Quân đoàn III (Việt Nam Cộng hòa)

nhỏ|phải|300px|Bản đồ các tỉnh thuộc Quân khu III
Quân đoàn III là một đơn vị cấp Quân đoàn, được tổ chức hỗn hợp gồm cả Hải quân - Lục quân - Không quân, là một trong bốn Quân đoàn chủ lực của Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Đây là Quân đoàn có nhiệm vụ kiểm soát địa bàn gồm các tỉnh xung quanh Đô thành Sài Gòn, vì vậy giữ vai trò hết sức trọng yếu đối với Chính thể Việt Nam Cộng hòa. Cuối tháng 4 năm 1975, sau khi vô hiệu hóa phòng tuyến Xuân Lộc, lực lượng Quân đội nhân dân Việt Nam và Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam đã thực hiện chiến dịch lớn cuối cùng, đánh tan những lực lượng cuối cùng của Quân đoàn III phòng thủ Sài Gòn, kết thúc cuộc Chiến tranh Việt Nam.

Lịch sử hình thành
Tiền thân của Vùng III Chiến thuật là Đệ nhất Quân khu, được thành lập ngày 1 tháng 7 năm 1952,Sắc lệnh số 61-QP của Quốc trưởng Bảo Đại ngày 26 tháng 6 năm 1952 là một trong 4 Quân khu của Quân đội Quốc gia Việt Nam. Vùng kiểm soát của Đệ nhất Quân khu, tương ứng với vùng Nam phần Việt Nam, từ Bình Thuận vào đến Cà Mau. Tư lệnh đầu tiên là Đại tá Lê Văn Tỵ. Địa bàn Đệ nhất Quân khu gần như được giữ nguyên trong cuộc điều chỉnh năm 1954.Sắc lệnh số 19-QP của Quốc trưởng Bảo Đại ngày 19 tháng 3 năm 1954

Sau khi Chính thể Việt Nam Cộng hòa chính thức thành lập ngày 26 tháng 10 năm 1956, toàn bộ lãnh thổ Nam Việt Nam do Việt Nam Cộng hòa kiểm soát được chia thành 6 Quân khu: Đệ nhất Quân khu (đông Nam phần), Đệ nhị Quân khu (Trung phần), Đệ tam Quân khu (Kontum, Pleiku, Bình Định, Phú Yên), Đệ tứ Quân khu (nam cao nguyên Trung phần và phía nam duyên hải Trung phần), Đệ ngũ Quân khu (tây Nam phần) và Quân khu Thủ đô (Sài Gòn, Gia Định, Long An). Địa bàn của Đệ nhất Quân khu (cũ) được tách làm 3 phần gồm Đệ nhất Quân khu (mới) (gồm các tỉnh Gia Định, Phước Long, Bình Tuy, Bình Dương, Biên Hòa, Tây Ninh, Phước Tuy, Long Khánh, Bình Long), Đệ ngũ Quân khu (gồm các tỉnh Long An, Kiến Tường, Kiến Phong, Định Tường, Kiến Hòa, Vĩnh Long, Vĩnh Bình, An Giang, Phong Dinh, Ba Xuyên, Kiên Giang, An Xuyên, Đặc khu Côn Sơn) và Quân khu Thủ đô (Sài Gòn).Sắc lệnh số 147/b/QP ngày 24 tháng 10 năm 1956. Tuy nhiên, mãi đến ngày 14 tháng 2 năm 1957, Đại tướng Lê Văn Tỵ, Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Việt Nam Cộng hòa mới ký Công vụ lệnh số 146/TTM/VP chỉ định Chỉ huy trưởng 3 Quân khu kể trên, gồm: Trung tướng Dương Văn Minh, Chỉ huy trưởng Quân khu Thủ đô; Đại tá Nguyễn Văn Y,Đại tá Nguyễn Văn Y sinh năm 1922 tại Tây Ninh, tốt nghiệp khóa 1 Võ bị Huế. Năm 1961 được bổ nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc Cảnh sát Quốc gia. giải ngũ cuối năm 1963. Chỉ huy trưởng Đệ nhất Quân khu, Đại tá Nguyễn Văn Là, Chỉ huy trưởng Đệ ngũ Quân khu. Trung tướng Dương Văn Minh đồng thời kiêm nhiệm chức Tư lệnh 3 Quân khu trên.Tài liệu Tham mưu biệt bộ Phủ tổng thống. Trung tâm lưu trữ quốc gia II TP Hồ Chí Minh.

Bộ tư lệnh Quân đoàn III được thành lập lâm thời vào ngày 1 tháng 3 năm 1959 tại Biên Hòa do Trung tướng Thái Quang Hoàng làm Tư lệnh đầu tiên, giữa tháng 4 kiêm Tư lệnh Quân khu Thủ đô, thay tướng Dương Văn Minh chuyển sang làm Tổng thư ký Thường trực Quốc phòng. Mãi hơn một năm sau, Quân đoàn mới chính thức thành lập vào ngày 20 tháng 5 năm 1960, với nòng cốt là Sư đoàn 5, Sư đoàn 7, và Sư đoàn 21 Bộ binh.

Ngày 1 tháng 6 năm 1961, Tổng thống Diệm đã ra sắc lệnh cải tổ các Quân khu thành các Vùng chiến thuật, theo đó Đệ nhất và Đệ ngũ Quân khu được sáp nhập để thành lập Vùng 3 Chiến thuật.Sắc lệnh số SL.98/QP ngày 13 tháng 4 năm 1961 Quân khu Thủ đô được đổi thành Biệt khu Thủ đô, mở rộng địa bàn thêm tỉnh Gia Định, trực thuộc Vùng 3 chiến thuật. Tỉnh Côn Sơn được tách ra, trực thuộc vào Bộ Tư lệnh Hải quân.Sự thay đổi địa giới Hành chính và Quân sự của Chính quyền Sài Gòn giai đoạn 1955-1963 tại Bà Rịa-Vũng Tàu Từ đó Quân đoàn có danh hiệu liên hợp Quân đoàn III và Vùng 3 Chiến thuật.

Địa bàn của Vùng 3 được tổ chức thành các Khu Chiến thuật:Khu chiến thuật Đông: gồm các tỉnh Biên Hòa, Phước Tuy, Bình Tuy, Long Khánh, Phước Long, Bình Long, Bình Dương, Tây Ninh, Phước Thành.Khu chiến thuật Tiền Giang: gồm các tỉnh Long An, Kiến Tường, Kiến Phong, Định Tường, Kiến Hòa.Khu chiến thuật Hậu Giang: gồm các tỉnh Vĩnh Long, Vĩnh Bình, An Giang, Phong Dinh, Ba Xuyên, Kiên Giang, An Xuyên.

Mỗi khu Chiến thuật là địa bàn hoạt động của một Sư đoàn. Các tỉnh cũng được tổ chức về mặt Quân sự thành các Tiểu khu chiến thuật, đứng đầu là một sĩ quan cấp Đại tá hoặc Trung tá với chức danh Tỉnh trưởng (hoặc Thị trưởng) kiêm Tiểu khu trưởng, trực tiếp chỉ huy và điều động các đơn vị Địa phương quân và các Chi khu (trong đó có các Trung đội Nghĩa quân). Quân số của mỗi Tiểu khu tương đương với quân số từ một đến hai Trung đoàn bộ binh nhưng về mặt trang bị không bằng các đơn vị chủ lực. Vì vậy khi cần thiết sẽ được sự hỗ trợ của các Sư đoàn Bộ binh. Do đó, khi phối hợp tác chiến Tiểu khu trưởng dưới quyền của Tư lệnh Sư đoàn.

Lãnh thổ của Vùng 3 chiến thuật khi đó tương ứng với khu vực rộng lớn bao gồm miền đông và tây Nam phần, gây ra rất nhiều khó khăn trong kiểm soát địa bàn. Do nhu cầu cần có thêm các đơn vị chủ lực nữa để hỗ trợ và chia sẻ vùng hoạt động, Tổng thống Ngô Đình Diệm quyết định thành lập thêm Sư đoàn 9 vào ngày 1 tháng 1 năm 1962 và Sư đoàn 25 Bộ binh vào ngày 1 tháng 7 năm 1962. Ngày 1 tháng 1 năm 1963, khi Quân đoàn IV và Vùng 4 Chiến thuật được thành lập từ phần lãnh thổ miền tây Nam phần, với nòng cốt là các sư đoàn 7, 9 và 21. Phần lãnh thổ trách nhiệm của Quân đoàn III và Vùng 3 chiến thuật chỉ còn 11 tỉnh và một Đặc khu thuộc miền đông Nam phần, tổ chức thành 3 Khu chiến thuật: Khu Chiến thuật 31 (gồm các tỉnh Tây Ninh, Hậu Nghĩa, Long An), Khu chiến thuật 32 (gồm các tỉnh Bình Long, Phước Long, Bình Dương) và Khu chiến thuật 33 (gồm các tỉnh Long Khánh, Bình Tuy, Phước Tuy, Biên Hòa, Biệt khu Thủ đô).

Đảo chính và chống đảo chính 
Do vai trò hết sức quan trọng, bảo vệ đầu não Chính quyền Việt Nam Cộng hòa, nên Quân đoàn được xem như cái chốt quan trọng quyết định sự thành công hay thất bại của các cuộc đảo chính. Vì vậy, khi cuộc đảo chính 1960 nổ ra, các chỉ huy quân đảo chính lập tức bắt giữ tướng Thái Quang Hoàng, vô hiệu hóa Bộ tư lệnh Quân đoàn III và Quân khu Thủ đô. Dù sau đó, các lực lượng dưới quyền Quân đoàn đã tự động tổ chức phản kích và đánh bại quân đảo chính, Tổng thống Diệm vẫn cáo buộc tướng Thái Quang Hoàng không đủ năng lực để phản ứng với cuộc đảo chính, vì thế đã điều chuyển ông sang giữ chức vụ Chỉ huy trưởng Trường Đại học Quân sự và kiêm Quân trấn trưởng Đà Lạt.

Từ sau vụ binh biến năm 1962, Tổng thống Ngô Đình Diệm và Cố vấn Ngô Đình Nhu đã xếp đặt tướng Tôn Thất Đính, một tướng lĩnh trẻ và được cho là trung thành, về giữ chức vụ Tư lệnh Quân đoàn III kiêm Tổng trấn Đô thành Sài Gòn, đồng thời giao giữ vai trò quan trọng trong kế hoạch phản đảo chính nếu đảo chính nổ ra lần nữa. Tuy nhiên, tướng Đính sớm thay đổi và đứng về nhóm đảo chính, trở thành một trong những thành viên chủ chốt khi đảo chính thực sự nổ ra và kết thúc với cái chết bi thảm của Tổng thống Diệm và Cố vấn Nhu.

Không đầy 3 tháng sau, một cuộc "Chỉnh lý" do tướng Nguyễn Khánh cầm đầu, được thực hiện với sự tham gia của tân Tư lệnh Quân đoàn III Trần Thiện Khiêm đã gạt bỏ quyền lực của các tướng lĩnh chủ chốt trong cuộc đảo chính trước đó, mở đường cho tướng Nguyễn Khánh lên nắm quyền và Thời kỳ Loạn tướng. Ngày 1 tháng 7 năm 1970, Vùng 3 chiến thuật được cải danh thành Quân khu 3.

Mậu Thân 1968

Mùa hè đỏ lửa

Mở đầu và kết thúc của thất bại cuối cùng

Trụ sở Bộ Tư lệnh Quân đoàn III đặt tại Biên Hòa. Sau năm 1975 nơi này được trưng dụng làm trụ sở Bộ Chỉ huy Quân sự Tỉnh Đồng Nai.

Biên chế tổ chức
Dưới đây là biên chế tổ chức của Quân đoàn III vào đầu năm 1975.
Bộ Tư lệnh:

Bộ Tham mưuSở An ninh Quân độiPhòng 1 Tổng Quản trịPhòng 2 Tình báo

Phòng 3 Tác chiếnBộ chỉ huy Tiếp vậnBộ chỉ huy Pháo binh

Đơn vị tác chiến trực thuộc:

Sư đoàn 5 Bộ binh: Trách nhiệm địa bàn các tỉnh Bình Dương, Bình Long và Phước LongSư đoàn 18 Bộ binh: Trách nhiệm địa bàn các tỉnh Biên Hòa, Bình Tuy, Gia Định, Long Khánh, Phước Tuy và Đặc khu Vũng TàuSư đoàn 25 Bộ binh: Trách nhiệm địa bàn các tỉnh Hậu Nghĩa, Long An và Tây Ninh.Địa phương quân và Nghĩa quân: Trách nhiệm trên địa bàn của từng Tiểu khu.Các đơn vị Đại phương quân và Nghĩa quân: Mỗi Tiểu khu (tỉnh) có từ 3 đến 5 Tiểu đoàn Địa phương quân, mỗi Chi khu (quận) có từ 10 đến 15 Trung đội Nghĩa quân.

Đơn vị tác chiến phối thuộc:

Sư đoàn 3 Không quânSư đoàn 5 Không quânHải quân Vùng 3 Duyên hảiHải quân Vùng 3 Sông ngòiHải quân Biệt khu Thủ đô

Lữ đoàn 3 Kỵ binhPháo binh Quân khu 3Liên đoàn 81 Biệt cách dùLực lượng Biệt động quân (Liên đoàn 31, 32, 33)Lực lượng Biệt động quân Tổng trừ bị (Liên đoàn 4, 6, 7, 8, 9)

'Tiểu khu, Đặc khu trực thuộc:

Tiểu khu Biên Hòa: Các Chi khu (Quận) Công Thanh, Dĩ An, Đức Tu, Long Thành, Nhơn Trạch, Tân Uyên và Yếu khu Thị xã Biên HòaTiểu khu Bình Dương: Các Chi khu Bến Cát, Châu Thành, Lái Thiêu, Phú Hòa, Phú Giáo, Trị Tâm và Yếu khu Thị xã Phú CườngTiểu khu Bình Long: Các Chi khu An Lộc, Chơn Thành, Lộc Ninh và Yếu khu Thị xã An LộcTiểu khu Bình Tuy: Các Chi khu Hàm Tân, Hoài Đức, Tánh Linh và Yếu khu Thị xã Hàm TânTiểu khu Gia Định: Các Chi khu Bình Chánh, Cần Giờ, Gò Vấp, Hốc Môn, Nhà Bè, Quảng Xuyên, Tân Bình, Thủ Đức và Yếu khu Thị xã Gia ĐịnhTiểu khu Hậu Nghĩa: Các Chi khu Củ Chi, Đức Hòa, Đức Huệ, Trảng Bàng và Yếu khu Thị xã Khiêm CườngTiểu khu Long An: Các Chi khu Bến Lức, Cần Đước, Cần Giuộc, Châu Thành, Rạch Kiến, Tân Trụ, Thủ Thừa và Yếu khu Thị xã Tân AnTiểu khu Long Khánh: Các Chi khu Định Quán, kiệm Tân, Xuân Lộc và Yếu khu Thị xã Xuân LộcTiểu khu Phước Long: Các Chi khu Bố Đức, Đôn Luân, Đức Phong, Phước Bình và Yếu khu Thị xã Phước BìnhTiểu khu Phước Tuy: Các Chi khu Đất Đỏ, Đức Thạnh, Long Điền, Long Lễ, Xuyên Mộc và Yếu khu Thị xã Phước LễTiểu khu Tây Ninh: Các Chi khu Hiếu Thiện, Khiêm Hạnh, Phú Khương, Phú Ninh và Yếu khu Thị xã Tây NinhĐặc khu Vũng Tàu: Yếu khu Thị xã Vũng Tàu (1 quận)

Bộ Tham mưu và Phòng Sở Quân đoàn III tháng 4/1975
SttHọ và tênCấp bậcChức vụPhòng SởChú thích 1<center> Nguyễn Văn ToànVõ bị Đà Lạt K5
|rowspan= "2"| Trung tướng
| Tư lệnh
|rowspan= "5"| Bộ Tư lệnhQuân đoàn
|
|-
| 2
|<center> Nguyễn Vĩnh NghiVõ bị Đà Lạt K5 Tư lệnh phóTư lệnh Tiền phương 3<center> Nguyễn Văn HiếuVõ bị Đà Lạt K3
|rowspan= "2"| Thiếu tướng
| Tư lệnh phóĐặc trách Hành quân
|Ngày 8 tháng 4 năm 1975, tử nạn do bị cướp cò súng lục. Ngày 10 tháng 4, được truy thăng Trung tướng
|-
| 4
|<center> Đào Duy ÂnVõ bị Đà Lạt K4 Tư lệnh phóLãnh thổ 5<center> Lê Trung TườngVõ bị Huế K2
| Chuẩn tướng
| Tham mưu trưởng
|
|-
| 6
| Nguyễn Khuyến
|rowspan= "3"| Đại tá
| Chánh Sở
| An ninh Quân đội
|
|-
| 7
| Trần Quốc KhangĐại tá Trần Quốc Khang sinh năm 1931 tại Nam Định.Võ khoa Nam ĐịnhTrường Sĩ quan Trừ bị Nam Định
| Chỉ huy trưởng
| Tiếp vận
|
|-
| 8
|<center> Hoàng Đình ThọĐại tá Hoàng Đình Thọi snh năm 1930 tại Ninh Bình.Võ bị Địa phươngBắc Việt Trưởng phòng Phòng 3 Tác chiến

Pháo binh Quân đoànCác đơn vị Pháo binh biệt phái cho các Sư đoàn, xem ở trang Sư đoàn Bộ binh QLVNCH.
SttHọ và TênCấp bậCChức vụĐơn vịChú thích 1<center> Lê Văn TrangĐại tá Lê Văn Trang, sinh năm 1934 tại Nam ĐịnhVõ bị Đà Lạt K10
|rowspan= "2"| Đại tá
| Chỉ huy trưởng
| Bộ Chỉ huyPháo binh Quân đoànBộ chỉ huy dặt cạnh Bộ tư lệnh Quân đoàn
|
|-
| 2
|<center> Hồ Văn TâmĐại tá Hồ Văn Tâm, sinh năm 1936 tại HuếVõ khoa Thủ Đức K12 Chỉ huy phó nt 3<center> Vũ Ngọc ThànhVõ bị Đà Lạt K11
| Trung tá
|rowspan= "4"| Tiểu đoàn trưởng
| Tiểu đoàn 104 Cơ động(Đại bác 175 ly)
|
|-
| 4
|<center> Lê XướcVõ khoa Thủ Đức K6 Thiếu tá Tiểu đoàn 2 Phòng không 5 Trần Duy Lượng Trung tá Tiểu đoàn 46 (155 ly) 6<center> Hoa Hải ThọVõ bị Đà Lạt K11
| Tiểu đoàn 61 (105 ly)
|
|-
| 7
|<center> Nguyễn Đạt SinhTrung tá Nguyễn Đạt Sinh, sinh năm 1933Võ khoa Thủ Đức K4 Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Pháo binhBiệt khu Thủ đôĐiều hành Pháo binh Tiểu khu Gia Định và Pháo binh của các đơn vị khác đóng quân trong địa bàn Biệt khu Thủ đô 

Pháo binh Tiểu khuĐơn vị Pháo binh Tiểu khu có cấp cố tương đương 1 Tiểu đoàn, trang bị Đại bác 105 ly, còn gọi là "Pháo binh Diện địa".
SttHọ và TênCấp bậcChức vụĐơn vịChú thích 1<center> Lê Quang ĐạtVõ khoa Thủ Đức K5
|rowspan= "11"| Thiếu tá
|rowspan= "11"| Chỉ huy trưởng
| Tiểu khu Bình Tuy
|
|-
| 2
| Lê Ngọc Bửu
| Tiểu khu Phước Tuy
|
|-
| 3
|<center> Trần Đức HiệuVõ khoa Thủ Đức K7 Tiểu khu Long Khánh 4<center> Đặng Hữu BáVõ khoa Thủ Đức K7
| Tiểu khu Biên Hòa
|
|-
| 5
|<center> Nguyễn Ngọc ÁnhVõ bị Đà Lạt K18 Tiểu khu Gia Định 6 Lê Tiến Khai Tiểu khu Long An 7<center> Phan Văn KhảiĐặc biệt Đồng Đế K1
| Tiểu khu Hậu Nghĩa
|
|-
| 8
|<center> Hồ Huệ PhúVõ bị Đà Lạt K13 Tiểu khu Bình Dương 9 Lai Tỷ Tiểu khu Bình Long 10 Đinh Văn Nê Tiểu khu Phước Long 11 Nguyễn Quang Bình Tiểu khu Tây Ninh

Chỉ huy các đơn vị trực thuộc và phối thuộc
SttHọ và TênCấp bậcChức vụĐơn vịChú thích 1<center> Lê Minh ĐảoVõ bị Đà Lạt K10Lê Xuân MaiĐại tá Lê Xuân Mai sinh năm 1929 tại Hà Đông.Võ bị Đà Lạt K4
| Thiếu tướngĐại tá
| Tư lệnhPhó tư lệnh
| Sư đoàn 18 Bộ binh
|Bộ Tư lệnh đặt tại Thị xã Xuân Lộc, Long Khánh
|-
| 2
|<center> Lê Nguyên VỹVõ bị Địa phươngTrung Việt Huế K1Trần Văn ThoànĐại tá Trần Văn Thoàn sinh năm 1932 tại Pháp.Võ bị Đà Lạt K10 Chuẩn tướngĐại tá Tư lệnhPhó tư lệnh Sư đoàn 5 Bộ binhBộ Tư lệnh đặt tại căn cứ Lai Khê, Bình Dương 3<center> Lý Tòng BáVõ bị Đà Lạt K6Trương Thắng ChứcĐại tá Trương Thắng Chức sinh năm 1928 tại Hải Ninh.Võ bị Móng Cái
| Chuẩn tướngĐại tá
| Tư lệnhPhó tư lệnh
| Sư đoàn 25 Bộ binh
|Bộ Tư lệnh đặt tại căn cứ Đồng Dù, Củ Chi, Hậu Nghĩa
|-
| 4
|<center> Lưu YểmĐại tá Lưu Yểm sinh năm 1928 tại Bạc Liêu.Sĩ quan Bổ túc Pháp Đại tá Tỉnh trưởngTiểu khu trưởng<center> Biên HòaBiên HòaTên Tỉnh lỵ, Trung tâm Hành chính của tỉnh
|Trung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Biên Hòa 5 Nguyễn Văn CủaĐại tá Nguyễn Văn Của sinh năm 1932 tại Gia Định.Võ khoa Thủ Đức K3Trường Sĩ quan Trừ bị Thủ Đức<center> Bình DươngPhú Cường
|Trung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Phú Cường 6 Nguyễn Công Thành<center> Bình LongAn Lộc
|Trung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại An Lộc 7<center> Trần Bá ThànhĐại tá Trần Bá Thành sinh năm 1933 tại Sài Gòn.Võ khoa Thủ Đức K4
|<center> Bình TuyHàm TânTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Hàm Tân
|-
| 8
|<center> Châu Văn TiênĐại tá Châu Văn Tiên sinh năm 1931 tại Tây Ninh.Võ khoa Thủ Đức K1 Gia ĐịnhGia ĐịnhTrung tâm Hành chính tỉnh Gia Định được đặt tại xã Bình Hòa thuộc quận Gò VấpTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại xã Bình Hòa, quận Gò Vấp. 9<center> Tôn Thất SoạnĐại tá Tôn Thất Soạn sinh năm 1933 tại Đà Lạt.Võ khoa Thủ Đức K4
|<center> Hậu NghĩaKhiêm CườngTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Khiêm Cường
|-
| 10
|<center> Trần Vĩnh HuyếnĐại tá Trần Vĩnh Huyến sinh năm 1929 tại Cần Thơ.Võ bị Đà Lạt K4<center> Long AnTân An
|Trung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Tân An 11<center> Phạm Văn PhúcĐại tá Phạm Văn Phúc sinh năm 1928 tại Hà Nội.Võ bị Đà Lạt
|<center> Long KhánhXuân LộcTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Xuân Lộc
|-
| 12
| Nguyễn Thống Thành
|<center> Phước LongPhước BìnhTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Phước Bình
|-
| 13
|<center> Phạm Ngọc LânĐại tá Phạm Ngọc Lân sinh năm 1927 tại Bến Tre.Võ bị Đà Lạt K5<center> Phước TuyPhước Lễ
|Trung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Phước Lễ 14<center> Bùi Đức TàiĐại tá Bùi Đức Tài, sinh năm 1930 tại Long XuyênVõ khoa Thủ Đức K2
|<center> Tây NinhTây NinhTrung tâm Hành chính Tỉnh và Bộ Chỉ huy Tiểu khu đặt tại Tây Ninh
|-
| 16
|<center> Vũ Duy TạoĐại tá Vũ Duy Tạo sinh năm 1929 tại Hải Dương.Võ bị Huế K2 Thị trưởngĐặc khu trưởngĐại tá Vũ Duy Tạo đương nhiệm Chỉ huy trưởng trường Truyền tin ở Vũng Tàu, được bổ nhiệm giữ chức vụ Đặc khu trưởng kiêm Thị trưởng Vũng Tàu<center> Đặc khu Vũng TàuVũng Tàu
|Trung tâm Hành chính Thị xã và Bộ Chỉ huy Đặc khu đặt tại Thị xã Vũng Tàu
|-
| 17
|<center> Huỳnh Bá TínhVõ khoa Thủ Đức K1 Chuẩn tướng Tư lệnh Sư đoàn 3 KQBộ Tư lệnh đặt tại Căn cứ Không quân Biên Hòa Đơn vị phối thuộc 18<center> Phan Phụng TiênVõ khoa Nam ĐịnhĐinh Thạch OnĐại tá Đinh Thạch On sinh năm 1931.Võ khoa Thủ Đức K1Sĩ quan Hoa Tiêu K1
| Chuẩn tướngĐại tá
| Tư lệnhPhó tư lệnh
| Sư đoàn 5 KQBộ Tư lệnh đặt tại Căn cứ Không quân Tân Sơn Nhất, Gia Định
|-
| 19
|<center> Trần Quang KhôiVõ bị Đà Lạt K6 Chuẩn tướng Tư lệnh Lữ đoàn 3Kỵ binhBộ Tư lệnh đặt cạnh Bộ tư lệnh Quân đoàn 20<center> Vũ Đình ĐàoPhó Đề đốc Hải quânHải quân Nha Trang K3
| Chuẩn tướng
| Tư lệnh
| Hải khu 3Hải quân Vùng 3 Duyên hải. Bộ Tư lệnh đặt tại Căn cứ Cát Lở, Phước Tuy
|-
| 21
| Trịnh Quang XuânĐại tá Trịnh Quang Xuân sinh năm 1934 tại Sa ĐécHải quân Brest K3
|rowspan= "2"| Đại tá
| Tư lệnh
| Giang khu 3Hải quân Vùng 3 Sông ngòi. Bộ Tư lệnh đặt tại Căn cứ Long Bình, Biên Hòa
|-
| 22
|<center> Nguyễn Thành ChuẩnĐại tá Nguyễn Thành Chuẩn sinh năm 1930 tại Vĩnh Long.Võ bị Đà Lạt K6
| Chỉ huy trưởng
|<center> Biệt động quânQuân khu 3Bộ Chỉ huy đặt cạnh Bộ Tư lệnh Quân đoàn
|
|-
|}

Tư lệnh Quân đoàn qua các thời kỳ
{|class= "wikitable"
|-
!width= "1%" |Stt
!width= "20%" |Họ và tên
! width= "18%" |Cấp bậc tại nhiệm
! width= "18%" |Thời gian tại chức
! Chú thích
|-
| 1
|<center> Thái Quang HoàngVõ bị Tông Sơn Tây Trung tướng 3/1959-10/1959Chức vụ sau cùng: Đại sứ Việt Nam Cộng hòa tại Thái Lan (1965) 2<center> Nguyễn Ngọc LễVõ bị Lục quân Pháp
| Trung tướng(1956)
| 10/1959-5/1961
|Chức vụ sau cùng: Chánh thẩm Tòa án Quân sự Mặt trận Sài Gòn (1964)
|-
| 3
|<center> Lê Văn NghiêmVõ bị Lục quân Pháp Thiếu tướng(1955)  5/1961-12/1962Chức vụ sau cùng: Trung tướng, Giám đốc Nha Động viên Bộ Quốc phòng (1965) 4<center> Tôn Thất ĐínhVõ bị Huế K1
| Thiếu tướng(1958)Trung tướng(1963)
| 12/1962-1/1964
|Chức vụ sau cùng: Thượng nghị sĩ (1967-1975)
|-
| 5
|<center> Trần Thiện KhiêmVõ bị Liên quânViễn Đông Đà Lạt Trung tướng(1963)  1/1964-2/1964Chức vụ sau cùng: Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa (1969-1975) 6<center> Lâm Văn PhátVõ Liên quânViễn Đông Đà Lạt
| Thiếu tướng(1963)
| 2/1964-4/1964
|Chức vụ sau cùng: Trung tướng, Tư lệnh Biệt khu Thủ đô (1975)
|-
| 7
|<center> Trần Ngọc TámVõ bị Liên quânViễn Đông Đà Lạt Thiếu tướng(1958)Trung tướng(4/1964) 4/1964-10/1964Chức vụ sau cùng: Đại sứ Việt Nam Cộng hòa tại Thái Lan (1972-1974) 8<center> Cao Văn ViênVõ bị Địa phươngCap Saint Jacques
| Thiếu tướng(3/1964)
| 10/1964-10/1965
|Chức vụ sau cùng: Đại tướng (1967), Tổng tham mưu trưởng Quân lực Việt Nam Cộng hòa (1965-1975)
|-
| 9
|<center> Nguyễn Bảo TrịVõ khoa Nam Định Thiếu tướng 10/1965-6/1966Chức vụ sau cùng: Trung tướng, Tổng cục trưởng Tổng cục Quân huấn 10<center> Lê Nguyên KhangVõ khoa Nam Định
| Thiếu tướng(1965)
| 6/1966-8/1968
|Chức vụ sau cùng: Trung tướng, Phụ tá Tổng tham mưu trưởng, đặc trách hành quân
|-
| 1
|<center> Đỗ Cao TríVõ bị Nước NgọtVũng Tàu Trung tướng(1963)  8/1968-2/1971Tử nạn trực thăng ngày 23/2/1971. Được truy thăng Đại tướng 12<center> Nguyễn Văn MinhVõ bị Đà Lạt K4
| Thiếu tướng(1968)Trung tướng(1972)
| 2/1971-10/1973
|Chức vụ sau cùng: Trung tướng, Tư lệnh Biệt khu Thủ đô
|-
| 13
|<center> Phạm Quốc ThuầnVõ bị Đà lạt K5 Trung tướng(1971) 10/1973-10/1974Chức vụ sau cùng: Chỉ huy trưởng trường Hạ sĩ quan Đồng Đế 14<center> Dư Quốc ĐốngVõ bị Đà Lạt K3
| Trung tướng(1970)
| 10/1974-1/1975
|Chức vụ sau cùng: Phụ tá Tổng tham mưu trưởng 
|-
| 15
|<center> Nguyễn Văn ToànVõ bị Đà Lạt K5 Trung tướng(1974) 1/1975-30/4/1975Tư lệnh cuối cùng

Các đơn vị thuộc dụng Quân đoàn III tháng 4/1975

Chú thích

Tham khảo
Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011) ''Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa

Thể loại:Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Thể loại:Đơn vị quân sự thành lập năm 1955
Thể loại:Đơn vị quân sự giải thể năm 1975
Thể loại:Quân đoàn Quân lực Việt Nam Cộng hòa