Tiếng Thượng Arrernte

Tiếng Arrernte hay Aranda (), chính xác hơn là tiếng Thượng Arrernte, là một dãy phương ngữ được nói tại và quanh Alice Springs (Mparntwe trong tiếng Arrernte) tại Lãnh thổ Bắc Úc, Úc. Tên ngôn ngữ này đôi khi cũng được viết là Arunta hoặc Arrarnta.

Các dạng
Các dạng tiếng Thượng Arrernte được liệt kê dưới đây:Bowern, Claire. 2011. "How Many Languages Were Spoken in Australia?", Anggarrgoon: Australian languages on the web, ngày 23 tháng 12 năm 2011 (corrected ngày 6 tháng 2 năm 2012)

Alyawarr (Alyawarra), được nói bởi người Alyawarre
Anmatjirra (Anmatyerre)
Antekerrepenhe (Andegerebinha)
Ayerrerenge (Ayerreyenge)
Đông Arrernte (Ikngerripenhe) và Trung Arrernte (Mparntwe Arrernte; đông của Alice Springs)
Tây Arrernte (Akarre, Tyuretye Arrernte, Arrernte Alturlerenj; tây của Alice Springs)

Có những tranh luận giữa các nhà ngôn ngữ học và giữa chính những người Aranda, rằng liệu những dạng này là phương ngữ tiếng Arrernte, hay là những ngôn ngữ riêng biệt. Tuy vây, tiếng Hạ Arrernte rõ ràng là ngôn ngữ riêng biệt.

Ngữ âm

Phụ âm
 Ngoại vi Lưỡi trước Phiến lưỡi Đầu lưỡi Đôi môi Ngạc mềm Lưỡi gà Vòm Răng Chân răng Quặt lưỡi Tắc       Mũi       Mũi tiền tắc       Tắc tiền mũi hóa       Tiếp cận cạnh     Tiếp cận    Vỗ  
 được mô tả là âm ngạc mềm () bởi , trong khi  xem nó là âm lưỡi gà ().

Âm tắc không bật hơi. Âm tắc tiền mũi hóa đều hữu âm; âm mũi tiền tắc vô thanh khi tắc.

Nguyên âm
 Trước Giữa Sau Đóng   Vừa  Mở 
Mọi phương ngữ hay dạng đều có .

Chính tả
Phép chính tả tiếng Arrernte không viết  đầu từ, và thêm e vào cuối mọi từ.

+Arrernte on Omniglot Ngoại vi Lưỡi trước Phiến lưỡi Đầu lưỡi Đôi môi Ngạc mềm Lưỡi gà Vòm Răng Chân răng Quặt lưỡi Tắc p pw k kw ty tyw th thw t tw rt rtw Mũi m mw ng ngw ny nyw nh nhw n nw rn rnw Mũi tiền tắc pm pmw kng kngw tny tnyw tnh/thn tnhw/thnw tn tnw rtn rtnw Tắc tiền mũi hóa mp mpw ngk ngkw nty ntyw nth nthw nt ntw rnt rntw Tiếp cận cạnh ly lyw lh lhw l lw rl rlw Tiếp cận w h y yw r rw Vỗ rr rrw Trước Giữa Sau Đóng (i/ey) (u/we) Vừa e Đóng a

Ngữ pháp
Tiếng Arrernte có cấu trúc từ tương đối tự do nhưng thiên về SOV (chủ-tân-động).

+ Hậu tố (Đông/Trung Arrernte) Hậu tố  Hàm ý +aye  nhấn mạnh +ewe  nhấn mạnh hơn +eyewe  nhánh mạnh hơn nữa +ke  cho +le  đối tượng trong câu +le  công cụ +le  vị trí +le-arlenge  cùng, với +nge  từ -akerte  có -arenye  từ (nguồn gốc), liên kết -arteke  tương tự -atheke  về phía -iperre, -ipenhe  theo, từ -kenhe  thuộc về -ketye  vì (hậu quả xấu) -kwenye  không có, thiếu -mpele  theo cách, qua -ntyele  từ -werne  đến +ke  quá khứ +lhe  phản thân +me  hiện tại +rre/+irre  đảo +tyale  phủ định cầu khiến +tye-akenhe  phủ định +tyeke  mục tiêu hay dự định +tyenhe  tương lai Ø  cầu khiến

Đại từ
+ Đại từ trong nhóm phi huyết thống (Đông/Trung Arrernte) Ngôi  Số  Chủ ngữ  Tân ngữ  Cách nhận  Sở hữu 1 Ít ayenge/the ayenge/ayenhe atyenge atyenhe/atyinhe Đôi ilerne ilernenhe ilerneke ilernekenhe Nhiều anwerne anwernenhe anwerneke anwernekenhe 2 Ít unte ngenhe ngkwenge ngkwinhe Đôi mpwele mpwelenhe mpweleke mpwelekenhe Nhiều arrantherre arrenhantherre arrekantherre arrekantherrenhe 3 Ít re renhe ikwere ikwerenhe Đôi re-atherre renhe-atherrerenhe-atherrenhe ikwere-atherre ikwere-atherrenhe Nhiều itne itnenhe itneke itnekenhe

Những phần cơ thể chỉ cần đại từ phi sở hữu, dù những người nói còn trẻ thường vẫn cho cách sở hữu vào (e.g. akaperte ayenge hay akaperte atyinhe 'đầu tôi').

Ngôn ngữ
Tiếng Arrernte có một hệ thống ngôn ngữ ký hiệu phát triển.

Trong trường học và xã hội
Trong hầu hết trường tiểu học tại Alice Springs, học sinh (bất kể sắc tộc) được dạy tiếng Arrernte như một môn học bắt buộc, song song với tiếng Pháp hoặc tiếng Indonesia. Thêm vào đó, trường trung học Alice Springs cho phép học sinh chọn học môn tiếng Arrernte, ngôn ngữ này cũng được dạy tại Đại học Centralian.

Nhiều nơi làm việc ở Alice Springs cũng yêu cầu người xin việc biết ít nhất là tiếng Arrernte cơ bản để có thể giao tiếp hiệu quả với người Arrernte bản địa.

Ví dụ
+ Ví dụ phương ngữ Đông/Trung Arrernte Tiếng Arrernte  Tiếng  werte
 ware Có gì không?
 Không có gì. Unte mwerre?
 Ye, ayenge mwerre Bạn ổn không?
 Vâng, tôi ổn. Urreke aretyenhenge
 Kele aretyenhenge Gặp lại sau.
 OK, hẹn gặp lại

Chú thích

Liên kết ngoài
Omniglot.com
Ngôn ngữ
Keeping The Aboriginal Language Strong 

Thể loại:Ngữ hệ Pama–Nyungar
Thể loại:Alice Springs