Văn hóa Lý–Trần

Văn hóa Lý–Trần (hoặc ở mức độ cao hơn nữa là Văn minh Lý–Trần, hoặc được khái quát hóa lên là Thời đại Lý–Trần) là một khái niệm mang tính tổng hợp dùng để chỉ những đặc trưng văn hóa của hai triều đại quân chủ nối tiếp nhau trong lịch sử Việt Nam. Nhà Trần dưới bàn tay dàn xếp khôn ngoan của Trần Thủ Độ đã soán ngôi nhà Lý một cách tương đối yên bình, rồi sau đó tiếp tục cuộc thanh trừng hệ thống các thành viên trong hoàng tộc họ Lý. Tuy nhiên, phần lớn di sản văn hóa chính trị thời Lý được triều Trần kế thừa nguyên vẹn, đồng thời ở một số lĩnh vực có sự phát triển hoàn thiện vượt bậc hơn so với thời Lý.

Một đặc điểm của văn hóa thời Lý–Trần là tinh thần khoan hòa, cởi mở, ý thức dân tộc và dân chủ phát triển ở một tầm cao hơn hẳn các thời đại trước đó trong lịch sử Việt Nam. Nho giáo thời Lý–Trần dần gia tăng ảnh hưởng của nó trong xã hội nhưng vẫn chưa đủ sức để giành vị thế độc tôn như từ thời Lê sơ trở đi. Trong khi đó, Phật giáo từ từ mất vị thế đứng đầu vào tay Nho giáo, nhưng vẫn có một vai trò nổi bật trong đời sống tư tưởng của cả tầng lớp cai trị cũng như dân thường. Đây là những đặc điểm gần như không thấy lặp lại ở những thời kỳ sau thời đại Lý–Trần, ngoại trừ có thể là giai đoạn cầm quyền tương đối ngắn của nhà Mạc trong giai đoạn đóng đô ở Thăng Long, đặc biệt là thời thịnh trị của triều Mạc (xem chi tiết hơn ở bài viết về thời đại văn hóa Lê–Mạc).

Văn hóa Lý–Trần là một trong những giai đoạn phát triển đỉnh cao trong lịch sử văn hóa của Việt Nam. Về nhiều mặt thì văn hóa thời Lý–Trần là nền tảng khởi đầu mang tính định hình thực sự cho văn hóa truyền thống của Việt Nam thời tự chủ sau cả ngàn năm Bắc thuộc và là hình mẫu để các triều đại quân chủ Việt Nam sau này lấy để soi chiếu, sửa đổi về giáo dục, khoa cử, tôn giáo tín ngưỡng, chính trị, quân sự, văn học nghệ thuật,...

Nghiên cứu về văn hóa thời đại Lý–Trần ở Việt Nam trong nhiều năm phần lớn thiên về những mặt được xem là tích cực đáng để ca ngợi, nhưng không nhiều nghiên cứu mang tính phê bình một cách hệ thống về những mặt hạn chếNhà nghiên cứu văn học Vương Trí Nhàn trong một bài viết có nhắc sơ qua tình hình nhà Trần thời hậu kháng chiến chống Nguyên-Mông: "Trong cuốn Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX, Đào Duy Anh dành hẳn một chương, chương XXV, nói về Bước suy đốn của nhà Trần, trong đó nói rõ việc đầu tiên Trần Nhân Tông cho làm sau khi quân Nguyên rút lui năm 1285 là duyệt lại hộ khẩu trong nước. Để làm gì? Theo Đào Duy Anh, để tìm cách "lấy tiền của mà tu bổ những tổn hại do chiến tranh gây nên." Tiếp đó, Đào Duy Anh kể ra nhiều việc nhà Trần đã làm sau 1288, nhằm "ra tay bóc lột nhân dân thêm nữa". "Ngay năm 1290, sử đã chép có nạn đói lớn [….] Sau khi đã ra sức tham gia kháng chiến trong quân đội hay trong dân quân, người nông dân thấy đời họ không được cải thiện mà lại còn bị bóc lột hơn xưa, họ rất lấy làm bất bình mà đã rục rịch phản đối. Không thể dùng ngay thủ đoạn khủng bố, Trần Khâm (tức Nhân Tông) lại nghĩ ngay đến việc dụng binh đối với các nước nhỏ láng giềng để đánh lạc hướng bất bình của nhân dân" (Sđd, bản của NXB Văn hóa Thông tin, 2002, tr. 258-259)"Một ví dụ mang tính phê phán nghiêm túc về thời đại này là khái niệm "ảo ảnh Lý Trần" do tác giả Nguyễn Gia Kiểng đưa ra trong cuốn sách Tổ quốc ăn năn (xuất bản lần đầu ở Paris năm 2001), dù đây không phải là cuốn sách mang tính học thuật về riêng thời đại này. Trong cuốn sách này, tác giả Nguyễn Gia Kiểng có đưa ra những nhận xét mang nhiều tính phê phán về thời đại Lý–Trần, trong đó có lĩnh vực văn học:

Tài liệu nghiên cứu
Sách:
 Nguyễn Công Lý, Bản sắc dân tộc trong văn học thiền tông thời Lý – Trần, NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội, 1997
 Nguyễn Công Lý, Văn học Phật giáo thời Lý – Trần, diện mạo và đặc điểm, NXB ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, 2002
 Nguyễn Công Lý, Văn học Việt Nam thời Lý – Trần, giáo trình, NXB ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, 2018
 Nguyễn Huệ Chi, Khảo luận văn bản trong thơ văn Lý – Trần, tập 1, NXB Khoa học Xã hội, 1977

Bài viết (tạp chí chuyên ngành), luận văn: 
 Đoàn Thị Thu Vân, Từ những thành tựu của thời đại Lý – Trần nghĩ về những nét bản sắc của văn hóa Đại Việt, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, số 7, 2014
 Nguyễn Công Lý, Góp phần tìm hiểu văn học Phật giáo Việt Nam trước thời Lý – Trần, Tạp chí Hán Nôm, số 4, 1999
 Nguyễn Công Lý, Đặc trưng thời đại Lý Trần, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 3, 2000
 Nguyễn Công Lý, Mấy nét đặc trưng về thời đại Lý – Trần, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 3, 2000
 Nguyễn Công Lý, Mấy đặc điểm văn học Lý – Trần, Tạp chí Hán Nôm, số 2, 2001

Nguồn khác (báo, tạp chí điện tử): 
 Nguyễn Kim Sơn, Vấn đề phương pháp tiếp cận phần văn học Phật giáo giai đoạn Lý - Trần . (Tạp chí Văn hóa Nghệ An'', 08/11/2013)

Hình ảnh

Chú thích

Xem thêm
Tam giáo đồng nguyên
Lịch sử Phật giáo Việt Nam
Lịch sử Nho giáo Việt Nam
Lịch sử văn học Việt Nam
Tôn giáo Việt Nam thời Lý
Văn học Việt Nam thời Lý
Nghệ thuật Việt Nam thời Lý
Giáo dục khoa cử Việt Nam thời Lý
Kinh tế Việt Nam thời Lý
Lịch sử Việt Nam thời Lý
Văn học Việt Nam thời Trần
Kinh tế Việt Nam thời Trần
Giáo dục khoa cử Việt Nam thời Trần
Tôn giáo Việt Nam thời Trần
Thiền phái Trúc Lâm
Nghệ thuật Việt Nam thời Trần
Lịch sử Việt Nam thời Trần
Hào khí Đông A
Hội nghị Diên Hồng
Đại Việt
Chữ Nôm
Hàn luật
Văn Miếu - Quốc Tử Giám
An Nam tứ đại khí
Hoàng thành Thăng Long
Di tích cố đô Thăng Long
Văn hóa Việt Nam thời Hồ
Văn hóa Việt Nam thời Lê sơ
Văn hóa Việt Nam thời Mạc (Văn hóa Lê–Mạc)
Văn hóa Việt Nam thời Lê trung hưng
Văn hóa Việt Nam thời Tây Sơn
Văn hóa Việt Nam thời Nguyễn

Thể loại:Văn hóa Việt Nam thời Lý
Thể loại:Văn hóa Việt Nam thời Trần
Thể loại:Lịch sử văn hóa Việt Nam
Thể loại:Văn hóa xứ Đông
Thể loại:Văn hóa Thăng Long (trước thời nhà Nguyễn)
Thể loại:Văn hóa trung đại Việt Nam