Danh sách hoàng đế nhà Đường

Nhà Đường là một triều đại Trung Quốc kế tục nhà Tùy (581 – 619) và được tiếp nối bởi thời kỳ Ngũ đại Thập quốc (907 – 960). Tồn tại trong 289 năm, khởi đầu vào năm 618 và kết thúc vào năm 907, nhà Đường thường được xem là một trong những đỉnh cao huy hoàng trong lịch sử nền văn minh Trung Hoa. 

Tất cả các hoàng đế nhà Đường từ người khai lập Đường Cao Tổ Lý Uyên trở đi đều là Người Hồ-Hán, tức là những người sinh ra trong quá trình cộng cư và hỗn huyết giữa người Hán và người Hồ. Đây là một quá trình quan trọng trải dài trong lịch sử Trung Quốc từ thời thượng cổ (giai đoạn lập quốc sơ khai tại Trung Nguyên - Hoa Hạ) cho đến thời nhà Thanh. Lý Uyên có mẫu thân Nguyên Trinh Hoàng hậu là người dân tộc Tiên Ti, con gái của Độc Cô Tín. Điều này một phần giải thích tại sao từ rất lâu trước thời Thanh, nhà Đường đã có tư tưởng và chính sách cởi mở đến vậy trong việc trọng dụng rộng rãi các sắc tộc khác nhau trong hệ thống cai trị của mình.

Lý Uyên, tức Đường Cao Tổ () là một người họ hàng bên ngoại của hoàng đế triều Tùy, Lý Uyên lợi dụng tình hình loạn lạc khi chính quyền trung ương gần sụp đổ để tiến hành nổi dậy và đoạt lấy thiên mệnh. Triều Đường bước vào giai đoạn cường thịnh dưới thời Đường Thái Tông Lý Thế Dân () khi Trung Quốc vươn mình thành cường quốc hùng mạnh bậc nhất thế giới. Triều đại của gia tộc họ Lý bị gián đoạn 15 năm khi Võ Tắc Thiên () – vị nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa – nắm lấy quyền hành và lập ra nhà Võ Chu. 

Trong số các hoàng đế nhà Đường, tại vị lâu nhất là Đường Huyền Tông () với 43 năm. Dù được xem là một những giai đoạn thịnh trị nhất trong lịch sử Trung Hoa, song những sự kiện diễn ra trong những năm tháng cuối cùng dưới triều Đường Huyền Tông đã đánh dấu sự suy yếu của nhà Đường. Tuy các hoàng đế đời sau đã phục hồi được sự ổn định của đất nước, nhưng nhà Đường đã không thể lấy lại ánh hào quang thịnh vượng năm xưa. Giai đoạn nửa sau của triều đại chứng kiến sự trỗi dậy của các phiên trấn, các tiết độ sứ đều tạo dựng thế lực nhất định và chỉ còn thần phục triều đình trên danh nghĩa. Nhà Đường chính thức diệt vong khi Tiết độ sứ Chu Toàn Trung phế truất Đường Ai Đế () và thành lập nên triều Hậu Lương (907 – 923), mở ra thời kỳ loạn lạc kéo dài hơn 50 năm.

Dưới đây là danh sách đầy đủ hoàng đế của nhà Đường, bao gồm tên huý, thuỵ hiệu, niên hiệu và thời gian trị vì. Danh sách này không bao gồm nhiếp chính, Hoàng thái hậu chấp chính và triều Võ Chu của Võ Tắc Thiên.

 Quy ước đặt tên 
 Tên gọi Hoàng đế 
nhỏ|Bút pháp của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ (). Văn hóa Trung Quốc phát triển mạnh mẽ và cường thịnh trong thời kì nhà Đường, đây được coi là thời kì đỉnh cao của thi ca Trung Quốc.
Thời cổ Trung Quốc hay còn gọi là thời Vương quốc, với nhà Hạ (thế kỷ 21 – thế kỷ 16 TCN), nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN), nhà Chu (thế kỷ 11 – 256 TCN), là khi mà các vị vua dùng tước hiệu Vương (王). Từ thời nhà Chu, các vị vua bắt đầu tự xưng là Thiên tử (天子) nhằm thể hiện tính chính danh của mình. Đến năm 221 TCN, Tần Vương Doanh Chính đã chinh phục và thống nhất tất cả các nước chư hầu Chiến Quốc, lập nên Đại Tần (221 TCN – 206 TCN). Để nâng mình lên trên các vị vua cũ của nhà Thương và nhà Chu, Doanh Chính đã quyết định đặt ra tước hiệu mới: Hoàng đế (皇帝) và trở thành Hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, tức Tần Thủy Hoàng. Tước hiệu Hoàng đế đã được tạo ra bằng cách kết hợp tước hiệu Tam Hoàng Ngũ Đế (三皇五帝), nguồn gốc từ thần thoại Trung Quốc. Tước hiệu này từ đó về sau được các nhà cai trị Trung Quốc sử dụng liên tiếp theo các triều đại cho đến khi triều đại nhà Thanh sụp đổ vào năm 1911.

 Thụy hiệu, miếu hiệu và niên hiệu 
Trong các ghi chép và văn bản lịch sử, từ thời nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN) đến thời nhà Tùy (581 – 618), các vị quân chủ Trung Quốc thường được đề cập đến bằng thụy hiệu. Tuy miếu hiệu đã xuất hiện từ thời nhà Hán, nhưng mãi đến thời nhà Đường, khi thụy hiệu thường trở nên rất dài, loại tên này mới được chính thức sử dụng để đề cập đến các vị quân chủ trong các ghi chép và văn bản lịch sử. Truyền thống này vẫn được nối tiếp xuyên suốt thời kỳ Ngũ đại Thập quốc (907 – 979), nhà Tống (960 – 1279) và nhà Nguyên (1271 – 1368). Sang đến thời nhà Minh (1368 – 1644) và nhà Thanh (1644 – 1911), các hoàng đế thường chỉ sử dụng một niên hiệu duy nhất trong suốt triều đại của mình. Tuy nhiên, trong các sử liệu và ghi chép của Trung Quốc, các hoàng đế nhà Minh vẫn thường được gọi bằng miếu hiệu, khác biệt với cách gọi bằng niên hiệu trong sử liệu tây phương. Phải đến đời nhà Thanh, sử sách Trung Quốc mới bắt đầu chuyển sang gọi các vị quân chủ bằng niên hiệu, dù họ vẫn có miếu hiệu và thụy hiệu như vua chúa triều đại trước.

Niên hiệu chính thức được đưa vào sử dụng dưới triều đại của Hán Vũ Đế (). Tuy nhiên, nguồn gốc của loại tên này có thể được truy ngược xa hơn về thời cổ đại. Phương pháp tính năm lâu đời nhất – tồn tại từ thời nhà Thương – đánh dấu năm đầu tiên của triều đại của một vị quân chủ là năm thứ nhất. Khi nhà vua mất, năm thứ nhất của thời kỳ trị vì mới sẽ bắt đầu. Hệ thống này thay đổi vào thế kỷ 4 TCN khi năm đầu tiên của một thời kỳ trị vì mới không bắt đầu ngay sau khi nhà cầm quyền đó mất mà chỉ bắt đầu vào ngày Tết Nguyên Đán năm kế tiếp.

 Hoàng đế Đại Đường 
nhỏ|Bức họa Trương Quả kiến Minh Hoàng của Nhậm Nhân Phát đời Nguyên vẽ Trương Quả Lão yết kiến Đường Huyền Tông
Triều nhà Đường có tất cả 22 vị hoàng đế khác nhau trong suốt chiều dài lịch sử gần 300 năm. Sau khi bình định các quân phiệt, hoàng đế đầu tiên – Đường Cao Tổ Lý Uyên –  đã lập ra nhà Đường, triều đại kế tục nhà Tùy. Nhà Đường phát triển rực rỡ dưới thời Thái Tông và Cao Tông, khi lãnh thổ liên tục được mở rộng, bao trùm toàn bộ Trung Quốc bản thổ và phần lớn thảo nguyên Trung Á. Nhà Đường bị gián đoạn khi Võ Tắc Thiên phế bỏ con trai, xưng hoàng đế và lập ra nhà Võ Chu. Đế vị quay trở về tay nhà họ Lý khi Đường Trung Tông Lý Hiển lên ngôi lần thứ hai vào năm 705. Trong lịch sử nhà Đường, Đường Trung Tông không phải là vị hoàng đế duy nhất từng tại vị hai lần. Ngoài ông ra, em trai ông là Đường Duệ Tông và vị hoàng đế áp chót Đường Chiêu Tông đều từng hai lần lên ngôi. 

Kể từ đầu thế kỷ thứ 9, các hoàng đế dần đánh mất quyền lực vào tay thái giám. Vốn dĩ là quan trong nội đình, không có quyền can dự chính sự, thái giám thời Vãn Đường lợi dụng tầm ảnh hưởng để trực tiếp can thiệp vào việc lựa chọn người kế vị và khiến họ trở thành vua bù nhìn. Cả Đường Ý Tông và bốn trong số năm vị hoàng đế trước ông đều do thái giám dựng lên. Tuy hoàng đế có thể giành lại ít nhiều quyền lực trong thời gian ngắn, chẳng hạn như thời Đường Tuyên Tông, nhưng quyền lực hoàng đế trong thời Vãn Đường đã giảm xuống mức thấp nhất trong suốt lịch sử gần 300 năm của triều đại này.

 Danh sách 
Danh sách hoàng đế nhà Đường Tranh vẽ Miếu hiệu Thụy hiệu Tên thật Trị vìNiên hiệu Thời gian Chúthế=|105pxCao Tổ高祖 Thần Nghiêu Đại ThánhĐại Quang Hiếu hoàng đế神堯大聖大光孝皇帝 Lý Uyên李淵 18 tháng 6 năm 618 –4 tháng 9 năm 626() Vũ Đức 武德 618 – 626  thế=|105px Thái Tông太宗 Văn Vũ Đại ThánhĐại Quảng Hiếu hoàng đế文武大聖大廣孝皇帝 Lý Thế Dân李世民 4 tháng 9 năm 626 –10 tháng 7 năm 649 Trinh Quán貞觀 626 – 649 thế=|105px Cao Tông高宗 Thiên Hoàng Đại ThánhĐại Hoằng Hiếu hoàng đế天皇大圣大弘孝皇帝 Lý Trị李治 15 tháng 7 năm 649 –27 tháng 10 năm 683 Vĩnh Huy永徽 650 – 655 Hiển Khánh顯慶  656 – 661 Long Sóc龍朔 661 – 663 Lân Đức麟德 664 – 665 Càn Phong乾封 666 – 668 Tổng Chương總章 668 – 670 Hàm Hanh咸亨 670 – 674 Thượng Nguyên上元 674 – 676 Nghi Phượng儀鳳 676 – 679 Điều Lộ調露 679 – 680 Vĩnh Long永隆 680 – 681 Khai Diệu開耀 681 – 682 Vĩnh Thuần永淳 682 – 683 Hoằng Đạo弘道 683 thế=|105px Trung Tông中宗 Đại Hòa Đại ThánhĐại Chiêu Hiếu hoàng đế大和大聖大昭孝皇帝 Lý Hiển李顯hoặcLý Triết李哲 3 tháng 1 năm 684 –
26 tháng 2 năm 684 Tự Thánh 嗣圣 684 thế=|105px Duệ Tông睿宗 Huyền Chân Đại ThánhĐại Hưng Hiếu hoàng đế玄真大聖大興孝皇帝 Lý Đán李旦 27 tháng 2 năm 684 –8 tháng 10 năm 690 Văn Minh文明 684 Quang Trạch光宅 684 Thùy Củng垂拱 685 – 688 Vĩnh Xương永昌 688 – 689 Thái Sơ載初  689 – 690 colspan=9 align="center"  colspan=9 align="center"  thế=|105px Trung Tông中宗 Đại Hòa Đại ThánhĐại Chiêu Hiếu hoàng đế大和大聖大昭孝皇帝 Lý Hiển李顯hoặcLý Triết李哲 23 tháng 2 năm 705 –3 tháng 7 năm 710 Thần Long神龍 705 – 707 Cảnh Long景龍 707 – 710  không có Thương Đế殤帝 Lý Trọng Mậu李重茂 8 tháng 7 – 25 tháng 7 năm 710 Đường Long 唐隆 710 thế=|105px Duệ Tông睿宗 Huyền Chân Đại ThánhĐại Hưng Hiếu hoàng đế玄真大聖大興孝皇帝 Lý Đán李旦 25 tháng 7 năm 710 –8 tháng 9 năm 712 Cảnh Vân 景雲 710 – 711 Thái Cực 太極 712 Diên Hòa 延和 712 thế=|105px Huyền Tông玄宗 Chí Đạo Đại ThánhĐại Minh Hiếu hoàng đế至道大聖大明孝皇帝 Lý Long Cơ李隆基 8 tháng 9 năm 712 –12 tháng 8 năm 756 Tiên Thiên 先天 712 – 713 Khai Nguyên 開元 713 – 741 Thiên Bảo 天寶 741 – 756 thế=|105px Túc Tông肅宗 Văn Minh Võ Đức Đại ThánhĐại Tuyên Hiếu hoàng đế文明武德大聖大宣孝皇帝 Lý Hạnh李亨 12 tháng 8 năm 756 –16 tháng 5 năm 762 Chí Đức至德 756 – 758 Càn Nguyên乾元 758 – 760 Thượng Nguyên上元 760 – 762 Bảo Ứng寶應762 thế=|105px Đại Tông代宗 Duệ Văn Hiếu Vũ hoàng đế睿文孝武皇帝 Lý Dự李豫 18 tháng 5 năm 762 –10 tháng 6 năm 779 Quảng Đức廣德 763 – 764 Vĩnh Thái永泰 765 – 766 Đại Lịch大曆 766 – 779 thế=|105px Đức Tông德宗 Thần Vũ Hiếu Văn hoàng đế神武孝文皇帝 Lý Quát李适 12 tháng 6 năm 779 –25 tháng 2 năm 805 Kiến Trung建中 780 – 783 Hưng Nguyên興元 784 Trinh Nguyên貞元 785 – 805 Thuận Tông順宗 Chí Đức Hoằng Đạo Đại ThánhĐại An Hiếu hoàng đế至德弘道大圣大安孝皇帝 Lý Tụng李诵 28 tháng 2 – 31 tháng 8 năm 805 Vĩnh Trinh永貞 805 thế=|105px Hiến Tông憲宗 Chiêu Văn Chương Vũ Đại ThánhChí Thần Hiếu hoàng đế昭文章武大聖至神孝皇帝 Lý Thuần李純 5 tháng 9 năm 805 –14 tháng 2 năm 820 Nguyên Hòa 元和 805 – 820 thế=|105px Mục Tông穆宗 Duệ Thánh Văn Huệ Hiếu hoàng đế睿圣文惠孝皇帝 Lý Hằng李恆 20 tháng 2 năm 820 –25 tháng 2 năm 824 Trường Khánh 長慶 820 – 824  Kính Tông敬宗 Duệ Vũ Chiêu Mẫn Hiếu hoàng đế睿武昭愍孝皇帝 Lý Đam李湛 29 tháng 2 năm 824 –9 tháng 1 năm 827 Bảo Lịch 寶曆 824 – 827 thế=|105px Văn Tông文宗 Nguyên Thánh Chiêu Hiến Hiếu hoàng đế元圣昭献孝皇帝 Lý Ngang李昂 13 tháng 1 năm 827 –10 tháng 2 năm 840 Thái Hòa 大和 827 – 835 Khai Thành 開成 836 – 840 thế=|105px Vũ Tông武宗 Chí Đạo Chiêu Túc Hiếu hoàng đế至道昭肃孝皇帝 Lý Viêm李炎 20 tháng 2 năm 840 –22 tháng 4 năm 846 Hội Xương 会昌 840 – 846 thế=|105px Tuyên Tông宣宗 Nguyên Thánh Chí Minh Thành VũHiến Văn Duệ Trí Chương NhânThần Thông Ý Đạo Đại Hiếu hoàng đế元聖至明成武獻文睿智章仁神聰懿道大孝皇帝 Lý Thầm李忱 25 tháng 4 năm 846 –7 tháng 9 năm 859 Đại Trung 大中 846 – 859 thế=|105px Ý Tông懿宗 Chiêu Thánh Cung Huệ Hiếu hoàng đế昭聖恭惠孝皇帝 Lý Thôi李漼 13 tháng 9 năm 859 –15 tháng 8 năm 873 Hàm Thông 咸通 859 – 873 thế=|105px Hy Tông僖宗 Huệ Thánh Cung Định Hiếu hoàng đế惠聖恭定孝皇帝 Lý Huyên李儇 16 tháng 8 năm 873 –20 tháng 4 năm 888 Càn Phù 乾符 874 – 879 Quảng Minh 廣明 879 – 881 Trung Hòa 中和 881 – 885 Quang Khải 光啟 885 – 888 Văn Đức 文德 888 thế=|105px Chiêu Tông昭宗 Thánh Mục Cảnh Văn Hiếu hoàng đế圣穆景文孝皇帝 Lý Diệp李曄 20 tháng 4 năm 888 –1 tháng 12 năm 900 Long Kỷ 龍紀 889 Đại Thuận 大順 890 – 891 Cảnh Phúc 景福 892 – 893 Càn Ninh 乾寧 894 – 898 Quang Hóa 光化 898 – 900 không có Lý Dụ李裕 4 tháng 12 năm 900 –24 tháng 1 năm 901 Quang Hóa 光化 900 – 901 thế=|105px Chiêu Tông昭宗 Thánh Mục Cảnh Văn Hiếu hoàng đế圣穆景文孝皇帝 Lý Diệp李曄 24 tháng 1 năm 901 –22 tháng 9 năm 904 Thiên Phục 天復 901 – 904 Thiên Hựu 天祐 904  Cảnh Tông景宗 Ai Đế哀帝hayChiêu Tuyên Quang Liệt Hiếu Hoàng đế昭宣光烈孝皇帝 Lý Chúc李柷 26 tháng 9 năm 904 –12 tháng 5 năm 907 Thiên Hựu 天祐 904

Niên biểu

 Phả hệ 

 Xem thêm 
 Danh sách quân chủ Trung Quốc:
 Danh sách hoàng đế nhà Hán
 Danh sách hoàng đế nhà Tống
 Danh sách hoàng đế nhà Minh
 Danh sách hoàng đế nhà Thanh

 Tham khảo 

 Thư mục 











 Liên kết ngoài 

 Lịch sử Trung Quốc – Triều Đường 唐 (618 – 907) 


Đ
Thể loại:Hoàng đế nhà Đường
Thể loại:Người Hồ-Hán