tiếng Bangi càng mở rộng. Chính quyền thực dân lấy tiếng Bangi làm ngôn ngữ hành chính. Dạng tiếng Bangi này được đơn giản hoá (so với các ngôn ngữ Bantu địa phương khác) ở ngữ pháp, hình thái và số âm vị, theo đó là sự tiếp nhận từ mượn. Điều này cho phép nó dễ dàng lan rộng trong quần chúng nhân dân Congo.

Chừng năm 1900, các nhà truyền giáo CICM bắt đầu tìm cách "thanh lọc" tiếng Lingala nhằm làm nó "thuần Bantu" trở lại.

Tầm quan trọng của tiếng Lingala như một ngôn ngữ nói được nâng lên theo tầm quan trọng của hai trung tâm kinh tế-chính trị trong vùng: Kinshasa và Brazzaville.

Âm vị học

Nguyên âm
 Trước Sau Đóng   Nửa đóng   Nửa mở   Mở 

 IPA Ví dụ (IPA) Ví dụ (văn viết) Nghĩa Ghi chú   lilála (màu) cam, (cây) cam   kulútu người lớn (tuổi)   elongi mặt   mobáli nam, trai phát âm hơi cao hơn so với  thường:    lɛlɔ́ hôm nay   mbɔ́ngɔ tiền   áwa ở đây

Phụ âm
 Môi Chân răng Sauchân răng Vòm Ngạc mềm Mũi    Tắc    Xát   () Tiếp cận   

 IPA Ví dụ (IPA) Ví dụ (văn viết) Meaning   napɛ́sí tôi cho   mpɛmbɛ́ni gần   bolingo yêu   mbɛlí dao   litéya bài học   ntɔ́ngó bình minh   daidai dính   ndeko anh em, họ hàng   mokɔlɔ ngày   nkóló (người) chủ   galamɛ́lɛ ngữ pháp   ngáí tôi   mamá mẹ   boyini ghét   nyama động vật   fɔtɔ́ ảnh, hình   veló xe đạp   sɔ̂lɔ thực sự   nyɔ́nsɔ tất cả   zɛ́lɔ cát    nzámbe thần, thánh, chúa   cakú hay shakú vẹt xám châu Phi   ɔ́lɔ (kim loại) vàng    yé anh/cô ta [tân ngữ]   wápi đâu, ở đâu

 Chú thích

 Tham khảo 
 Van Everbroeck, René C.I.C.M. (1985) Lingala – Malóba ma lokóta/Dictionnaire. Editions l'Epiphanie. B.P. 724 LIMETE (Kinshasa).
 Edama, Atibakwa Baboya (1994) Dictionnaire bangála–français–lingála. Agence de Coopération Culturelle et Technique SÉPIA.
 Etsio, Edouard (2003) Parlons lingala / Tobola lingala. Paris: L'Harmattan. 
 Bokamba, Eyamba George et Bokamba, Molingo Virginie. Tósolola Na Lingála: Let's Speak Lingala (Let's Speak Series). National African Language Resource Center (ngày 30 tháng 5 năm 2005) 
 Guthrie, Malcolm & Carrington, John F. (1988) Lingala: grammar and dictionary: English-Lingala, Lingala-English. London: Baptist Missionary Society.
 Meeuwis, Michael (1998) Lingala. (Languages of the world vol. 261). München: LINCOM Europa. 
 Meeuwis, Michael (2010) A Grammatical Overview of Lingála. (Lincom Studies in African Linguistics vol. 81). München: LINCOM Europa. .
 Samarin, William J. (1990) 'The origins of Kituba and Lingala', Journal of African Languages and Linguistics, 12, 47-77.
 Bwantsa-Kafungu, J'apprends le lingala tout seul en trois mois'. Centre de recherche pédagogique, Centre Linguistique Théorique et Appliquée, Kinshasa 1982.
 Khabirov, Valeri. (1998) "Maloba ma nkota Russ-Lingala-Falanse. Русско-лингала-французский словарь". Moscow: Institute of Linguistics-Russian Academy of Sciences (соавторы Мухина Л.М., Топорова И.Н.), 384 p. 


Liên kết ngoài

Thể loại:Tiếng Lingala
L
L
Thể loại:Ngôn ngữ hài hòa nguyên âm