Nhà Ghur

{{Infobox Former Country
|native_name  = Shansabānī
|conventional_long_name   = Nhà Ghur
|common_name  = Nhà Ghur
|continent = Asia
|region  = Afghanistan, Iran, Pakistan, India
|year_start  = trước năm 879
|year_end = 1215
|date_start  = 
|date_end = 
|event_start  = 
|event_end = 
|p1  = Ghaznavi
|flag_p1  = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG
|p2  = Đế quốc Seljuk
|flag_p2  = Seljuk Empire locator map.svg
|s1  = Nhà Delhi
|flag_s1  = Delhi Sultanate Flag (catalan atlas).png
|s2  = Nhà Khwarezm-Shah
|flag_s2  = Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG
|image_map = Ghurids1200.png
|image_map_caption = Cương thổ nhà Ghur lúc rộng nhất dưới triều vua Ghiyath al-Din Muhammad
|image_flag  = 
|image_coat  = 
|coa_size = 
|religion = Phật giáoHồi giáo Sunni 
|capital  = FirozkohFiroz Koh in Ghur or Ghor (a region to the west of Ghazni), the Ghurids' summer capitalHeratGhazni (thập niên 1170–1215) Lahore (1186–1215; mùa đông)
|government_type   = Quân chủ thế tập
|legislature  = 
|title_leader = Malik/Sultan
|leader1  = Amir Suri (đầu)
|leader2  = Ala al-Din Ali (cuối)
|year_leader1 = Thế kỷ 9-10
|year_leader2 = 1214–1215
|year_deputy1 = 
|common_languages = Ba Tư (triều đình)<ref>The Development of Persian Culture under the Early Ghaznavids, C.E. Bosworth, Iran, Vol. 6, (1968), 35;;"Like the Ghaznavids whom they supplanted, the Ghurids had their court poets, and these wrote in Persian</ref>
|today = 
}}

Nhà Ghur hay Ghor (; tự gọi là: , Shansabānī) là một triều đại có xuất xứ từ miền đông Iran (có lẽ là gốc Tajik, nhưng không biết chính xác),C. E. Bosworth: GHURIDS. In Encyclopaedia Iranica. 2001 (last updated in 2012). Online edition. từ vùng Ghor thuộc miền trung Afghanistan ngày nay. Đây là một triều đại vốn theo đạo Phật nhưng về sau lại cải sang Hồi giáo dòng Sunni sau khi hoàng đế Mahmud của Ghazni nhà Ghaznavi chiếm vùng Ghor. Abu Ali ibn Muhammad (cai trị từ 1011-1035) là vị vua theo Hồi giáo đầu tiên của nhà Ghor cho xây dựng thánh đường cũng như trường Hồi giáo tại Ghor.

Nhà Ghor lật đổ đế quốc Ghaznavi vào năm 1186 khi mà Sultan Mu'izz ad-Din Muhammad của Ghor chiếm được kinh đô Lahore của Ghaznavi.Kingdoms of South Asia – Afghanistan in Far East Kingdoms: Persia and the East Tại đỉnh điểm của mình, cương thổ của nhà Ghur trải dài từ vùng Khorasan ở phía tây tới miền bắc Ấn Độ và vùng Bengal ở phía đông.Encyclopedia Iranica, Ghurids, Edmund Bosworth, Online Edition 2001, () Kinh đô đầu tiên của họ là Firozkoh ở Mandesh và được thay đổi bởi HeratFiruzkuh: Cung điện mùa hè của nhà Ghur, của David Thomas, tr. 18. và sau đó là GhazniThe Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-volume set, của Jonathan Bloom, Sheila Blair, tr. 108. còn Lahore được sử dụng là kinh đô phụ, được sử dụng chủ yếu vào mùa đông. Các vua nhà Ghur còn là người bảo trợ của di sản cũng như văn hóa Ba Tư.Finbarr Barry Flood, Objects of Translation: Material Culture and Medieval "Hindu-Muslim" Encounter, (Princeton University Press, 2009), tr. 13.

Nhà Ghur được kế tục bởi nhà Khwarezm-Shah ở vùng Khorasan và Ba Tư và bởi Nhà Delhi của người Mamluk ở Bắc Ấn Độ

 Nguồn gốc 
Trong thế kỷ 19, một vài học giả Châu Âu, điển hình Mountstuart Elphinstone nêu ra ý nghĩ rằng triều đại Ghur có liên quan đến người Pashtun ngày nay.Elphinstone, Mountstuart. The History of India. Vol. 1. J. Murray, 1841. Web. 29 Apr. 2010. Link: "...the prevalent and apparently the correct opinion is, that both they and their subjects were Afghans. " & "In the time of Sultan Mahmud it was held, as has been observed, by a prince whom Ferishta calls Mohammed Soory (or Sur) Afghan." p.598-599A short history of India: and of the frontier states of Afghanistan, Nipal, and Burma, Wheeler, James Talboys, (LINK): "The next conqueror after Mahmud who made a name in India, was Muhammad Ghori, the Afghan."Balfour, Edward. The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. 3rd ed. Vol. 2. London: Bernard Quaritch, 1885. Web. 29 Apr. 2010. Link: "IZ-ud-DIN Husain, the founder of the Ghori dynaasty, was a native of Afghansitan. The origin of the house of Ghor has, however, been much discussed, – the prevailing opinion being that both they and their subjects were an Afghan race. " tr. 392 Tuy nhiên, ý nghĩ này bị các học giả ngày nay từ chối, như đã được  Morgenstierne nhấn mạnh là "không hợp lý" trong cuốn Bách khoa toàn thư Hồi giáo. Thay vào đó, các học giả hiển đại (bao gồm Morgenstierne, Bosworth, Dupree, Gibb, Ghirshman, Longworth Dames và một vài người khác) đều đồng tình với quan điểm rằng là nha Ghur có phần nhiều gốc gác từ người Tajik.Encyclopaedia Iranica, "Ghurids", C.E. Bosworth, (LINK): "... The Ghurids came from the Šansabānī family. The name of the eponym Šansab/Šanasb probably derives from the Middle Persian name Wišnasp (Justi, Namenbuch, tr. 282).... The chiefs of Ḡūr only achieve firm historical mention in the early 5th/11th century with the Ghaznavid raids into their land, when Ḡūr was still a pagan enclave. Nor do we know anything about the ethnic stock of the Ḡūrīs in general and the Šansabānīs in particular; we can only assume that they were eastern Iranian Tajiks.... The sultans were generous patrons of the Persian literary traditions of Khorasan, and latterly fulfilled a valuable role as transmitters of this heritage to the newly conquered lands of northern India, laying the foundations for the essentially Persian culture which was to prevail in Muslim India until the 19th century...."Encyclopaedia of Islam, "Ghurids", C.E. Bosworth, Online Edition, 2006: "... The Shansabānīs were, like the rest of the Ghūrīs, of eastern Iranian Tājik stock..." Bosworth còn nhấn mạnh rằng tên mà gia tộc Ghur tự gọi mình, Āl-e Šansab (Ba Tư hóa: Šansabānī) là cách đọc tiếng Ả Rập của 
từ Wišnasp trong tiêng Ba Tư trung đại, gợi về một gốc gác Ba Tư (Sassanid).Encyclopaedia Iranica, "Ghurids", C.E. Bosworth, (LINK); with reference to Justi, "Namenbuch", tr. 282

Trước thế kỷ 12, khu vực Ghuristan được định cư phần lớn bởi các tín đồ Phật giáo và Ấn giáo. Sau đó, khu vực được Hồi hóa và qua đó giúp gia tộc Ghur trỗi dậy.

 Ngôn ngữ 

 Lịch sử 
 Thời kỳ đầu 

Amir Banji, một vương thân cai trị xứ Ghor là tổ tiên của các vua nhà Ghur thời trung đại. Quyền hành của ông được Khalip Harun al-Rashid nhà Abbas công nhận. Những năm trước giữa thế kỷ 12, nhà Ghur nằm giữa hai đế quốc rộng lớn là nhà Seljuk và nhà Ghaznavi. Kể từ những năm giữa thế kỷ 12, nhà Ghur bắt đầu trỗi dậy và dành độc lập trước nhà Ghaznavi. Năm 1149, Hoàng đế Bahram-Shah của Ghazna hạ độc một nhân vật có thế lực ở Ghor là Qutb al-Din Muhammad. Qutb chạy nạn đến Ghazni sau khi xảy ra hiềm khích với anh trai Sayf al-Din Suri. Để trả thù cho cái chết của em mình, Sayf xuất binh hạ được thành Ghazni cũng như Bahram-Shah. Tuy nhiên, chỉ một năm sau, Bahram-Shah quay trở lại và giáng vào Sayf một đòn quyết định và bêu xác ông ta ở Pul-i Yak Taq. Một người em của Sayf là Baha al-Din Sam I lên kế hoạch trả thù cho hai người anh em của mình, nhưng lại chết trước khi tiếp cận thành Ghazni. Một trong những người em nhỏ nhất của Sayf và là tân vương của Ghor là Ala al-Din Husayn tiếp tục nuôi ý tưởng báo thù cho cái chết của hai anh. Sau khi đánh bại Bahram-Shah, ông cho quân cướp phá thành Ghazni và cho đốt thành phố trong 7 ngày 7 đêm. Qua đó, ông được người đưa tôn danh là Jahānsūz'' (kẻ thiêu trụi thế giới). Nhà Ghaznavi tái chiếm được thành phố nhờ quân cứu viện Seljuk nhưng chẳng bao lâu sau lại để lọt vào tay người Hô Yết.

Năm 1152, Ala al-Din Husayn từ chối việc nộp cống cho nhà Seljuk. Thay vào đó, ông ta khởi binh từ Firozkoh để đánh Seljuk nhưng lại bị hoàng đế Ahmed Sanjar của Seljuk đánh bại và bắt được. Ala al-Din Husayn bị bắt làm tù binh hai năm và chỉ được thả khi nhà Seljuk nhận được một khoản tiền chuộc khổng lồ. Vào lúc đó, một kình địch của Ala al-Din tên là Husayn ibn Nasir al-Din Muhammad al-Madini chiếm Firozkoh và xưng vương. Tuy nhiên, Husayn bị ám sát khi Ala al-Din quay trở lại. Ala al-Din dành phần lớn thời gian còn lại của mình để mở rộng cương thổ nhà Ghur.

 Lúc cực thịnh 

 Suy tàn và sụp đổ 

 Ảnh hưởng văn hóa 
Nhà Ghur là những người bảo trợ tiên phong của nền văn hóa cũng như văn học Ba Tư và tạo nền tảng cho một nhà nước Ba Tư hóa ở Ấn Độ.Ghurids, C.E.Bosworth, Encyclopaedia Iranica, (ngày 15 tháng 12 năm 2001);Persian Literature in the Safavid Period, Z. Safa, The Cambridge history of Iran: The Timurid and Safavid periods, Vol.6, Ed. Peter Jackson and Laurence Lockhart,(Cambridge University Press, 1986), 951;"...Ghurids and Ghurid mamluks, all of whom established centres in India where poets and writers received ample encouragement.". Họ đã đưa kiến trúc Iran, nơi họ xuất xứ, đến Ấn Độ và vẫn còn nhiều thí dụ còn tồn tại đến ngày nay (xem ảnh). Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm văn học thời Ghur nay không còn tồn tại nữa.

Vương quốc Delhi sau khi trỗi dậy đã thiết lập tiếng Ba Tư như là một ngôn ngữ được sử dụng trong triều, điều được giữ lại cho đến tận thời Mogul vào thế kỷ 19.

 Tham khảo 

Thể loại:Cựu quốc gia châu Á
Thể loại:Triều đại Afghanistan
Thể loại:Đế quốc và vương quốc của Iran
Thể loại:Sự thống trị của Hồi giáo ở Ấn Độ
Thể loại:Triều đại Hồi giáo Sunni