Tiếng Archi

Tiếng Archi là một ngôn ngữ Đông Bắc Kavkaz được nói bởi người Archi tại làng Archib, nam Dagestan, Nga, và sáu làng nhỏ hơn xung quanh.

Ngôn ngữ này đáng chú ý về số lượng âm vị lớn và với sự hiện diện của âm xát cạnh lưỡi ngạc mềm vô thanh và âm xát cạnh lưỡi ngạc mềm hữu thanh, cũng như âm tắc xát cạnh lưỡi ngạc mềm vô thanh, âm tắc xát cạnh lưỡi ngạc mềm tống ra. Nó có bốn lớp danh từThe Archi language tutorial, presenting an overview of the grammar of Archi  và có một hệ thống hình thái học biến tố đa dạng và mang tính bất quy tắc ở mọi cấp độ. Nếu tính toán, từ một gốc động từ duy nhất có thể biến tố thành 1.502.839 dạng.Kibrik, A. E. (2001). "Archi (Caucasian—Daghestanian)", The Handbook of Morphology, Blackwell, pg. 468

Ngữ âm
Tiếng Archi cũng như những ngôn ngữ liên quan có một hệ thống âm vị phức tạp. Nó có 26 âm vị nguyên âm, và tùy theo phân tích, từ 74 đến 82 phụ âm.

Nguyên âm
Tiếng Archi có sáu nguyên âm cơ sở (). Tất cả trừ  đều có năm dạng: ngắn, yết hầu hóa, mang thanh cao, dài với thanh cao và yết hầu hóa với thanh cao (tức , , , , and ). Trong tất cả, chỉ  và  không đứng đầu từ. Một số ví dụ về âm  là  ('trở nên béo') và  ('óc, não').

Phụ âm
Trong số các ngôn ngữ phi click, tiếng Archi hiện có hệ thống phụ âm lớn nhất (tiếng Ubykh của hệ Tây Bắc Kavkaz có nhiều hơn, nhưng nay đã biến mất). Bảng dưới là tất cả những phụ âm được ghi nhận trong Archi Language Tutorial và Archi Dictionary.

+ Phụ âm tiếng Archi  Môi Răng Sauchân răng Vòm Ngạc mềm Lưỡi gà Yết hầu Thanh hầu lenis fortis lenis fortis lenis fortis  lenis fortis lenis fortis thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa yết hầu hóa yết hầu hóa+môi hóa thường môi hóa yết hầu hoá yết hầu hóa+môi hóa Mũi m  n                    Tắc hữu thanh b  d dʷ        ɡ ɡʷ           vô thanh p pː t tʷ tː       k kʷ kː kːʷ q qʷ qˤ qˤʷ     ʡ ʔ tống ra pʼ  tʼ         kʼ kʷʼ   qʼ qʷʼ qˤʼ qˤʷʼ qːʼ  qːˤʼ  Tắc xát vô thanh   t͡s t͡sʷ t͡sː  t͡ʃ t͡ʃʷ    k͡ʟ̝̊ k͡ʟ̝̊ʷ           tống ra  t͡sʼ t͡sʷʼ t͡sːʼ  t͡ʃʼ t͡ʃʷʼ t͡ʃːʼ   k͡ʟ̝̊ʼ k͡ʟ̝̊ʷʼ         Xát vô thanh  s sʷ sː sːʷ ʃ ʃʷ ʃː ʃːʷ  ʟ̝̊ ʟ̝̊ʷ ʟ̝̊ː ʟ̝̊ːʷ χ χʷ χˤ χˤʷ χː χːʷ χːˤ χːˤʷ ʜ h hữu thanh  z zʷ   ʒ ʒʷ    ʟ̝   ʁ ʁʷ ʁˤ ʁˤʷ      Rung r                Tiếp cận w  l        j          

Trong số trên, những âm được tô màu cam không đứng đầu từ (dù , , và  nói chung khá thường gặp), và âm tô màu xanh lá không có mặt trong Tutorial nhưng xuất hiện trong một mục trong từ điển (, 'đồng cỏ alpine mùa hè'), và những âm tô màu xanh lam xuất hiện trong Tutorial nhưng không có trong từ điển.

Một số âm rất hiếm. Ví dụ,  chỉ nằm giữa từ trong một mục từ điển duy nhất (, 'nặng') và hai mục đầu từ. Tương tự,  chỉ có trong hai mục từ điển:  ('non, chưa chín') và  ('cong').

Âm xát cạnh lưỡi ngạc mềm vô thanh , âm xát cạnh lưỡi ngạc mềm hữu thanh , âm tắc xát cạnh lưỡi ngạc mềm hữu thanh  và âm tắc xát cạnh lưỡi ngạc mềm tống ra  đều là những âm vị cực kỳ hiếm trên thế giới.

Chú thích

Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga
Thể loại:Ngữ hệ Đông Bắc Kavkaz