Tiếng Xơ Đăng

Tiếng Xơ Đăng hay tiếng Xê Đăng (Sedang) là ngôn ngữ của người Xơ Đăng, là một ngôn ngữ Nam Á chủ yếu được nói tại tỉnh Kon Tum ở khu vực Tây Nguyên Việt Nam và phía đông nước Lào. Đây là ngôn ngữ có số lượng người nói lớn nhất trong tất cả các ngôn ngữ Ba Na Bắc, một nhóm ngôn ngữ được biết đến nhờ sự đa dạng về âm tính nguyên âm.

Ngữ âm

Phụ âm
 Môi Chân răng Vòm Ngạc mềm Thanh hầu Mũi     Tắc <small>mũi hóa trước       <small>không bật hơi      <small>bật hơi     Xát <small>vô thanh     <small>hữu thanh    Tiếp cận   

Nguyên âm đơn
   Trước Giữa Sau Đóng     Nửa đóng     Nửa mở     Mở     

Nguyên âm đôi
   Âm lướt cột trước Âm lướt cột giữa Âm lướt cột sau nguyên âm hạt nhân /i/  ,  , , ,  ,  nguyên âm hạt nhân /u/   , , ,  ,  nguyên âm hạt nhân /e/   , , ,  , ,  nguyên âm hạt nhân /o/ ,  , ,   

Tiếng Xơ Đăng có 24 âm vị nguyên âm: 7 nguyên âm cơ sở, tất cả đều có thể bình thường ([a]), mũi hóa ([ã]), hay thanh quản hóa ([a̰]) và ba âm /i a o/ có thể vừa mũi hóa vừa thanh quản hóa ([ã̰]). Tuy không có sự phân biệt về chiều dài nguyên âm như trong các ngôn ngữ Bahnar Bắc khác, tiếng Xơ Đăng có nhiều nguyên âm đôi. Kết quả, toàn hệ thống nguyên âm được cho là có từ 33 đến 55 âm (theo bảng trên thì ngôn ngữ này có 50 (26 + 24)). Tiếng Xơ Đăng do đó đôi khi được xem là có hệ thống nguyên âm lớn nhất thế giới. Tuy nhiều, vài ngôn ngữ Ba Na khác có nhiều nguyên âm cơ sở hơn (ví dụ, tiếng Ba Na có 9), cộng với sự phân biệt về chiều dài nguyên âm và nguyên âm đôi, nên hệ thống nguyên âm của chúng cần được xem xét kỹ để tìm ra số nguyên âm chính xác.

Chú thích

Đọc thêm
Smith, Kenneth D. 1967. "Sedang dialects." Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises 42: 195-255.
Smith, Kenneth D. 1968. "Laryngealization and de-laryngealization in Sedang phonemics." Linguistics 38: 52-69.
Smith, Kenneth D. 1969. Sedang ethnodialects. Anthropological Linguistics 11(5): 143-47.
Smith, Kenneth D. 1973. More on Sedang ethnodialects. Mon–Khmer Studies 4: 43-51.
Lê Đông, Tạ Văn Thông. 2008. Từ điển Việt - Xơ Đăng. Hanoi: Nhà xuất bản văn hóa thông tin.

Liên kết ngoài
Paul Sidwell's Mon–Khmer language information  at the Australian National University.
Sound sample  showing the distinction between clear and creaky vowels, from the link above.
Smith's dissertation 

Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam
Thể loại:Ngôn ngữ tại Lào
Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Bahnar
Thể loại:Kon Tum