Khổng tước công chúa

Khổng tước công chúa hay Chàng Sisouthone và nàng Manola () là những nhan đề phi chính thức một huyền thoại Thái tộc thịnh hành từ trung đại trung kì tới nay, có ảnh hưởng sâu sắc tới sinh hoạt tín ngưỡng và truyền thống ca vũ nhạc tại khu vực Đông Nam Á.
Lịch sử

Cho tới hiện đại hậu kì, các cứ liệu chép lại truyền thuyết Khổng tước công chúa có sớm nhất chỉ từ thập niên 1960 tại nhiều quốc gia Đông Á với nhiều ngôn ngữ khác nhau, tuy nhiên nội dung nhìn chung khá nhất quán.

Thời điểm thực sự hình thành truyền thuyết này tuy chưa rõ ràng, nhưng hoàn toàn có thể xác định được là khoảng triều Đường trở đi, khi Đại Lễ quốc bước đầu hưng khởi và bành trướng sức ảnh hưởng ra xung quanh. Tựu trung đây là giai đoạn hưng phấn nhất của văn hóa Thái và huyền tích này là một chứng cứ xác đáng cho cường lực văn hóa tín ngưỡng Nam Chiếu đối với các tiểu vùng Hoa Nam và Đông Nam Á đại lục.
Nội dung
nhỏ|phải|222px|Khổng tước vũ tại Vancouver (Canada), 2012.
nhỏ|phải|222px|Ca vũ Khổng tước công chúa tại Vân Nam (Trung Quốc), 2020.
nhỏ|phải|222px|Vũ nữ Khmer trình diễn Robam Moni Mekhala tại Phnom Penh (Kampuchea), 2016.
Ở một xứ sở nọ có vị vương tử rất đỗi anh dũng và tuấn tú. Một hôm, đương lúc đi săn, chàng nhác thấy con diều hâu quắp một con rùa vàng, bèn giương cung bắn, diều bị thương liền bỏ mồi mà chạy mất. Rùa vàng lúc đó mới hiện nguyên hình là thủy tề, bèn biếu vương tử một thanh gươm báu để đền ơn cứu mạng.

Hôm ấy, khi trời vừa sẩm tối, vương tử đi tới một thác nước và thấy tám thiếu nữ xinh đẹp tuyệt trần đang tắm, bèn cướp vội một chiếc áo mà giấu đi. Các thiếu nữ ấy tắm xong bèn lên bờ, khoác áo lại và bỗng bay vút lên tầng không khuất dạng, chỉ có nàng út phải ở lại vì ngỡ như mất áo.

Vương tử bấy giờ mới bước ra, hỏi truyện mới hay nàng là tiên ở thiên quốc, bèn đưa nàng về ra mắt song thân. Tự bấy nàng tiên út ở lại làm vương phi, ai nấy trong triều đều kinh ngạc trước nhan sắc và tài ca vũ của nàng.

Đương thời, vị quốc sư được triều đình nể trọng lại hóa ra là con diều hung ác, thường bay đi muôn phương bắt người về xơi thịt. Y rắp tâm hãm hại đôi uyên ương, bèn sang lân quốc xúi giục chiến tranh với nước mình, khiến cho vương tử phải thân chinh ra trận.

Vắng vương tử, quốc sư bèn rao truyền khắp nơi rằng công chúa là yêu tinh gieo bao tai họa cho vương quốc, khiến nơi nơi điêu linh. Vì dân chúng thôi thúc quá, nhà vua đành lập giàn hỏa và đưa nàng lên đó nhằm chứng minh thanh danh.

Công chúa xin nguyện ước cuối cùng là khoác lại chiếc áo lông công múa một điệu chúc mọi người được bình an. Bèn bước lên giàn hỏa, vừa đi vừa múa, bỗng vút bay về trời.

Một thời gian sau, vương tử thắng giặc trở về, không thấy vợ đâu bèn bỏ cung thất đi tìm. Trải bao nguy hiểm khôn cùng do lão pháp sư độc ác gây ra, cuối cùng chàng cũng lần tới được thiên quốc. Vương tử liền xin yết kiến thiên đế, được cho đoàn tụ với vợ. Nhân đấy, thiên đế chỉ cho chàng hay cớ sự, chàng bèn cả giận đem gươm báu đi trừ lão pháp sư độc ác.

Vương tử đưa vợ về hạ giới sống kết nghĩa trăm năm. Từ đó về sau, công chúa lốt công đem điệu múa dạy cho cung nữ, rồi các cung nữ truyền lại cho dân gian đều hưởng.
Nguyên tự
Các danh từ riêng trong truyện được phản ánh qua sự khúc xạ ngôn ngữ như sau :
Nhân vậtẤn ĐộCao MiênẢi LaoThái LanTrung HoaCao LyViệt Nam Khổng tước công chúa  മണിമേഖലMaṇīmekhalā  នាងកែវមនោរាហ៍Neang Keo Monorea  ?Nang Monola  มณีเมขลาMani Mekkhala  喃穆婼娜Nam Mục-nhược-na  아랑Arang  Nhồi Hoa Vương tử  உதயகுமார்Utayakumār  ព្រះសុធនPreah Sothun  ?Chao Sisouthone  ?  召樹屯Triệu Thụ-đồn  무달Mudal  Tư Thành Pháp sư Brahman  ?Ramasura  រាមឥសូរReam Eyso  ?  รามสูรRāms̄ūr  巫師Vu sư  ?  Tể tướng Thủy tề  ?Rajanagar  ណាហ្គារាជReachnahka  ?  ราชานาคRajanaga  龍王Long vương  용왕Yong-wang  Hà bá Quốc vương  ?  Atichakvong  ?  ?  ?  ?  ? Vương hậu  ?  Chantea Devi  ?  ?  ?  ?  ? Bảy công chúa Kinnara  കിന്നരർKinnarar  កិន្នរីKenorei  ?  กินรีKinrī  緊那羅Khẩn-na-la  선여Seon-yeo  Tiên nữĐịa danhẤn ĐộCao MiênẢi LaoThái LanTrung HoaCao LyViệt Nam Hạ giới  ചോളCēāḷa  ?Oudor Bangchal  ?Mɯ́ang Bangchal  ?Mɯ̄ang Bangchal  勐板扎Mãnh Bản-trát  ?  An Nam Trung nguyên  കടൽBiển  ?  ?  ?  天池Thiên trì  천지Thiên trì  ? Thượng giới  ഹിമാലയംHimālayaṁ  ភ្នំព្រះសុមេរុPhnom Preah Someru  ?  ?  天國Thiên quốc  금강산Kim Cương sơn  Champa
Phong hóa

nhỏ|phải|222px|Điêu tượng Huyền thoại Chao Sisouthone và Nang Manola tại Vat That Luang (Luang Prabang), tạc thế kỷ XVI triều vua Xaysethathirath.
Khổng tước công chúa là vũ điệu thịnh hành và tương đối lâu đời tại phía Bắc khu vực Trung Ấn, bao gồm Miến Điện, Thái Lan, Lào cùng các tiểu vùng Sipsong Panna孔雀公主 （傣族民間傳說） (Trung Hoa), Tây Bắc Việt Nam. Tác phẩm thường được coi là bản sắc của cộng đồng Thái, nhưng mặt khác, thể hiện rất rõ sức ảnh hưởng của văn hóa tín ngưỡng Ấn Độ đối với cộng đồng Đông Nam Á đại lục, đặc biệt là Ấn Độ giáo ở giai đoạn hưng thịnh nhất.

Còn theo ấn phẩm Myths of the Hindus & Buddhists (London, 1913) của sơ Nivedita và sư Ananda, cốt truyện Khổng tước công chúa nhằm phản ánh một truyền thuyết xa xưa hơn về cuộc chiến của nữ thần Manimekhala với khổng nhân Ramasura, gây ra hiện tượng sấm sét.រឿង រាមាសូរ និងនាងមេខលា Cho nên Khổng tước công chúa có bản chất là vũ điệu cầu mưa thuận gió hòa cho mùa lúa được tốt tươi và mừng mùa màng được bội thu. Trong đó, Manimekhala/Neang Mekhala tương ứng Neang Keo Monorea/Nam Mục-nhược-na, Mahajanaka tương ứng Preah Sothun/Chao Sothoun/Triệu Thụ-đồn. Sự đối nghịch vương tử-công chúa với lão pháp sư chính là tái hiện xung khắc Manimekhala với hung thần Ramasura. Hình tượng vương tử-công chúa cũng được đồng nhất với nhạc công (kinnari) và vũ công (kinnara) ở không gian sân khấu ước lệ.

Tại Kampuchea, năm 1960 giáo hội tỉnh Kampong Cham đã cho ấn hành tuyển tập Braḥpaññās jātakaបញ្ញាសជាតក (បញ្ញាសជាតក) song ngữ Pháp-Khmer, trong đó có ghi lại Cố sự Preah SothunPreah Sothun and Neang Keo Monorea (រឿងព្រះសុធន) tác giả Samdach Preah Dhammalikhit Louis Em (សម្តេចព្រះធម្មលិខិត ល្វី ឯម, 1878 - 1957). Đây vốn là vở ca vũ kịch kinh điển trong kho tàng nghệ thuật Khmer, bắt nguồn từ vũ điệu Kinnara trong nghệ thuật Ấn Độ cổ đại.

Tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, năm 1963, Thượng Hải Mĩ thuật Điện ảnh Chế phiến Xưởng đã thực hiện một phim mộc ngẫu國風木偶片《孔雀公主》：建立在愛情基礎上的善良、勇敢和堅強 dựa theo sử thi Vương tử Triệu Thụ-đồn (召樹屯) lưu hành tại khu tự trị Tây Song Bản Nạp (Vân Nam) ; tới năm 1982 Bắc Kinh Điện ảnh Chế phiến Xưởng lại thực hiện cuốn phim màn ảnh đại vĩ tuyến Khổng tước công chúa (孔雀公主), vai chính do các tài tử Đường Quốc Cường và Lý Tú Minh đảm nhiệm. Vũ điệu chim công (ᥐᥣᥲ ᥘᥨᥐ ᥕᥧᥒᥰ , ᦝᦸᧃᧉ ᦷᦓᧅ ᦍᦳᧂ , 孔雀舞 / Khổng tước vũ) cũng là một trong những tiết mục đặc sắc trên sân khấu Trung Quốc hiện đại, khởi thủy trực tiếp từ truyền thuyết dân gian lâu đời này.

Ngày 20 tháng 05 năm 2006, Trung Quốc quốc vụ viện đã đưa khổng tước vũ vào danh mục tiêu biểu di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, từ đấy tiến hành bảo trợ các hoạt động bảo tồn và đào tạo truyền nhân để cổ xúy sự phát triển loại hình nghệ thuật truyền thống.

Năm 1990, Công ty Truyền hình Trung Quốc (Đài Loan) đã tiến hành sản xuất và công chiếu bộ phim võ hiệp huyền ảo Dục hỏa phượng hoàng, thường được dịch tại Việt Nam là Phượng hoàng lửa. Cốt truyện xoay quanh số phận Phụng Hoàng thần nữ giữa cuộc chiến của Bái Điểu tộc và Thiên Ma tộc, mượn ý từ cố sự Khổng tước công chúa. Vai chính do minh tinh Phan Nghinh Tử thủ diễn.

Tại Lào, vũ điệu chim công được gọi là lăm tơi. Cốt truyện công chúa lốt chim công cũng được đưa vào sách giáo khoa Truyện đọc lớp 3 Việt Nam thập niên 1990 với nhan đề Sự tích điệu múa công nước Lào.Viếng đền thờ công chúa nước Lào ở cố đô Hoa Lư

Tại khu vực nay là Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên cũng lưu hành Kim Cương sơn bát tiên nữ truyền thuyết북 조선화 ‘금강산 팔선녀’, 금강산의 전설 그리다금강산 팔선녀·선녀와 나무꾼 hay cố sự Nàng tiên và chàng đốn củi (선녀와 나무꾼) gắn liền với Thất Long bộc bố (九龍瀑布, 구룡폭포) là địa điểm du lịch lừng danh tại Kim Cương sơn quan quang địa khu,몸소 들려주신 금강산전설 một dị bản Khổng tước công chúa. Trong đó, Arang và Mudal khá giống Nang Manola và Chao Sisouthone.

Tại Nhật Bản từ trung đại hậu kì đã lưu hành một bản truyện gọi là Nàng tiên hạc, nhưng chỉ gồm tình tiết chàng gánh củi bắt được cái áo lông đem giấu mà được vợ tiên.

Tại Việt Nam nay còn đền Thái Thượng Sơn, tương truyền thờ công chúa Nhồi HoaHội thảo đền thờ công chúa Nhồi Hoa nước Lào tại Ninh Bình và điệu múa Champa cổ truyền (tương tự Manola, Monorea) nước Ải Lao từng góp nhiều voi cho hoàng đế Lê Thánh Tông (Lê Thánh Tông/Lê Tư Thành tương đồng Chao Sothoun) dẹp giặc dữ. Trong lễ hội thường niên phải có vũ điệu Champa nhằm tôn vinh bà chúa đền. Tuy nhiên, lịch sử đền và huyền tích lập đền chỉ có sớm nhất từ cuối thế kỷ XVIII, không liên đới gì tới triều đại Hồng Đức mà hoàn toàn chỉ là hư cấu dân gian. Vũ điệu chim công cũng là một trong những tiết mục đặc sắc nhất trên sân khấu Việt Nam hiện đại.

Còn tại bản quán Ấn Độ, vũ điệu chim công được cho là khởi phát từ hai bang Tamil Nadu và Kerala,Dances in Tamil Nadu  at discovertamilnadu.net.Folk dances of Tamil Nadu at carnatica.net trực tiếp liên quan đến lễ mừng cơm mới trong cộng đồng Tamil. Vũ điệu này truyền sang Đông Nam Á từ trung đại trung kì qua ngả Tây Java, tạo ra nhiều biến thể rất phong phú nhằm tôn vinh vẻ uyển chuyển của nữ lưu.
Tham khảo

Manimekhala
Mayilattam
Con chim xanh
Lông chim ưng Finist
Liên kết

Tài liệu
Norodom Buppha Devi, Le Cambodge, renaissance de la tradition khmère. Preah Sothun (création), danse classique, Cité de la musique, Paris, France, 2004.
Sotheary Kimsun, Brʹaḥ S'uthn nʹāng kʹaevmnʹorʹāh̊ : Preah Sothun and Neang Keo Monorea, Reading Books, 2009.
Isabelle Soulard, Preah Sothun neang Keo Monorea, France.

Tư liệu
ស្នេហាលន្លង់លន្លោចនៃព្រះសុធននាងកែវមនោហរា (រឿងខ្មែរ, រឿងចិន)
រឿងចៅកាំបិតបន្ទោ
Moni Mekhala and Ream Eyso
The peacock princess in Yunnan

Thể loại:Đại Lễ
Thể loại:Văn học châu Á
Thể loại:Văn học cổ điển
Thể loại:Văn học trung đại
Thể loại:Chủ đề trong phim
Thể loại:Tôn sùng tình dục
Thể loại:Trung thành tình dục
Thể loại:Lạm dụng tâm lý
Thể loại:Nữ giới và nghệ thuật
Thể loại:Nhân vật kiểu mẫu
Thể loại:Nhân vật truyền thuyết
Thể loại:Văn hóa dựa trên tính dục và nhận dạng giới tính
Thể loại:Khí tượng học nhiệt đới
Thể loại:Vua giả tưởng
Thể loại:Hoàng tử giả tưởng