Gia đình Việt Nam

Theo truyền thống Việt Nam, người chồng là người đứng đầu một gia đình và hộ gia đình (gia trưởng).Văn Chương Lê (1999). Cơ sở văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ. Trang 135-137 Nhiều gia đình sống cùng nhau chung một huyết thống gọi là đại gia đình hay gia tộc, họ. Người đứng đầu trong đại gia đình gọi là "trưởng tộc" hay "trưởng họ".  Theo truyền thuyết, tất cả người Việt đều có chung nguồn gốc tổ tiên là Lạc Long Quân và Âu Cơ. Hiện nay, chính sách của Nhà nước và xã hội Việt Nam rất coi trọng đơn vị gia đình, gia đình chính là tế bào của xã hội.
Theo điều 18 của Luật bình đẳng giới thì vợ chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong quyết định các nguồn lực trong gia đình, trong việc bàn bạc, quyết định lựa chọn và sử dụng biện pháp kế hoạch hoá gia đình phù hợp,... các thành viên nam, nữ trong gia đình có trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình.Luật bình đẳng giới Việt Nam

Theo phong tục tập quán người Việt, các thành viên trong gia đình thường về tụ hội đông đủ vào dịp Tết Nguyên Đán hằng năm. Ngoài ra các dịp đám cưới, đám tang, đám giỗ cũng là dịp để các thành viên trong gia đình tập hợp lại. Gia đình Việt Nam có đặc điểm là nhiều thế hệ sống chung trong cùng một mái nhà. Mỗi gia đình thường có ba thế hệ sống chung với nhau: ông bà - cha mẹ - con cái. Đối với gia đình Việt Nam thì người trụ cột thường là người chồng (hoặc người cha, ông).

Thủ tướng Chính phủ Việt Nam ký ban hành Quyết định 72/2001/QĐ-TTg chọn ngày 28 tháng 6 hàng năm là ngày gia đình Việt Nam.

 Hệ thống quan hệ họ hàng 

Gia đình Việt Nam có mối quan hệ họ hàng thân thiết, mỗi thế hệ (đời) bao gồm các tên gọi. Nếu lấy trọng tâm là bản thân mình (Ta/Tôi) thì có cách gọi các đời khác theo quan hệ thứ bậc như sau:

 Đời Tên gọiĐời trước / sau1Cụ Tổ (dòng họ) +5 2  Cụ Kỵ ( Kỵ nội / Kỵ ngoại ) 4 3  Cụ Cố (Cụ ông/ Cụ bà) 3 4  Ông bà 2 5  Cha mẹ 1 6  Ta/Tôi0 7  Con (Con trai/con gái) 1 8  Cháu (Cháu trai/Cháu gái)2 9  Chắt (Chắt trai/chắt gái)3 10  Chút hoặc Chít (Chút trai/Chút gái) 4 11  Chụt hoặc Chuỵt (Chụt trai/Chụt gái) 5

Thông thường một gia đình điển hình ở Việt Nam có 3 thế hệ: ông bà, cha mẹ và con cái hay còn gọi là "tam đại đồng đường". Cũng có vài trường hợp có gia đình có đến 4 thế hệ gọi là "tứ đại đồng đường" Nguyễn Lưu Lê. Văn hóa Huế xưa. Nhà xuất bản Thuận Hóa. Trang 28. hay 5 thế hệ "ngũ đại đồng đường".Lê Trung Vũ, Lê Hồng Lý & Vũ Minh Tiến. Lễ hội Việt Nam. Công ty Văn hóa Hương Trang. Trang 186.

Nếu xét quan hệ ngang hàng với Ta/Tôi thì có "anh chị em ruột" (cùng cha mẹ) và "anh chị em họ" (cùng ông bà nhưng khác cha mẹ). Đôi khi cũng có trường hợp "anh chị em nuôi" do cha mẹ nhận nuôi nhưng không có chung huyết thống với cha mẹ. Cũng một vài trường hợp, cha mẹ nhận "anh chị em họ" làm con nuôi. Trường hợp anh chị em cùng cha nhưng khác mẹ gọi là "anh em dị bào" Viết Thực (2003) Nếp sống tình cảm người Việt. Nhà xuất bản Lao động. Trang 156. và anh chị em cùng mẹ nhưng khác cha gọi là "anh chị em đồng mẫu dị phụ".Phan Kế Bính (1970). Việt Nam phong tục: bộ quốc sư. Nhà xuất bản Xuân Thu. Trang 13. Chồng của chị gái/em gái gọi là "anh/em rể". Anh em chị của chồng gọi là "anh em chị chồng" và tương tự với vợ là "anh em chị vợ". Hai người đàn ông có vợ là chị em gọi là "anh em cọc chèo" Cọc chèo , Từ điển tiếng Việt, Hồ Ngọc Đức hay "anh em đồng hao" (ở miền Bắc); và hai người phụ nữ có chồng là anh em gọi là "chị em dâu".Toan Ánh (2002). Văn Hóa Việt Nam: những nét đại cương. Nhà xuất bản Văn học. Trang 327. Chồng của chị/em gái họ hàng cũng được gọi là "anh/em rể".

Nhìn chung quan hệ họ hàng trong gia đình ở Việt Nam rất phức tạp, người Việt có thuật ngữ dây mơ rễ má để hình dung những mối quan hệ nêu trên, trong đó thì những mối quan hệ cơ bản nhất thì nằm trong diện tứ thân phụ mẫu". 

Tứ thân tức là bốn người thân của chúng ta, sẽ bao gồm: 1. Bố mẹ,  2. Anh, em, 3. Vợ, chồng 4. Con cái.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành cũng quy định về quan hệ họ hàng, chủ yếu là trong Luật Hôn nhân và Gia đình (để xác định đối tượng kết hôn trong phạm vi ba đời, quyền và nghĩa vụ của các thành viên trong gia đình) và trong Bộ Luật dân sự (để xác định về diện thừa kế và hàng thừa kế).

 Cha mẹ 

Cách gọi cha thông thường gồm cha đẻ (cha ruột của mình), cha dượng (chồng của mẹ đẻ khi cha đẻ mất) và cha nuôi (người nuôi dưỡng mình khi cha mẹ đẻ không có khả năng nuôi mình hoặc đã mất). Tương tự với cách gọi mẹ gồm mẹ đẻ (người sinh ra mình), mẹ kế (vợ của cha đẻ khi mẹ đẻ mất), mẹ nuôi (người nuôi dưỡng mình khi cha mẹ đẻ không có khả năng nuôi mình hoặc đã mất). Ngoài ra còn nhiều cách gọi cha mẹ khác nhau tùy thuộc theo hoàn cảnh và vai trò của họ với con cái.

 Cưới xin 

250px|nhỏ|Hình vẽ lễ gia tiên tại Lễ cưới Trung Kỳ năm 1894

Ở thời phong kiến, khi con cái cưới xin đều phải nghe theo ông bà, cha mẹ. Thời hiện đại, tư duy người Việt Nam đã thoáng hơn, con cái có thể tự do chọn người mình ưng ý và giới thiệu với cha mẹ. Hiện nay, nhà nước Việt Nam quy định chế độ hôn nhân "một vợ một chồng", vợ chồng bình đẳng.Điều 2. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

 Đặt tên 

250px|nhỏ|Phân bổ các dòng họ người Việt
Thông thường, gia đình Việt Nam theo chế độ phụ hệ tức là người cha làm chủ gia đình. Vì vậy, tên của con cái đa số mang họ cha, tuy nhiên cũng có một số trường hợp con cái mang họ mẹ. Tên của một người Việt Nam chia làm 3 phần:

 Tên họ: họ của cha, đôi khi ghép họ của cha lẫn mẹ với nhau
 Tên đệm hay còn gọi là tên lót, tên lót không bắt buộc phải có
 Tên: tên của cá nhân mình

Một người đàn ông có tên "Nguyễn Minh Tâm" thì "Nguyễn" là họ (thông thường là họ của cha), "Minh" là tên đệm, và "Tâm" là tên gọi. Để gọi tên người này trong xã hội Việt Nam đơn giản chỉ gọi là Tâm. Một người phụ nữ có tên là "Nguyễn Lê Liên Tâm" thì "Nguyễn" là họ (thông thường là họ của cha), "Lê" có thể là tên lót hoặc họ của mẹ, "Liên" là tên đệm (lót), là Tâm là tên gọi.

Cá biệt có trường hợp tên của 3 chị em "Lê Hoàng Hiếu Nghĩa Đệ Nhất Thương Tâm Nhân" dài đến 8 chữ, được xem là thuộc dạng tên "độc nhất vô nhị".

 Văn hóa ứng xử 

Xưng hô trong gia đình

nhỏ|Một gia đình đang gói bánh chưng cho ngày Tết
Việc xưng hô các thành viên trong gia đình tùy thuộc về nề nếp truyền thống gia đình và vùng miền nơi gia đình sinh sống. Có hơn 60 cách xưng hô khác nhau. Ở miền Bắc, bố đẻ gọi là "cha", nhưng lại là "ba" nếu ở miền Nam, đôi khi là "tía".

Trong gia đình Việt Nam không gọi tên chức danh của các thành viên khi giao tiếp với nhau trong đời sống như xã hội Hàn Quốc. Chẳng hạn, như một người tên là Nguyễn Công Minh, cấp bậc Trung tá, ở xã hội người ta có thể gọi là Trung tá Nguyễn Công Minh nhưng trong gia đình thường chỉ gọi theo chức danh như cha, ông, cháu hoặc đơn giản là "Minh".

Ở miền Nam Việt Nam, khi người ta gọi tên các thành viên trong gia đình thường gọi tên kèm theo thứ tự sinh ra (nếu gia đình có nhiều con), ví dụ: Ông Lê Hoàng Quân là con đầu lòng được gọi là là "Hai Quân", ông Nguyễn Văn Đua là con thứ hai nên gọi là "Ba Đua", ông Nguyễn Văn Đời" là con thứ bảy nên gọi là "Tám Đời".Diễm Phương. Văn hóa xưng hô người Việt . Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh. Có vài giả thuyết giải thích tại sao người miền Nam không gọi con đầu lòng hay con trưởng là cả như ở miền Bắc.

 Xưng hô ở họ hàng 
Cách xưng hô của một người với họ hàng của mình ở mỗi vùng miền:"Cách xưng hô trong gia đình Việt Nam"
 Vai vế  Cách xưng hô Miền Bắc  Miền Trung  Miền NamVai lớnAnh ruột/họ của chaBácBácBácVợ của anh ruột/họ của chaBácBácBácAnh ruột/họ của mẹBácCậuCậuVợ của anh ruột/họ của mẹBácMợMợChị ruột/họ của chaBácOCôChồng của chị ruột/họ của chaBácDượngDượngChị ruột/họ của mẹBác, DàDìDìChồng của chị ruột/họ của mẹBácDượngDượngVai nhỏEm trai ruột/họ của chaChúChúChúVợ của em trai ruột/họ của chaThím, CôThímThímEm trai ruột/họ của mẹCậuCậuCậuVợ của em trai ruột/họ của mẹMợ, CôMợMợEm gái ruột/họ của chaCôOCôChồng của em gái ruột/họ của chaChúDượngDượngEm gái ruột/họ của mẹDìDìDìChồng của em gái ruột/họ của mẹChúDượngDượng

 Bữa cơm gia đình 
nhỏ|Một bữa cơm của gia đình Việt Nam hiện đại với thịt bò, trứng rán, rau bắp cải...
Người Việt thời phong kiến rất coi trọng bữa cơm gia đình, thông thường thì phải đủ các thành viên trong gia đình có mặt mới được dùng bữa. Ngày nay, nhiều gia đình vẫn còn giữ truyền thống đó tuy nhiên cũng nhiều gia đình dùng bữa mà không cần đợi đủ các thành viên, có lẽ một phần do đời sống hiện đại bận rộn hơn mà người ta bỏ phong tục này.

 Tụ họp 
Hằng năm vào dịp  Tết Nguyên Đán, theo phong tục thì các thành viên trong gia đình thường về tụ hội đông đủ. Ngoài ra các dịp như đám cưới, đám tang, đám giỗ cũng là dịp để các thành viên trong gia đình tập hợp lại.

 Nhà cửa 
Gia đình Việt Nam được coi là một tế bào của xã hội. Gia đình có ý nghĩa quan trọng, thông thường các thế hệ sống cùng nhau. Khác với xã hội phương Tây, con cái trưởng thành có thể tự do sống tự lập và được khuyến khích. Một người trưởng thành hoặc đã kết hôn ở Việt Nam muốn sống độc lập tốt nhất phải có sự đồng ý của cha mẹ/ông bà.

 Các mâu thuẫn trong gia đình 
Hiện nay có nhiều mâu thuẫn trong gia đình Việt Nam, chủ yếu như vấn đề về bình đẳng giới, bạo lực gia đình, xung đột thế hệ, mâu thuẫn về kinh tế, về con chung - con riêng (con anh, con tôi và con của chúng ta). Để giải quyết mâu thuẫn người Việt thường thực hiện theo truyền thống "đóng cửa bảo nhau", theo hướng hòa giải, ít khi ra đến cơ quan tố tụng như phương Tây, tuy vậy việc kiện tụng, đã trở nên phổ biến hơn.

 Xem thêm 
 Văn hóa Việt Nam
 Thượng thọ

 Tham khảo 

 Liên kết ngoài 
 Giáo dục văn hóa ứng xử Hồ Chí Minh trong gia đình 

Thể loại:Văn hóa Việt Nam
Thể loại:Xã hội Việt Nam
Thể loại:Gia đình Việt Nam