Chú âm phù hiệu

Chú âm phù hiệu (; Chú âm phù hiệu: ) hay chú âm, cũng được gọi là Bopomofo ở phương Tây là một loại chữ viết dùng để ký hiệu cách phát âm các chữ Hán trong tiếng Quan Thoại. Bảng chữ cái chú âm gồm có 37 ký tự và 4 dấu thanh và có thể ký hiệu được toàn bộ các âm Quan Thoại của chữ Hán. 

Chú âm phù hiệu từng được phổ biến rộng rãi ở Trung Quốc đại lục bởi Chính phủ Bắc Dương vào những năm 1910 và được dùng song song với hệ thống chuyển tự latinh Wade-Giles. Sau nội chiến Quốc-Cộng, Wade-Giles cùng chú âm phù hiệu tại đại lục được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thay thế vào năm 1958 bằng hệ thống Bính âm Hán ngữ  và thiết lập vào Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế vào năm 1982. Còn Trung Hoa Dân Quốc kiểm soát Đài Loan vẫn sử dụng Wade-Giles để chuyển tự latinh cho đến năm 2009 khi dần chuyển sang bính âm, nhưng chú âm phù hiệu vẫn được sử dụng chính thức và rộng rãi tại đây trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là giáo dục và đánh máy.

Chú âm phù hiệu có thể coi như là một bảng chữ cái tượng thanh do chính người Trung Quốc tạo ra để biểu âm cho tiếng Quan Thoại khi mà Hán tự là chữ tượng hình biểu ý. Do vậy nó có phần nào đó giống như kana của tiếng Nhật khi cùng là ký tự biểu âm và xuất phát từ Hán tự mà ra.

 Tên gọi 
Tên gọi chính thức cũ của hệ thống chú âm phù hiệu là Quốc âm tự mẫu (國音字母) và Chú âm tự mẫu (注音字母).|Also available at Đến năm 1930 thì được đổi tên thành Chú âm phù hiệu như hiện nay và sớm được Trung Hoa Dân Quốc sử dụng trong việc giáo dục tiểu học.

Tên gọi Bopomofo ở phương Tây lấy từ âm đọc của 4 ký hiệu đầu tiên làㄅㄆㄇㄈ – bpmf.

 Ký tự chú âm 
 Phụ âm 
Chú âm phù hiệuㄅㄆㄇㄈㄉㄊㄋㄌㄍㄎㄏㄐㄑㄒㄓㄔㄕㄖㄗㄘㄙBính âmbpmfdtnlgkhjqxzhchshrzcsIPAppʰmfttʰnlkkʰxtɕtɕʰɕtʂtʂʰʂɻtstsʰs

 Nguyên âm 

Chú âm phù hiệuㄧㄨㄩㄚㄛㄜㄝㄞㄟㄠㄡㄢㄣㄤㄥㄦBính âmiuüaoeieaieiaoouanennangengngerrIPAiuyaoɤɛaiɛiɑuouanɛnənnɑŋəŋŋɚr
  trong cách viết ngang sẽ viết là "─", còn nếu viết dọc thì sẽ viết là "│".
  được phát âm là  nếu đứng sau  và .
  được phát âm là  nếu đứng sau  và .
  được phát âm là  nếu đứng sau một nguyên âm.
  có thể được sử dụng trong Nhi hóa.

 Thanh điệu 

ThanhÂm bìnhDương bìnhThượng thanhKhứ thanhKhinh thanhChú âmphù hiệuˊˇˋ˙

 Ngoại lệ
Bán nguyên âm
Chú âmphù hiệuㄩㄥㄨㄥㄧㄥㄧㄣㄧㄝㄩㄝBính âmiongonginginieüe

 Nguồn gốc ký tự 
nhỏ|Chú âm phù hiệu ở định dạng Thông thường, Viết tay Thông thường & Chữ thảo
Các ký tự chú âm phù hiệu được đơn giản hóa từ dạng chính thể của các chữ Hán cổ mà cách đọc hiện đại của chữ đó có chứa ký tự mà chữ đó đại diện.
+Nguồn gốc ký tự chú âm phù hiệuPhụ âm (thanh mẫu)Ký tư chú âm phù hiệuNguồn gốc國音學 (8th Edition). (2008). Pages 27-30. Taiwan: 國立臺灣師範大學. 國音敎材編輯委員會.IPAPinyinWGVí dụTừ chữ , dạng cổ và dạng bộ thủ của chữ Bao  bāo (Bao gói)bp bāoTừ chữ , biến thể của chữ Phộc  pū (Đánh khẽ)ppʻ pūTừ chữ  dạng cổ của bộ Mịch  mì (trùm lên)mm míTừ bộ Phương  fāng (Cái hộp)ff匪 fěiTừ chữ , dạng cổ của chữ Đao  dāo (Con dao). So với dạng chữ triện 22x22px.dt dìTừ chữ  tū, đảo ngược của chữ Tử  zǐ và là dạng cổ của chữ Đột   tū (Đột ngột) (22x22px và 22x22px trong kiểu chữ triện)Wenlin dictionary, entry .KangXi: page 164, character 1http://www.kangxizidian.com/kangxi/0164.gifttʻ tíTừ chữ 22x22px/, dạng cổ của chữ Nãi  nǎinn nǐTừ chữ , dạng cổ của chữ Lực  lì (sức lực)ll lìDạng cũ của chữ Quái  guì/kuài (lạch nước)gk gàoChữ Khảo  kǎo (thở)kkʻ kǎoChữ Hán  hǎn (sườn núi)hh hǎoChữ Cưu  jiū (dây leo bò lan)jch jiàoDạng cổ của chữ  quǎn cấu tạo lên cữ Xuyên  chuān (Dòng nước) (dạng hiện đại )qchʻ qiǎoTừ chữ , dạng cổ của chữ Hạ  xià.xhs xiǎoTừ chữ 22x22px/, dạng cổ của chữ Chi  zhī.zhi, zh-ch zhī
;
 zhǔTủ bộ Xích  chìchi, ch-chʻ chī
;
 chūTừ chữ , dạng cổ của chữ Thi  shī (thi thể)shi, sh-sh shì
;
 shùĐơn giản hóa dạng chữ triện của chữ Nhật 22x22px form of  rì (mặt trời)~ri, r-j rì
;
 rùDạng chữ cổ và dạng bộ thủ của chữ Tiết jié, phương ngôn cũng đọc là zié ([];zi, z-ts zì
;
 zàiTừ chữ , dạng cổ của chữ  qī, phương ngôn cũng đọc là ciī ([]; tsʻi¹ trong phiên âm Wade–Giles). So với dạng chữ thảo Tập_tin:Qi1_seven_semicursive.png và chữ triện 22x22px.ci, c-tsʻ cí
;
 cáiDạng chữ cổ của chữ Tư  sī, Hiện nay là chữ  .si, s-s sì
;
 sāiNguyên âm và vận mẫuChú âm phù hiệuNguồn gốcIPAPinyinWGVí dụTừ chữ Á  yāaa dàDạng cổ của chữ  hē, đảo ngược của chữ  kǎooo duōLấy phần âm (allophone) của chữ,  oeo/ê déTừ chữ Dã  yě (cũng). so với dạng chữ thời Chiến Quốc Tập_tin:Ye3_also_chu3jian3_warring_state_of_chu3_small.png -ie/êeh diēTừ chữ  hài, dạng cổ của chữ .aiai shàiTừ chữ  yí, một dạng cũ của chữ Dịch  yí (Di chuyển)eiei shéiTừ chữ  yāoaoao shǎoTừ chữ  yòuouou shōuTừ chữ  hàn, là phần biểu âm trong chữ  fànanan shānTừ chữ , dạng dị thể cổ của chữ  yǐ cũng có nguồn nói đó là chữ  yàWenlin dictionary, entry . ( ǐn )enên shēnTừ chữ  wāngangang shàngTừ chữ , dạng cổ của chữ  gōngWenlin dictionary, entry .engêng shēngTừ chữ , phần chân chữ Nhi  ér được sử dụng trong kiểu chữ thảo và chữ giản thểerêrh érTừ chữ Nhất  yī (một)yi, -ii yǐ
;
 nìTừ chữ , là dạng cổ của chữ Ngũ  wǔ (five). dạng dị thể .w, wu, -uu/w nǔ
;
 wǒ
ㄨㄛˇTừ bộ Khảm  qūyu, -üü/yü yǔ
;
 nǚ15x15pxTừ chữ , được thêm vào các phụ âm (thanh mẫu)  để đọc gọi tên các phụ âm này.Michael Everson, H. W. Ho, Andrew West, "Proposal to encode one Bopomofo character in the UCS ", SC2 WG2 N3179.~, ~ -iih/ŭ zī
;
 zhī
;
 sǐ

 Cách viết 

 Thứ tự nét 
Chú âm phù hiệu được viết theo quy tắc bút thuận như là chữ Hán. Tuy nhiên chữ  được viết bằng 3 nét thay vì 4 nét như chữ Nhật (). Chữ  có thể viết thẳng (16x16px) hoặc ngang (16x16px). Theo truyền thống sẽ viết nét ngang khi dòng chữ dọc và nét sổ dọc khi trình bày dòng chữ ngang. Năm 2008, bộ giáo dục Đài Loan quyết định dạng cơ bản là dạng nằm ngang nhưng viết dọc cũng chấp nhận được.Unicode document L2/14-189 Dưới đây là thứ tự các nét của các ký tự chú âm phù hiệu.

 Dấu thanh điệu 
Dấu thanh điệu trong chú âm phù hiệu tương tự pinyin nhưng với chú âm phù hiệu, thanh số 1 có khi được lược bỏ  và dấu chấm trên thể hiện cho thanh số 5. Trái lại trong pinyin, thanh số 5 thường được thể hiện bằng cách lược bỏ dấu thanh điệu.

 Thanh Chú âm phù hiệu Bính âm Dấu thanh điệu Tên Unicode Dấu thanh điệu Tên Unicode 1 ˉ Modifier Letter Macron(thường lược bỏ)  Combining Macron 2 ˊ Modifier Letter Acute Accent  Combining Acute Accent 3 ˇ Caron  Combining Caron 4 ˋ Modifier Letter Grave Accent  Combining Grave Accent 5 ˙ Dot Above  Middle Dot(thường lược bỏ)The middle dot may optionally precede light-tone syllables only in reference books (), see section 7.3  of the PRC national standard GB/T 16159-2012 Basic rules of the Chinese phonetic alphabet orthography.

 Vị trí chú âm so với chữ Hán 
Không giống như bính âm, Chú âm phù hiệu phù hợp với các ký tự tiếng Trung in theo chiều dọc.

Khi được sử dụng cùng với các ký tự tiếng Trung, chú âm phù hiệu thường được đặt ở bên phải của ký tự tiếng Trung theo chiều dọc trong cả bản in dọc và bản in ngang hoặc ở trên cùng của ký tự tiếng Trung trong bản in ngang như ví dụ dưới đây.
,hoặc

 Nhi hóa 
Âm tiết được er hóa thường được chú âm thêm ký tự . Dấu thanh điệu được chú âm cùng với chú âm của chính chữ Hán chứ không phải chú âm cho chữ (Ví dụ  ,  ;  ;  ).

 Xem thêm 
 Phiên âm Hán Việt
 Phiên thiết Hán Việt
Kana

 Chú thích 

Thể loại:Tiếng Trung Quốc
Thể loại:Tiêu chuẩn ISO
Thể loại:Thuật ngữ tiếng Trung Quốc
Thể loại:Hệ chữ viết