Tiếng M'Nông

Tiếng M'Nông (còn gọi là Pnong hoặc Bunong) (Bunong: ឞូន៝ង) là ngôn ngữ thuộc ngữ chi Bahnar của người M'Nông, một dân tộc cư trú ở vùng Tây Nguyên ở Việt Nam và người Pnong ở vùng Mondulkiri ở đông bắc Campuchia.

Tiếng M'Nông là thành viên của ngữ chi Bahnar thuộc họ ngôn ngữ Môn-Khmer của ngữ hệ Nam Á Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Mnong". Glottolog 3.1. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 12/12/2017.

 Phân bố 
Ở Việt Nam, tiếng M'Nông được nói ở huyện Lắk của tỉnh Đắk Lắk, huyện Đăk Song, Đăk Mil, Đăk R'Lấp, Krông Nô, thành phố Gia Nghĩa và các khu vực lân cận ở tỉnh Đắk Nông (Nguyễn & Trương 2009).

 Phân loại 
Theo Ethnologue, có bốn phương ngữ chính: Trung, Đông, Nam (tất cả được nói ở Việt Nam) và Kraol (nói ở Campuchia). Các phương ngữ không hiểu lẫn nhau. Tiếng M'Nông được nghiên cứu đầu bởi nhà ngôn ngữ học Richard Phillips vào đầu những năm 1970.

Nguyễn & Trương (2009) phân chia các phương ngữ như sau:

 M'Nông Preh
 Kuêñ
 Mạ
 M'Nông Nâr (Bu Nâr)
 M'Nông Nông (Bu Nông)
 M'Nông RLăm
 M'Nông Prâng

Lê Bá Thảo et al. (2014:234-235)Lê Bá Thảo, Hoàng Ma, et al.; Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam - Viện dân tộc học. 2014. Các dân tộc ít người ở Việt Nam: các tỉnh phía nam. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.  liệt kê các phân nhóm M'Nông và vị trí tương ứng sau đây:
M'Nông Gar: tây bắc Lâm Đồng và phía nam hồ Lắk.
M'Nông Nong: huyện Đắk Nông và huyện Đắk Mil.
M'Nông Kuênh: huyện Krông Pắc.
M'Nông Pré: phần lớn tại huyện Đắk Nông và huyện Đắk Mil, và một số tại hồ Lắk.
M'Nông Prâng: rải rác tại các huyện Đắk Nông và huyện Đắk Mil, một số tại phía nam hồ Lắk và tại Bản Đon, huyện Ea Súp.
M'Nông Rlăm: huyện Lắk. Có mối quan hệ gần gũi với người Ê-đê.
M'Nông Bu-đâng: Bản Đon, huyện Ea Súp.
M'Nông Chỉl: huyện Lắk. Có mối quan hệ gần gũi với người Ê-đê. Một số sống tại huyện Lạc Dương và huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng.
M'Nông Bu Nor: huyện Đắk Nông và huyện Đắk Mil
M'Nông Dih Bri: dân số nhỏ tại huyện Đắk Nông; Êa Krông.
M'Nông Đíp: huyện Đắk Mil và phần phía bắc của tỉnh Sông Bé cũ.
M'Nông Biat: dân số nhỏ tại tỉnh Sông Bé cũ. Phần lớn sống gần biên giới Việt Nam-Campuchia.
M'Nông Bu Đêh: tỉnh Sông Bé cũ và tỉnh Đắk Lắk
M'Nông Si Tô: một nhóm người Mạ (Mạ Tô) tại huyện Đắk Nông bị đồng hoá vào nhóm dân M'Nông (người Mạ "M'Nông hoá").
M'Nông K'ah: một nhóm người Ê-đê sống rải rác tại các huyện Đắk Nông, Lắk và M'Đrăk bị đồng hoá vào nhóm dân M'Nông (người Ê-Đê "M'Nông hoá").
M'Nông Phê Đâm: dân số nhỏ tại xã Quảng Tín, huyện Đắk Nông.

Các nhóm M'Nông khác bao gồm M'Nông Rơ Đe, M'Nông R'Ông và M'Nông K'Ziêng.

 Ngữ âm 

 Phụ âm 
 Môi Lợi Ngạc cứng Ngạc mềm Thanh hầuTắcvô thanhptckʔbật hơipʰtʰcʰkʰtiền mũiᵐpⁿtᶮcᵑkhút vàoɓɗ(ʄ)(ɠ)MũimnɲŋXátçhRrTiếp cậnthườngwljtiền thanh hầu hoáʔwʔj

 Các phụ âm hút vào /ʄ, ɠ/ có thể khác nhau giữa các phương ngữ.

 Nguyên âm 
 Trước Giữa Sau Đóngi iːɨ ɨːu uː Giữae eːə əːo oː Mởɛ ɛːa aːɔ ɔː

 Từ vựng 
Từ vựng M'Nông, theo Nguyễn & Trương (2009):

 Việt  Preh  Bu Nông  Bu Nâr  Prâng  RLăm  Mạ  Kuêñ đầu bôk  bôt  puôl  bôô  Buk / Bôk  bô̆   mắt măt, play  măt  mă  măt  Mat / Măt  măt   mặt măt  năp   muh măt  Mŭh mat (Môh mat)  muh măt   mũi muh  muh  kmu  muh  Mŭh / Môh  muh   lưỡi mpiăt, piăt  mpiăt   mpiêt  Piat  mpiêl   miệng mbung  mbung  mur  mbung, ndôi  Dơk, mbung  mbung   bụng ndŭl, dâng, proch  ndŭl  rung  klŭng  Ndư̆l, khŭng, prueč  njul   chân jâng, chưng  jâng  chưng  joơ̆ng  Jăng, Jơ̆ng  jơng   da ntô  n'tô  h'đo  l'tău  Tâo-sơ̆k hoặc Tâo-săk  klơ̆ tau   chó so     Sâo  sô mèo meo, eo, mieo  meo  meo  meo  Miâo / Miêo  meo  meo chim sĭm, klang  sĭm  sim  sêêm  Sư̆m  sêm  sim cá ka  ka  ka  kăanh  Ka  ka   mẹ mễ  mê, mễ  mễ  măi  Mei  mễ  mư bông dêh  dêh   cri, đê̆h  Dih / Dêh  sơni   nam bu klôm pơdơng, nhŭng  bu klô   diih da  Tlâo  bơ kơi   ăn sa, sông  sa  kha  saah  Sung , sông, Sa, Hư̆p, Hư̆č , Hĭč  sa, hưp  sa mua rvăt, pơk  rvăt  rôt  hun  Ruat  blơi  tach cho khŭt  ân  ănh  ăi  Ăn , Ân  ai  ê, it cười gâm  gâm  n'hot  gâm  Ño, Gơm  tjo   khóc nhĭm  nhim  ngêm  niim  Ñim  nim   bơi gâm, wah  re   răi  Rei  re   mới mhê, êng  mhê  dĭ he  uc  Mhei  pa  mhê khô kro, prăng, sơh, wai  kro  kro  rău  Rĕñ  ranh   đen krăk, ôch  ôch  kră  ỗn  Jŭ / Jô̆  ônh   đỏ chăng  gŭr  kunr  căng, be  Brung (brung brung)  kăng  chơr mặt trời nar, măt nar  măt nar  mă nar  măt ngăi  Năr hoặc Nar  tơ gai  mat ta ngày nar  nar  nar  kla ngăi  Năr hoặc Nar, năng  năng  ngê mây tŭk, tâm mih  tŭk   tô  Dak-Tŭk    đất neh  neh  net  tiêh  Teh  u  tọh, teh lửa ŭnh  ŭnh  ĭnh  ôih  Ư̆ñ  ôs  

 Số đếm 
Bảng so sánh số đếm tiếng M'Nông trong các phương ngữ khác nhau, theo Nguyễn & Trương (2009).
SốPrehBu NôngBu NârPrângRLămMạKuêñ1du, ngoay, hŏmuaywaaydulMuei / Muôidulđu2barbarra'rbaarBarbarpar3pêpêperpăiPeipê4puănpuănwaampuônPuanpuôn5prămprămt'rơ̆m, nămprăm, nămPram / Prămjorăm, sơ nămsnăm6prauProh7pohpohpopspŏhPohpohpêh8phamPham9dŭm, sĭnsĭnchĭnhsinSư̆n / Sĭnsin10jâtjâtdưjoơtMătjơt

 Tham khảo 

 Đọc thêm 

 Blood, Henry Florentine. A Reconstruction of Proto-Mnong. Waxhaw, N.C.: Wycliffe-JAARS Print Shop, 1968.
 Nguyễn Kiên Trường & Trương Anh. 2009. Từ Điển Việt - M'Nông. Hà Nội: Nhà Xuất Bản Từ Điển Bách Khoa.

 Liên kết ngoài 

 Mnong at www.peoplesoftheworld.org

 Xem thêm 

Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam
Thể loại:Ngôn ngữ tại Campuchia
Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Bahnar