Tiếng Nivkh

Tiếng Nivkh hoặc tiếng Gilyak (tự gọi: Нивхгу диф Nivxgu dif) là một ngôn ngữ được sử dụng tại Priamurye (Ngoại Mãn Châu), ở lưu vực sông Amgun (một phụ lưu của sông Amur), vài nơi dọc chính sông Amur, và ở nửa bắc đảo Sakhalin. 'Gilyak' là tên gọi Mãn Châu. Những người bản ngữ của ngôn ngữ này là người Nivkh.

Dân số của người Nivkh được duy trì tương đối ổn định, với 4.549 người Nivkh năm 1897, và 4.673 vào năm 1989. Tuy nhiên, số người bản ngữ tiếng Nivkh đã giảm từ 100% đến chỉ còn 23,3% trong thời gian đó, nên chỉ còn hơn 1.000 người nói tiếng Nivkh như ngôn ngữ mẹ đẻ vào năm 1989.

Phân loại
Tiếng Nivkh không liên quan đến bất kỳ ngôn ngữ nào được biết tới, khiến nó trở thành một ngôn ngữ tách biệt. Để thuận tiện trong phân loại, nó được xếp vào nhóm ngôn ngữ Paleosiberia. Nhiều từ trong tiếng Nivkh mang nét tương đồng với những từ cùng nghĩa trong ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Paleosiberia, hay tiếng Ainu, tiếng Hàn Quốc, và ngữ tộc Tungus, nhưng không có sự tương ứng ngữ âm thông thường nào đã được ghi nhận để cho thấy mối quan hệ đáng kể về từ vựng giữa các ngôn ngữ này, nên bất kì sự tương đồng có lẽ hoặc do tình cờ hoặc do vay mượn.

Tiếng Nivkh được đặt vào hệ ngôn ngữ Á-Âu giả thuyết của Joseph Greenberg.Mattissen, Johanna (2001) Facts about the World's Languages, Nivkh. New England Publishing. ISBN 0-8242-0970-2 p. 515. Michael Fortescue đề xuất vào năm 1998 rằng tiếng Nivkh có thể liên quan tới hệ ngôn ngữ Mosan,Fortescue, M. (1998). Language relations across Bering Strait: reappraising the archaeological and linguistic evidence. và sau đó, năm 2011, ông cho rằng tiếng Nivkh, mà ông còn gọi là "ngôn ngữ Amur tách biệt", liên quan đến hệ ngôn ngữ Chukotko-Kamchatkan, tạo nên một hệ Chukotko-Kamchatkan-Amur mới.

Phương ngữ
300px|thumbnail|right|Các điểm dân cư nơi có người Nivkh theo Thống kê dân số Nga năm 2002 (ngoại trừ Khabarovsk, Poronaysk và Yuzhno-Sakhalinsk).
Tiếng Nivkh được chia làm bốn phương ngữ, gồm phương ngữ Amur, Bắc Sakhalin, Nam Sakhalin, và Đông Sakhalin. Sự khác biệt từ vựng và ngữ âm giữa phương ngữ tại lưu vực sông Amur và phương ngữ tại đảo Sakhalin lớn tới mức vài nhà ngôn ngữ học phân loại chúng như hai ngôn ngữ riêng biệt thuộc hệ ngôn ngữ Nivkh nhỏ. Các nhà ngôn ngữ học khác nhận thấy sự đa dạng lớn trong tiếng Nivkh; khác biệt từ trong chính các phương ngữ Amur hay Sakhalin, khác biệt giữa từng làng, gia đình, hay thậm chí từng cá nhân.

Ngữ pháp
Ngôn ngữ này có một hệ thống cách ngữ pháp phát triển, cũng như một số điểm ngữ pháp khác, nhưng lại không có giống. Cấu trúc cơ bản là chủ-tân-động (subject–object–verb). Tiếng Nivkh đáng chú ý với nhiều sự kết hợp từ vựng. Ví dụ, những hình vị thể hiện mối quan hệ không gian (giới từ hay hậu từ trong các ngôn ngữ khác) được gắn liền với danh từ mà chúng bổ nghĩa. Một từ duy nhất có thể bao hàm nhiều gốc từ, danh từ, hay động từ để thể hiện một nghĩa nào đó. Do đó, trong tiếng Nivkh, kết cấu của từng từ rất quan trọng trong câu.

Bảng chữ cái
+ Bảng chữ cái tiếng Nivkh Kí tự  Âm vị А а   Б б   В в   Г г   Ӷ ӷ   Ғ ғ   Ӻ ӻ   Д д   Е е   Ё ё   Ж ж   З з   И и   Й й   К к   К' к'   Ӄ ӄ   Ӄ' ӄ'   Л л   М м   Н н   Ӈ ӈ   О о   П п   П' п'   Р р   Р̌ р̌   С с   Т т   Т' т'   У у   Ф ф   Х х   Ӽ ӽ   Ӿ ӿ   Ц ц   Ч ч   Ч' ч'   Ш ш   Щ щ   Ъ ъ   Ы ы   Ь ь   Э э   Ю ю   Я я  

Ngữ âm

Phụ âm
 Môi Chân răng Vòm Ngạc Lưỡi gà Thanh hầu Mũi     Tắc vô thanh      bật hơi pʰ tʰ cʰ kʰ qʰ Xát vô thanh      hữu thanh     Tiếp cận giữa   cạnh  Rung vô thanh  hữu thanh 

Những âm xát môi có thể được xác định là đôi môi  hay môi-răng . Các âm xát vòm có tắc xát ở mức vào đó, như . Âm tắc không bật hơi vô thanh có thể biến thành âm tắc hữu thanh (như ).

Sự phân biệt giữa âm xát ngạc mềm và lưỡi nhỏ ( và ,  và ) hiếm gặp trên thế giới.

Nguyên âm

TrướcSaukhông làm trònlàm tròn Đóng   Vừa   Mở

Nhấn âm
Âm được nhấn có thể là bất kỳ âm tiết nào, nhưng thường là âm thứ nhất; sự nhấn âm biến thiên theo phương ngữ.Johanna Mattissen, Dependent-Head Synthesis in Nivkh: A Contribution to a Typology of Polysynthesis (John Benjamins Publishing, 2003; ), pp. 85-86.
Chú thích

 Thư mục 








 Đọc thêm 




 Liên kết ngoài 

 The Nivkhs from The Red Book
 Sound Materials of the Nivkh Language  The World's Largest Sound Archive of the Nivkh Language on the Web
 Nivkh alphabet and language at Omniglot
 Nivkh Folk Talkes

Thể loại:Ngôn ngữ biệt lập bị đe dọa
Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính
Thể loại:Ngôn ngữ tại Nhật Bản
Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga
Thể loại:Mãn Châu
Thể loại:Ngôn ngữ hỗn nhập
Thể loại:Ngôn ngữ biệt lập châu Á
Thể loại:Ngôn ngữ chủ-tân-động
Thể loại:Ngôn ngữ Cổ Xibia
Thể loại:Ngữ hệ