Tiếng Rwanda

Tiếng Rwanda hay tiếng Kinyarwanda (, , ở Uganda được gọi là Fumbira), là ngôn ngữ chính thức của Rwanda, thuộc nhóm Rwanda-Rundi, được nói bởi hơn 11 triệu người tại Rwanda, đông Cộng hòa Dân chủ Congo và những vùng lân cận thuộc Uganda (tiếng Rundi gần gũi là ngôn ngữ chính thức của nước láng giềng Burundi.)"Rundi", Ethnologue, 16th Ed. 

Đây là một trong bốn ngôn ngữ chính thức của Rwanda (cùng với tiếng Anh, tiếng Pháp, và tiếng Swahili), và là ngôn ngữ của gần như toàn bộ người dân bản xứ. Điều này trái với nhiều nước châu Phi khác, những nơi mà đường biên giới được vẽ ra bởi thực dân, không tương đồng với biên giới dân tộc hay vương quốc thời tiền thuộc địa.

Ngữ âm
Phụ âm
 Môi-răng Đôi môi Chân răng Sauchân răng Vòm Ngạc mềm Thanh hầu Mũi Tắc vô thanh hữu thanh Tắc xát vô thanh Xát vô thanh hữu thanh Tiếp cận R

Nguyên âm
 Trước SauĐóng  Nửa  Mở 

Cả năm nguyên âm đều có dạng ngắn và dài.

Thanh điệu
Tiếng Rwanda là một ngôn ngữ thanh điệu. Như nhiều ngôn ngữ Bantu khác, tiếng Rwanda phân biệt giữa thanh cao và thấp (thanh thấp có thể xem như không có).

Ngữ pháp

Danh từ
Tiếng Rwanda có 16 lớp danh từ. Bảng dưới là các lớp từ và cách chúng được cặp theo đôi.

 Tiền tố Lớp Số Thường dùng cho Ví dụ Bantu Cox  ???  umu- 1 1 số ít  con người umuntu – người (cá nhân) aba- 2  số nhiều  abantu – con người  umu- 3  2  số ít  cây cối, các thứ dài, rộng umusozi – quả đồi imi- 4  số nhiều  imisozi – những quả đồi iri- 5 5 3 số ít chất lỏng, những thứ đi chung với nhau thành chùm, đám iryinyo – cái răng ama- 6 5/8/9 3/8/9 số nhiều amenyo – những cái răng iki- 7 4  số ít  những thứ chung chung, to lớn, hay khác thường ikintu – thứ ibi- 8 số nhiều  ibintu – những thứ in- 9  3 5 số ít một số loại cây, động vật và đồ dùng trong gia đình inka – con bò in- 10 3/6 5/6  số nhiều inka – những con bò uru-  11 6  số ít pha trộn, phần của cơ thể urugo – cái nhà aka- 12 7 số ít  dạng giảm nhẹ của những danh từ akantu – thứ nhỏ utu- 13 số nhiều utuntu – những thứ nhỏ ubu- 14 8 không đếm được danh từ trừu tượng, tính chất hay trạng thái ubuntu – sự rộng lượng uku- 15 9  không đếm được hành động và danh động từ ukuntu – cách thức, phương pháp aha- 16 10 không đếm được  nơi chốn, vị trí ahantu – nơi

Động từ
Tất cả động từ ở dạng vô định bắt đầu bằng ku- (hay kw- trước nguyên âm, gu- trước phụ âm vô thanh theo luật Dahl). Khi chia động từ, tiền tố vô định (ku-, kw-, gu-) được thay thế bởi tiền tố tương ứng với chủ từ trong câu. Sau đó phụ tố chỉ thì có thể được lồng vào.

  số ít  số ít trước nguyên âm  số nhiều  số nhiều trước nguyên âm I  a-  y-  ba-  b- II  u-  w-  i-  y- III  ri-  ry-  a-  y- IV  ki-  cy-  bi-  by- V  i-  y-  zi-  z- VI  ru-  rw-  zi-  z- VII  ka-  k-  tu-  tw- VIII  bu-  bw-  bu-  bw- IX  ku-  kw-  a-  y- X  ha-  h-  ha-  h-

Các tiền tố tương ứng với chủ từ là như sau:
 'Tôi' = n-
 'bạn' = u-
 'anh ấy/cô ấy' = y-/a- (tức tiền tố lớp I số ít)
 'chúng tôi' = tu-
 'các bạn' = mu-
 'họ' = ba- (tiền tố lớp I số nhiều)

Các phụ tố chỉ thì như sau:
 Hiện tại: - (không phụ tố)
 Hiện tại tiếp diễn: -ra- (chuyển thành -da- khi đứng sau n)
 Tương lai: -za- 
 Tiến hành tiếp diễn (tức 'vẫn đang'): -racya- 

Ví dụ Yego  Dạ, vâng, đúng Oya  Không Uvuga icyongereza?  Bạn có nói tiếng Anh không? Bite?  Chuyện gì vậy? Mwaramutse  Chào buổi sáng Ejo hashize  Hôm qua Ejo hazaza  Ngày mai Nzaza ejo  Tôi sẽ đến vào ngày mai Ubu  Bây giờ Ubufaransa  Pháp Ubwongereza  Anh Amerika  Mỹ Ubudage  Đức Ububirigi  Bỉ

Chú thích

Tài liệu

Liên kết ngoài
Kinyarwanda.net Từ điển Rwanda–Anh  
Nghiên cứu âm vị tiếng Rwanda của Đại học Texas
Từ điển Rwanda–Anh của Betty Ellen Cox 
   - Trang tin tức tiếng Rwanda

Thể loại:Ngôn ngữ tại Rwanda

Thể loại:Ngôn ngữ Rwanda-Rundi
Thể loại:Ngôn ngữ tại Uganda