Chữ Tạng

Chữ Tạng là một hệ chữ abugida được dùng để viết các ngôn ngữ Tạng như tiếng Tạng, cũng như tiếng Dzongkha, tiếng Sikkim, tiếng Ladakh, và đôi khi tiếng Balti. Dạng chữ Tạng in được gọi là chữ uchen trong khi dạng chữ được sử dụng trong viết tay được gọi là chữ umê.

Chữ Tạng gắn liền với văn hóa người Tạng, và hiện diện tại Tây Tạng, Bhutan, Ấn Độ, Nepal, và Pakistan.Chamberlain 2008 Chữ Tạng có nguồn gốc từ chữ Gupta và là tiền thân của chữ Meitei, chữ LepchaDaniels, Peter T. and William Bright. The World’s Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996. và chữ ʼPhags-pa.

Lịch sử

Người được cho là đã phát minh ra hệ chữ Tạng là Thonmi Sambhota, vào giữa thế kỷ thứ 7. Thonmi Sambhota, một quan chức của hoàng đế Songtsen Gampo (569–649, lên ngôi năm 618), được giao đi Ấn Độ để học nghệ thuật chữ viết, và khi trở về đã giới thiệu hệ chữ này. Hình dáng của các ký tự chữ Tạng dựa trên chữ Gupta, một hệ chữ gốc Brahmic đương thời.<ref>Which specific Indic script inspired the Tibetan alphabet remains controversial. Recent study suggests Tibetan script was based on an adaption from Khotan of the Indian Brahmi and Gupta scripts taught to Thonmi Sambhota in Kashmir (Berzin, Alexander. A Survey of Tibetan History - Reading Notes Taken by Alexander Berzin from Tsepon, W. D. Shakabpa, Tibet: A Political History. New Haven, Yale University Press, 1967: http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/survey_tibetan_history/chapter_1.html).</ref>

 Bảng chữ cái cơ bản 

 Phụ âm 
Chữ Tạng được viết theo chiều từ trái sang phải. Mỗi âm tiết trong một từ được ngăn cách bởi một dấu tsek''  và vì đa phần các từ tiếng Tạng là đơn âm tiết nên dấu tsek này có chức năng tương đương với dấu cách (giống như tiếng Việt). Do đó chữ Tạng không dùng dấu cách để xen giữa các âm tiết.

Bảng chữ cái Tạng có ba mươi chữ cái cơ bản tương đương với ba mươi phụ âm khác nhau. Tương tự với các hệ chữ thuộc họ Ấn khác, mỗi một chữ cái phụ âm thuộc bảng chữ cái Tạng được gắn kèm với một nguyên âm nội tại (a). Chữ  được sử dụng kèm với các ký hiệu nguyên âm để tạo thành một nguyên âm đứng độc lập.

Hiện nay, tiếng Tạng và một số phương ngữ Tạng có yếu tố thanh điệu, tuy nhiên tiếng Tạng vào thời điểm mới áp dụng bảng chữ cái này là một ngôn ngữ không có yếu tố thanh điệu và vì thế không tồn tại các ký hiệu dùng cho thanh điệu. Dù vậy, vì các thanh điệu được phát triển từ các âm vị đoạn tính nên thông thường người ta có thể dự đoán chính xác được thanh điệu của một từ dựa trên cách viết theo chính tả cổ xưa của từ ấy.
Nguyên âm không bật hơi
kèm thanh caoNguyên âm bật hơi
kèm thanh trungNguyên âm hữu thanh
kèm thanh thấpNguyên âm mũi
kèm thanh thấpChữ cáiIPAChữ cáiIPAChữ cáiIPAChữ cáiIPAÂm vòm mềmÂm vòmÂm răngÂm môiÂm răngthấp;  trungcao 

 Tổ hợp phụ âm 
nhỏ|400x400px|Các bộ phận của một âm tiết tiếng Tạng. Chữ cái r () nằm phía dưới chữ cái gốc g đã bị giản lược. Điều này xảy ra tuơng tự với các chữ cái gắn dưới khác như y () và w ().
Các chữ cái Tạng có thể được viết dưới dạng đơn, xếp chồng bên trên hoặc nằm bên dưới của một chữ cái gốc để tạo thành một tổ hợp phụ âm.

Một âm tiết tiếng Tạng bao gồm nhiều nhất là bảy bộ phận, trong đó có:

 Chữ cái tiếp đầu chữ cái gốc (prefix);
 Chữ cái gắn trên (superscript);
 Chữ cái gốc (root);
 Chữ cái gắn dưới (subscript), có thể có một hoặc hai chữ cái gắn dưới trong một âm tiết;
 Ký hiệu nguyên âm (vowel), có thể nằm phía trên hoặc phía dưới;
 Chữ cái tiếp vĩ chữ cái gốc (suffix);
 Chữ cái tiếp vĩ thứ hai (second suffix).

 Nguyên âm 
Các nguyên âm trong bảng chữ Tạng bao gồm  /a/,  /i/,  /u/,  /e/, and  /o/. Các ký hiệu nguyên âm sẽ được thêm vào chữ cái phụ âm, ví dụ như  /ki/,  /ku/,  /ke/,  /ko/. Dưới đây là bảng các ký hiệu nguyên âm chữ Tạng. Chữ viết Tạng không thể hiện độ dài hay ngắn của một nguyên âm (ngoại trừ trong một số từ mượn tiếng Phạn).
Ký hiệuIPAKý hiệuIPAKý hiệuIPAKý hiệuIPA

 Chữ số 
Chữ số TạngChữ số Ấn Độ०१२३४५६७८९Chữ số Ả Rập0123456789Phân số TạngPhân số Ả Rập -0.50.51.52.53.54.55.56.57.58.5

 Dấu câu 
+Dấu câuTên gọiCông dụngyik goký hiệu ở phần mở đầu một văn bảndrül shéký hiệu ở phần mở đầu một tiểu mụckur yik gođánh số trong danh sách (tiếng Dzongkha)tsekký hiệu ngăn cách các hình vịtsik druptương đương với dấu chấm hết câudön tsenký hiệu kết thúc một mụcdü takký hiệu lặp lạiguk tak yönký hiệu ngoặc bên tráiguk tak yéký hiệu ngoặc bên phảiang khang yönký hiệu ngoặc bên trái có mái cheang khang yéký hiệu ngoặc bên phải có mái che

 Một số biến thể của chữ Tạng dùng trong ngôn ngữ khác 
nhỏ|444x444px|Một văn bản tiếng Phạn được viết bằng chữ Tạng. Trích từ bộ sưu tập hiện vật cá nhân của Donald Weir.

 Biến thể của một số chữ cái phụ âm 
+Chữ cáiNgôn ngữ sử dụngLatinh hóa (IPA)tiếng Baltiqa tiếng Baltiɽa tiếng Baltixa tiếng Baltiɣa tiếng Hánfa tiếng Hánva tiếng Phạngha tiếng Phạnjha tiếng Phạnṭa tiếng Phạnṭha tiếng Phạnḍa tiếng Phạnḍha tiếng Phạnṇa tiếng Phạndha tiếng Phạnbha tiếng Phạnṣa tiếng Phạnkṣa 

 Trong tiếng Balti, các chữ cái  (ka, ra) khi lật ngược lại theo trục dọc của nó tạo thành các chữ cái  (qa, ɽa).
 Các phụ âm đầu lưỡi vòm cứng như ṭa, ṭha, ḍa, ṇa, ṣa trong tiếng Phạn được biểu diễn bằng , có được khi lật ngược theo trục dọc tương ứng các chữ cái ta, tha, da, na và sha ().

 Biến thể của một số ký hiệu nguyên âm 
+Ký hiệu nguyên âmNgôn ngữ sử dụngLatinh hóa và IPAtiếng Phạnā tiếng Phạnī tiếng Phạnū tiếng Phạnai tiếng Phạnau tiếng Phạnṛ /r̩/tiếng Phạnṝ tiếng Phạnḷ tiếng Phạnḹ tiếng Phạnaṃ tiếng Phạnaṃ tiếng Phạnaḥ 

 Các ký tự / dấu điều chỉnh 
+Ký tự / dấuTên gọiNgôn ngữ sử dụngCông dụngsok métiếng Phạntriệt tiêu nguyên âm nội tại của một chữ cáipalutatiếng Phạnkéo dài nguyên âm

 Phương pháp chuyển tự và Latinh hóa 
Chuyển tự và và Latinh hóa là hai cách để phiên âm và đưa chữ Tạng về dạng chữ Latinh. Dù có nhiều phương pháp chuyển tự và Latinh hóa đã được đề xuất, không có phương pháp nào biểu diễn được chính xác cách phát âm của một từ. Dưới đây là bảng bao gồm các chữ cái Tạng bên cạnh đề xuất của phương pháp chuyển tự Wylie (W) và phiên âm tương ứng theo các hệ thống bính âm tiếng Tạng (TP), bảng chữ cái ngữ âm tiếng Dzongkha (DP), hệ thống Latinh hóa ALA-RC (A)ALA-LC Romanization of Tibetan script (PDF) và phiên âm giản thể THL.
Chữ cáiWTPDPATHLChữ cáiWTPDPATHLChữ cáiWTPDPATHLChữ cáiWTPDPATHLkagkakakakhakkhakhakhaga*k*kha*ga*ga*ngangngangangacajcacachachaqchachachaja*q*cha*ja*ja*nyanynyanyanyatadtatatathatthathatada*t*tha*da*da*nannananapabpapapaphapphaphapaba*p*pha*ba*ba*mammamamatsaztsatsatsatshactshatshatsadza*c*tsha*dza*dza*wawwawawazha*x*sha*zha*zha*za*s*sa*za*za*'a -a'aayayyayayararrararalallalalashaxshashashasassasasahahhahahaaaaaa * – Chỉ phiên âm như trên đối với các từ mượn

 Unicode 

 Xem thêm 

 Thư pháp Tây Tạng
 Hệ thống chữ nổi tiếng Tạng
 Hệ thống chữ nổi tiếng Dzongkha
 Jomolhari (phông chữ)
 Phương pháp chuyển tự Wylie
 Bính âm tiếng Tạng
 Phiên âm giản thể THL
 Chữ Limbu

 Ghi chú 

Chú thích

Thể loại:Hệ chữ viết
Thể loại:Chữ Tạng
Thể loại:Tiếng Dzongkha
Thể loại:Chữ Brahmic