Muang

Muang ( mɯ́ang, ), Mueang ( mɯ̄ang, ), Mường () hay Mong ( mə́ŋ, ) là tên thời cận đại được dùng để chỉ một vùng lãnh thổ bán độc lập có ở vùng cư trú truyền thống của những dân tộc thuộc ngữ hệ Tai-Kadai.Curzon Pr. (2007). Tai-kadai Languages. ISBN 978-0-7007-1457-5.
Về địa lý vùng này gồm bắc phần bán đảo Đông Dương và lân cận. Ngày nay vùng này ở trong lãnh thổ của Thái Lan, Lào, bắc Việt Nam, bắc Campuchia, phía nam tỉnh Vân Nam (Muang phiên âm chữ Hán gọi là 猛, hay 勐 (mãnh)) và tây tỉnh Quảng Tây Trung Quốc, Myanmar, bang Assam ở đông bắc Ấn Độ.

 Nguồn gốc 
Từ "Mueang" ban đầu là một từ trong ngôn ngữ Tai-Kadai chỉ một thị trấn có bức tường phòng thủ và một người cai trị với cấp bậc quý tộc Thái ít nhất là khun (ขุน), cùng với các bản (: muban hoặc ban) phụ thuộc của nó. Từ nguyên của nó là "mueang fai" () có nghĩa "mương dẫn nước" (hay "mương phai" trong tiếng Việt), được biến nghĩa để chỉ vùng đất có người cư trú và làm thủy lợi.Volker Grabowsky: Bevölkerung und Staat in Lan Na. Ein Beitrag zur Bevölkerungsgeschichte Südostasiens. Harrassowitz-Verlag, Wiesbaden, 2004. Insbesondere Abschnitt „Müang und maṇḍala", p. 4–15.

Theo mô hình Mandala của các nước có tổ chức chính trị theo hệ thống phân cấp thì "mueang" nhỏ hơn phải phụ thuộc vào những người láng giềng mạnh hơn, và lần lượt phụ thuộc vào một vị vua hoặc lãnh đạo khác ở trung ương. Các "mueang" mạnh hơn, thường được gọi phân bậc là chiang, wiang, nakhon hoặc krung (ví dụ Bangkok là "Krung Thep Maha Nakhon") đôi khi cố gắng để giải phóng mình khỏi lệ thuộc và có thể có được những giai đoạn độc lập tương đối.

Mueang lớn hay nhỏ cũng thường chuyển lòng trung thành, và thường hướng tới một người hàng xóm hùng mạnh. Trong thời cận đại thì mạnh nhất là nhà Minh của Đế chế Trung Hoa. Mức độ duy trì độc lập tương đối của mueang tùy thuộc khả năng nội tại, vị trí địa lý, cũng như các yếu tố lịch sử khác. Tại vùng Lưỡng Quảng ở đông nam Trung Quốc thì quá trình Hán hóa cao và lâu dài, dẫn đến ở vùng người Choang thì "mueang" không còn được sử dụng, trong khi ở Vân Nam thì người Thái vẫn duy trì các mueang đến khi phân cấp hành chính của Trung Quốc thay thế.

Tại chính Thái Lan mueang hiện cũng không được sử dụng trong phân cấp hành chính. Xem: Đơn vị hành chính của Thái Lan.

 Trong địa danh 
Lịch sử đã để lại trong vùng những dân tộc thuộc ngữ hệ Tai-Kadai cư trú những địa danh có thành tố "mường" (muang) và "chiềng" (hay chiang, xiang, xieng). Nó có thể phản ánh vùng lãnh thổ đó đã từng tạo dựng được quyền bán tự trị.

Tại Việt Nam "mường" và "chiềng" tồn tại chủ yếu ở vùng tây bắc và bắc Trung bộ, tại vùng cư trú của người sắc tộc Thái và Lào. Sự giao thoa văn hóa dẫn đến "mường" xuất hiện ở một số vùng cư trú của người Mường, với ý nghĩa chưa được nghiên cứu làm rõ. Tại vùng người Tày-Nùng ở vùng đông bắc thì diễn biến giống như với người Choang ở vùng Lưỡng Quảng, Trung Quốc, thành tố "mường" không còn sử dụng. Ngày nay "mường" và "chiềng" đơn thuần là thành tố tạo địa danh mà không có ý nghĩa là một cấp vùng lãnh thổ, ví dụ có xã Mường Lý trong huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa.

Trong tiếng Khmer, "moeang" (មឿង) là một từ mượn từ tiếng Thái có nghĩa là "thành phố nhỏ" hoặc "thị trấn nhỏ." Thường được dùng làm địa danh cho các làng.Headley, Robert K. "SEAlang Library Khmer", SEAlang Library, 05/14/2018
 Angkor Moeang
 Moeang Char
 Moeang Prachen
Trung Quốc
Địa danh Mueang được viết bằng chữ Hán là 勐 (mãnh) hoặc 孟, được viết bằng tiếng Thái Na là ᥛᥫᥒᥰ và tiếng Lự là ᦵᦙᦲᧂ.
 Phiên âm các mường Tên tiếng Thái Na  Tên tiếng Lự  Chữ Hán Địa danh ngày nay tại Trung Quốc  Muang Mao  ᥛᥫᥒᥰ ᥛᥣᥝᥰ    勐卯  Thụy Lệ Muang Khon  ᥛᥫᥒᥰ ᥑᥩᥢᥴ  ᦵᦙᦲᧂ ᦃᦸᧃ  勐焕  Mang, Đức Hoành Muang Wan  ᥛᥫᥒᥰ ᥝᥢᥰ    勐宛  Lũng Xuyên Muang Ti  ᥛᥫᥒᥰ ᥖᥤᥰ    勐底  Lương Hà Muang La  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥣᥲ    勐腊  Doanh Giang Meng La    ᦵᦙᦲᧂ ᦟᦱ  勐拉  Tư Mao Meng La    ᦵᦙᦲᧂ ᦟᦱᧉ  勐腊  Mãnh Lạp Meng Hai  ᥛᥫᥒᥰ ᥞᥣᥭᥰ  ᦵᦙᦲᧂ ᦣᦻ  勐海  Mãnh Hải Meng Lem  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥥᥛᥰ    孟连  Mạnh Liên Meng Keng  ᥛᥫᥒᥰ ᥐᥪᥒ    勐耿  Cảnh Mã Meng Long  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥨᥒ      Long Lăng Meng Meng  ᥛᥫᥒᥰ ᥛᥫᥒᥰ    勐勐  Song Giang, Lâm Thương Meng Lam  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥣᥛᥰ    勐朗  Lan Thương, Phổ Nhĩ Meng Thong  ᥛᥫᥒᥰ ᥗᥨᥒᥴ    勐统  Xương Ninh Meng Tsung  ᥛᥫᥒᥰ ᥓᥧᥒᥰ      Nguyên Giang, Ngọc Khê Meng Then  ᥛᥫᥒᥰ ᥗᥦᥢᥴ      Phượng Khánh Meng Men  ᥛᥫᥒᥰ ᥛᥦᥢᥰ    勐缅  Đằng Xung hoặc Lâm Thương Mongsee  ᥛᥫᥒᥰ ᥔᥥᥴ  ᦵᦙᦲᧂ ᦵᦉ    Côn Minh Meng Ha  ᥛᥫᥒᥰ ᥑᥣᥰ      Kha Nhai  Meng Ha  ᥛᥫᥒᥰ ᥑᥣᥴ      Loan Điền  Meng Khe  ᥛᥫᥒᥰ ᥑᥫᥰ      Lộ Giang  Meng Yueng  ᥛᥫᥒᥰ ᥒᥤᥛᥰ    勐允  Thượng Duẫn  Meng Tse  ᥛᥫᥒᥰ ᥓᥥ  ᦵᦙᦲᧂ ᦵᦵᦋᧈ  勐遮  Mãnh Già Meng Hsa  ᥛᥫᥒᥰ ᥔᥣᥴ    勐撒  Mãnh Tản  Meng Yang  ᥛᥫᥒᥰ ᥕᥣᥒᥰ    勐养  Mãnh Dưỡng  Meng Tung  ᥛᥫᥒᥰ ᥖᥧᥛᥰ    勐董  Mãnh Đổng Meng Ten  ᥛᥫᥒᥰ ᥖᥦᥢᥰ    勐典  Mãnh Điển (thuộc huyện Ấn Giang) Meng Ting  ᥛᥫᥒᥰ ᥖᥤᥒ    孟定  Mãnh Định  Meng Lim  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥤᥛᥴ      Huỳnh Thảo Bá (黄草坝), địa danh thuộc huyện Long Lăng) Meng Long  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥨᥒ  ᦵᦙᦲᧂ ᦷᦟᧂ  勐龙  Mãnh Long  Meng Loong  ᥛᥫᥒᥰ ᥘᥩᥒᥴ    勐弄  Mãnh Lộng  Meng Mo  ᥛᥫᥒᥰ ᥛᥨᥝᥱ    勐磨  Cựu Thành, Vân Nam Meng Ham  ᥛᥫᥒᥰ ᥞᥛᥰ  ᦵᦙᦲᧂ ᦣᧄ  勐罕  Mãnh Hãn  Meng Heu  ᥛᥫᥒᥰ ᥞᥥᥝᥰ    勐秀  Mãnh Tú Meng Ka  ᥛᥫᥒᥰ ᥐᥣ    勐戛  Mãnh Kiết Meng Yue      勐约  Mãnh Ước  Meng Peng    ᦵᦙᦲᧂ ᦘᦳᧂ  勐捧  Mãnh Phụng  Meng Dui      勐堆  Mãnh Đôi  Meng Ku      勐库  Mãnh Khố  Meng Yoong  ᥛᥫᥒᥰ ᥕᥩᥒᥰ    勐永  Mãnh Vĩnh  Meng Keng  ᥛᥫᥒᥰ ᥐᥦᥒᥰ    勐简  Mãnh Giản  Meng Seng  ᥛᥫᥒᥰ ᥔᥫᥒᥴ    勐省  Mãnh Tỉnh Meng Jiao      勐角  Mãnh Giác Meng Nuo      勐糯  Mãnh Nhu  Meng Xian      勐先  Mãnh Tiến  Meng Nong      孟弄  Châu tự trị dân tộc Di Mãnh Lộng, Vân Nam  Meng Ban      勐班  Mãnh Ban Meng Da      勐大  Mãnh Đại  Meng Lie      	勐烈  Mãnh Liệt  Meng Ma      勐马  Mãnh Mã  Meng Suo      勐梭  Mãnh Thoa  Meng Ka      勐卡  Mãnh Ca  Meng La      勐拉  Mãnh Lạp  Meng Qiao      勐桥  Mãnh Khiêu  Meng Wang      勐旺  Châu tự trị Thái Mãnh Vượng, Cảnh Hồng  Meng Hun      勐混 Mãnh Cổn  Meng Man      勐满  Mãnh Mãn  Meng A      勐阿  Mãnh A  Meng Song      勐宋  Mãnh Tống  Meng Wang      勐往  Mãnh Vãng  Meng Lun      勐仑  Mãnh Luân  Meng Ban      勐伴  Mãnh Phán 

 Huyện của Lào 
Tại Lào muang hay mouang (theo cách viết kiểu tiếng Pháp) hiện được sử dụng để chỉ vùng hành chính cấp huyện (district), như "Muang Nong Het", khi viết tắt là "M. Nong Het".

Khi sắp xếp lại thành "huyện" thì nhiều muang và xiang có trong lịch sử nay vẫn có thể được giữ lại trong địa danh, nhưng không phải là "huyện".Raendchen, Jana (ngày 10 tháng 10 năm 2005). "The socio-political and administrative organisation of müang in the light of Lao historical manuscripts" (PDF 316 KB). In paper 31. The Literary Heritage of Laos: Preservation, Dissemination and Research Perspectives, Vientiane: National Library of Laos. The Literary Heritage of Laos Conference, 2005. Ví dụ tại muang Vangvieng tỉnh Viêng Chăn có những bản tên là Muangsom, Muangsao hay Namuang.

Các tỉnh của Lào hiện nay được chia thành những nơi thường được dịch là các huyện của Lào, với một số vẫn giữ lại Muang như một phần của tên:
Muang Sing 
Muang Xay

Ngoài ra, các muang cũ của Lào gồm:
Muang Phuan 
Muang Sua
Huyện của Thái Lan 
Thái Lan được gọi thông tục là Mueang Thai. Sau cuộc cải cách Thesaphiban của Hoàng tử Damrong Rajanubhab, các thành phố dưới quyền Xiêm được tổ chức thành monthon (มณฑล, bản dịch tiếng Thái của Hệ thống Mandala), được đổi thành changwat (จังหวัด) vào năm 1916. Mueang vẫn có thể được tìm thấy như là thuật ngữ của các quận thủ phủ của các tỉnh (amphoe mueang), cũng như đối với tình trạng thành phố trực thuộc trung ương tương đương với thị trấn (thesaban mueang). Trong tiếng Thái chuẩn, thuật ngữ cho đất nước Thái Lan là Prathet Thai (; ; ; phiên âm:Prathét Thay).

Về phần địa danh học, mueang vẫn là một phần của địa danh của một số nơi, đặc biệt là huyện Don Mueang, nơi có Sân bay Quốc tế Don Mueang; và trong Chuyển tự tiếng Thái sang ký tự Latinh (เมือง พัทยา) cho đô thị tự quản Pattaya.
Nakhon mueang (Nákhon mường)
Nákhon (นคร) nghĩa là "thành phố" đã được sửa đổi thành thếtsàbàn nákhon (เทศบาล นคร), thường được dịch là "đô thị thành phố". Nó vẫn là một phần của tên một số nơi tại Thái Lan như:
Băng Cốc 
Ayutthaya 
Nakhon Nayok 
Lampang 
Nakhon Ratchasima 
Nakhon Si Thammarat 
Nakhon Thai 
Renu Nakhon

 Chỉ dẫn 

 Tham khảo 

 Xem thêm 
Chiang
Wiang

 Liên kết ngoài 

Thể loại:Phân cấp hành chính Lào
Thể loại:Phân cấp hành chính Thái Lan
Thể loại:Phân cấp hành chính Myanmar