Thực vật chỉ thị kim loại nặng

Thực vật chỉ thị kim loại nặng là nhóm thực vật có khả năng tích lũy kim loại nặng ở nồng độ cao trong các cơ quan khí sinh và phản ánh tương đối chính xác mức độ kim loại nặng khả dụng sinh học trong môi trường đất hoặc nước. Khả năng này xuất phát từ cơ chế hấp thu thụ động và chủ động qua hệ rễ, sau đó vận chuyển kim loại qua mạch gỗ lên các bộ phận trên mặt đất như thân, lá và hoa. Nồng độ kim loại tích lũy trong mô thực vật chỉ thị thường tỷ lệ thuận với nồng độ kim loại trong đất hoặc nước, điều này khiến chúng trở thành công cụ sinh học hữu ích trong giám sát và đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường.

Thực vật chỉ thị được phân biệt với thực vật siêu tích tụ thông qua ngưỡng tích lũy và khả năng chịu đựng kim loại nặng. Trong khi thực vật chỉ thị có xu hướng nhạy cảm với kim loại nặng và nồng độ kim loại trong mô là hàm tuyến tính của nồng độ trong môi trường, thực vật siêu tích tụ có khả năng hấp thụ và tích lũy kim loại ở mức cao hơn nhiều mà không biểu hiện triệu chứng nhiễm độc. Các loài thực vật được xếp vào nhóm siêu tích tụ khi chúng tích lũy kim loại nặng trong phần trên mặt đất vượt các ngưỡng cụ thể, chẳng hạn trên 100 miligam trên kilôgam khối lượng khô đối với cadimi, trên 1.000 miligam trên kilôgam đối với chì và niken, hoặc trên 3.000 miligam trên kilôgam đối với kẽm. Ngược lại, thực vật chỉ thị thường tích lũy kim loại ở mức thấp hơn và phản ứng nhanh với sự thay đổi nồng độ kim loại trong môi trường, do đó được sử dụng chủ yếu trong giám sát sinh học.

Cơ chế hấp thu kim loại nặng của thực vật chỉ thị diễn ra qua hai con đường chính tại rễ. Con đường apoplast là quá trình khuếch tán thụ động, trong đó ion kim loại di chuyển qua khoảng gian bào và thành tế bào mà không cần năng lượng. Con đường symplast là quá trình vận chuyển chủ động phụ thuộc năng lượng, trong đó ion kim loại được vận chuyển qua màng tế bào nhờ các protein vận chuyển chuyên biệt như họ ZIP, HMA, MTP và NRAMP. Sau khi được hấp thu vào tế bào rễ, kim loại nặng được vận chuyển vào mạch gỗ xylem thông qua quá trình nạp xylem, rồi di chuyển lên các bộ phận trên mặt đất theo dòng mạch gỗ. Tại lá và các cơ quan khí sinh khác, kim loại được phân bố và cô lập trong các ngăn tế bào như không bào hoặc gắn kết với thành tế bào, nhằm hạn chế tác động độc hại đến các quá trình trao đổi chất trong tế bào chất.

Để đánh giá hiệu quả tích lũy và vận chuyển kim loại nặng của thực vật chỉ thị, các nhà nghiên cứu sử dụng hai chỉ số sinh học chính. Hệ số tích lũy sinh học, còn gọi là bioaccumulation factor, được tính bằng tỷ số giữa nồng độ kim loại trong thực vật và nồng độ kim loại trong đất hoặc nước. Hệ số này phản ánh khả năng tích lũy tổng thể của cây. Hệ số chuyển vị, hay translocation factor, được tính bằng tỷ số giữa nồng độ kim loại ở lá và nồng độ kim loại ở rễ, cho biết hiệu quả vận chuyển kim loại từ rễ lên phần trên mặt đất. Thực vật chỉ thị thường có hệ số tích lũy sinh học lớn hơn một nhưng hệ số chuyển vị có thể thay đổi tùy loài và loại kim loại. Ngược lại, thực vật siêu tích tụ thường có cả hai hệ số đều lớn hơn một, thể hiện khả năng hấp thu mạnh mẽ và vận chuyển hiệu quả từ rễ lên thân lá.

Một số loài thực vật chỉ thị và siêu tích tụ kim loại nặng đã được ghi nhận trong các nghiên cứu khoa học. Cỏ Hương Bài có tên khoa học Vetiveria zizanioides hoặc Chrysopogon zizanioides, có nguồn gốc từ Ấn Độ, được biết đến với khả năng hấp thu các kim loại như crom, niken, kẽm, đồng và cadimi. Khi kết hợp với vi khuẩn Bacillus cereus, hiệu suất hấp thu kim loại của cỏ Hương Bài có thể tăng từ 30 đến hơn 200 phần trăm tùy theo loại kim loại. Các loài dương xỉ như Osmunda cinnamomea, Pellaea calomelanos, Chelianthes hirta, Asplenium septentrionale và Azolla sliculoides có khả năng siêu tích tụ asen, crom, cadimi, sắt, magie, chì và niken. Nhóm thực vật thảo mộc phổ biến như Plantago major, Taraxacum officinale, Urtica dioica và Trifolium pratense được sử dụng làm chỉ thị sinh học cho đồng, kẽm, mangan, chì, crom và paladi. Các loài cây trồng có sinh khối cao như cải bẹ xanh, ngô và hoa hướng dương cũng thể hiện khả năng hấp thu kim loại nặng, đặc biệt là chì.

Thực vật chỉ thị kim loại nặng có nhiều ứng dụng trong giám sát môi trường và xử lý ô nhiễm. Trong giám sát sinh học, các loài thực vật này được trồng tại các khu vực nghi ngờ có ô nhiễm kim loại nặng, sau đó phân tích nồng độ kim loại trong mô cây để ước lượng mức độ ô nhiễm trong đất hoặc nước mà không cần lấy mẫu trực tiếp từ môi trường. Phương pháp này có ưu điểm là phản ánh mức độ kim loại khả dụng sinh học, tức là phần kim loại có thể được sinh vật hấp thu, chứ không phải tổng lượng kim loại trong môi trường. Trong xử lý ô nhiễm đất, thực vật siêu tích tụ được sử dụng cho kỹ thuật phytoextraction, trong đó cây hấp thu kim loại nặng từ đất, tích lũy ở phần trên mặt đất, sau đó được thu hoạch và xử lý để loại bỏ kim loại khỏi hệ thống. Kỹ thuật phytostabilization sử dụng thực vật để cố định kim loại trong đất, giảm khả năng di chuyển của kim loại vào nước ngầm hoặc chuỗi thức ăn. Cả hai kỹ thuật này đều dựa vào khả năng hấp thu và phân bố kim loại của thực vật chỉ thị và siêu tích tụ.

Hiệu quả tích lũy kim loại nặng của thực vật chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố môi trường và sinh học. Độ pH của đất có tác động đáng kể đến khả dụng sinh học của kim loại nặng, trong đó pH cao thường làm giảm hệ số tích lũy sinh học do kim loại bị kết tủa hoặc gắn chặt vào khoáng sét và chất hữu cơ. Hàm lượng kim loại trong đất cũng ảnh hưởng đến khả năng tích lũy, khi nồng độ kim loại vượt quá một ngưỡng nhất định, hệ số tích lũy sinh học có thể giảm do tác động độc hại lên cây, ví dụ cadimi trên 214,8 miligam trên kilôgam hoặc chì trên 31.352,3 miligam trên kilôgam. Sự hiện diện của các vi sinh vật trong đất như vi khuẩn kích thích sinh trưởng thực vật và nấm mycorrhiza có thể tăng cường khả năng hấp thu kim loại nặng bằng cách tiết ra các chất chelate, axit hữu cơ hoặc siderophore, giúp hòa tan kim loại và tăng tính khả dụng sinh học. Tuổi cây, giai đoạn sinh trưởng, giống cây và điều kiện khí hậu cũng góp phần vào sự biến đổi trong khả năng tích lũy kim loại của thực vật chỉ thị.

Mặc dù thực vật chỉ thị kim loại nặng có tiềm năng lớn trong giám sát và xử lý ô nhiễm môi trường, công nghệ này vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu và có một số hạn chế. Số lượng loài thực vật siêu tích tụ được xác định hiện nay chỉ khoảng 500 loài trên toàn cầu, hạn chế sự lựa chọn loài phù hợp cho từng loại kim loại và điều kiện môi trường cụ thể. Hiệu quả của phytoremediation phụ thuộc nhiều vào tính chất đất, loại kim loại, đặc điểm sinh lý và di truyền của cây, do đó cần nghiên cứu kỹ lưỡng trước khi áp dụng. Khi nồng độ kim loại trong đất vượt quá ngưỡng chịu đựng của cây, khả năng tích lũy có thể giảm do độc tính ức chế sinh trưởng hoặc gây chết cây. Thời gian xử lý ô nhiễm bằng thực vật thường kéo dài hơn so với các phương pháp hóa học hoặc vật lý, đòi hỏi kiên nhẫn và quản lý dài hạn. Việc thu hoạch và xử lý sinh khối thực vật chứa kim loại nặng cũng cần được thực hiện cẩn thận để tránh phát tán lại kim loại vào môi trường.

Xem thêm
 Kim loại nặng
 Thực vật siêu tích tụ

Tham khảo