Tiếng Thái Trắng

Tiếng Thái Trắng hay Táy Đón (Tai Dón), Táy Khao là ngôn ngữ của người Thái Trắng, một nhánh dân tộc Thái sống ở miền bắc Việt Nam, Lào và Trung Quốc.Tai Dón at Ethnologue (18th ed., 2015)

Phân loại
Tiếng Thái Trắng thuộc về họ ngôn ngữ Thái trong hệ ngôn ngữ Tai-Kadai, có quan hệ gần gũi với tiếng Thái Đen và Thái Đỏ, cũng như có liên hệ gần với ngôn ngữ nói ở Thái Lan và Lào hiện đại.

 Phân bố 
Ở Việt Nam, người Thái Trắng sống ở phía bắc, đặc biệt là ở tỉnh Lai Châu.Donaldson et Edmondson 1997, p. 236. Ở Lào, họ ở tỉnh Houaphan. Trong đó, có 280.000 người sống dọc theo sông Hồng ở Việt Nam và 200.000 người ở sông Đà tại Lào  (1995).

Ở Trung Quốc, có khoảng 40.000 người Thái Trắng sinh sống tại tỉnh Vân Nam bao gồm (Gao 1999).Gao Lishi 高立士. 1999. 傣族支系探微. 中南民族学院学报 (哲学社会科学版). 1999 年第1 期 (总第96 期).

Huyện Kim Bình: hương Mãnh Lạp và hương Giả Mễ (dọc theo hai con sông Giả Mễ và Đằng Điều)
Huyện Ma Lật Pha: hương Nam Ôn Hà
Huyện Mã Quan: trấn Đô Long
Huyện Giang Thành: hương Khúc Thủy (dọc theo sông Thổ Khoả)

Mỗi âm tiết đều có ít nhất một phụ âm đầu, một âm chính, và một thanh điệu.Hudak, T. J. (2008). William J. Gedney’s comparative Tai source book. Honolulu: University of Hawai'i Press. Các phần sau sẽ trình bày về phụ âm, nguyên âm, và thanh điệu trong tiếng Thái Trắng.

 Phụ âm đầu 

+ Phụ âm đầu của tiếng Thái Trắng Môi Lợi Ngạc cứng Ngạc mềm Thanh hầu Tắc/Tắc Xát hữu thanh     vô thanh không bật hơi     vô thanh bật hơi      Mũi         Xát  hữu thanh        vô thanh         Tiếp cận    

Bảng dưới đây trình bày các phụ âm nêu trên trong các từ được ghi chép trong sách của Hudak (2008).

 Âm vị  Ví dụ  Âm vị  Ví dụ  Âm vị  Ví dụ  Âm vị  Ví dụ  Âm vị  Ví dụ /b/  /bɤn˨˨/  "trăng"  /d/  /dɔn˦˥/  "trắng"       /p/  /pɔ˦˥˦/  "cha"  /t/  /tu˨˨/  "cửa"  /t͡ɕ/  /t͡ɕɔn˧˩ʔ/  " thìa/muỗng"   /k/  /kaːŋ˨˨/  "giữa"  /ʔ/  /ʔaːŋ˦˥/  "thau/chậu" /pʰ/  /pʰaː˨˦ʔ/  "vải"  /tʰ/  /tʰiw˨˨/  "huýt sáo"  /t͡ɕʰ/  /t͡ɕʰaj˦˥/  "trứng"  /kʰ/  /kʰo˨˦ʔ/  "nấu"   /m/  /mɯŋ˦˦/  "bạn"  /n/  /naː˨˦ʔ/  "mặt"  /ɲ/  /ɲuŋ˦˦/  "muỗi"  /ŋ/  /ŋaːj˦˥˦/  "dễ"   /v/  /vaːn˨˨/  "ngọt"         /f/  /faː˨˨/  "nắp"  /s/  /sɔŋ˨˨/  "hai"    /x/   /xaj˨˨/  "mỡ"  /h/  /hɤ˦˥/  "mồ hôi"   /l/  /loŋ˦˦/  "rồng"  /j/  /jɔj˧˩ʔ/  "chảy nước dãi"    

Có bốn cụm phụ âm xuất hiện ở đầu âm tiết.

+ Cụm phụ âm trong tiếng Thái Trắng Cụm phụ âm  Ví dụ kw  /kwaː˦˥˦/  "thăm" kʰw  /kʰwe˦˥/  "đào" ŋw  /ŋwaː˦˥˦/  "quả sung" xw  /xwan˦˦/  "khói"

 Phụ âm cuối 
+ Phụ âm cuối trong tiếng Thái Trắng Môi Lợi Ngạc cứng Ngạc mềm Thanh hầu Tắc p  t   k  ʔ Mũi m  n   ŋ  Tiếp cận w   j  ɰ 

 Nguyên âm 
Tai Dón có 4 nguyên âm ngắn và 1 nguyên âm dài. Tuy nhiên, các nguyên âm ngắn chuyển thành nguyên âm dài khi ở vị trí cuối âm tiết. (Ví dụ âm /e/ được phát âm thành [eː] khi đứng ở cuối).

+ Nguyên âm trong tiếng Thái Trắng  Trước  Sau không tròn  tròn Đóng i    ɯ  u Vừa e    ɤ  o Mở ɛ  a  aː   ɔ

 Thanh điệu 
Có sáu thanh điệu trên một âm tiết trơn (âm tiết mở hoặc âm tiết đóng kết thúc bằng một phụ âm vang).
+ Thanh điệu Thái Trắng trong âm tiết trơn Mô tả  Đường nét thanh  Ví dụ ngang hơi thấp  22 (˨˨)  /kaː˨˨/  "quạ" cao lên  45 (or ˦˥)  /kaː˦˥/  "đi đến tận" thấp lên, nghẽn thanh hầu   24ʔ (˨˦ʔ)  /kaː˨˦ʔ/  "mạ" ngang hơi cao  44 (˦˦)  /kaː˦˦/  "kẹt" hơi cao với nhịp lên xuống  454 (˦˥˦)  /kaː˦˥˦/  "giá cả" thấp xuống, nghẽn thanh hầu  31ʔ (˧˩ʔ)  /kaː˧˩ʔ/  "trao đổi"

Hai trong số sáu thanh điệu xuất hiện trong âm tiết khép (âm tiết kết thúc bằng một phụ âm tắc).

+ Thanh điệu Thái Trắng trong âm tiết khép Thanh điệu  Độ dài  VÍ dụ cao dần  ngắn  /sat˦˥/  "động vật" dài  /ʔaːp˦˥/  "tắm" ngang hơi cao  ngắn  /mot˦˦/  "kiến" dài  /laːt˦˦/  "che/phủ"

 Xem thêm 
 Tiếng Thái Đen
 Tiếng Thái Đỏ

 Tham khảo 

Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Thái
Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam
Thể loại:Ngôn ngữ tại Lào
Thể loại:Ngôn ngữ tại Trung Quốc