Giao hưởng Số 6 (Tchaikovsky)

Giao hưởng Số 6 giọng Si thứ, Op. 74 (TH 30, ČW 27), còn được biết đến với tên gọi Giao hưởng "Bi thương", là bản giao hưởng hoàn chỉnh cuối cùng của nhà soạn nhạc người Nga Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Ông sáng tác tác phẩm này từ tháng 2 đến cuối tháng 8 năm 1893. Tác giả đặt tên tác phẩm là Giao hưởng "Đam mê", sử dụng từ tiếng Nga Патетическая (Pateticheskaya), với nghĩa "nồng nhiệt" hoặc "xúc động". Sau đó, từ này bị dịch sai sang tiếng Pháp thành Pathétique, nghĩa là "thống thiết" hoặc "bi tráng". Ở Việt Nam, tác phẩm được biết đến nhiều nhất với tên gọi "Bi thương". 

Nhà soạn nhạc trực tiếp chỉ huy buổi công diễn tại Saint Petersburg vào  cùng năm, chỉ 9 ngày trước khi ông qua đời. Buổi biểu diễn thứ hai diễn ra sau đó 21 ngày, vào , trong một buổi hòa nhạc tưởng niệm. Lần này, nhạc trưởng  đảm nhận vai trò chỉ huy. Phiên bản này có một số chỉnh sửa nhỏ do chính Tchaikovsky thực hiện sau buổi công diễn. Vì vậy, đây được xem là lần biểu diễn đầu tiên của bản Giao hưởng Số 6 hoàn chỉnh như ngày nay. Buổi diễn đầu tiên tại Moskva được tổ chức vào , dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng .Tchaikovsky Research.net Đây là tác phẩm cuối cùng của Tchaikovsky được công diễn khi nhà soạn nhạc còn sống. Tác phẩm cuối cùng ông viết là , Op. 75, với chỉ 1 chương được hoàn thành, không lâu trước khi ông qua đời vào tháng 10 năm 1893. Tác phẩm này được công diễn sau khi ông mất.

 Tiêu đề 
Tiêu đề tiếng Nga của bản giao hưởng là "Патетическая" (Pateticheskaya), mang nghĩa "đam mê" hoặc "xúc động." Từ này không có nghĩa "lay động niềm thương cảm," nhưng vẫn gợi lên một chút cảm giác đau khổ. Ban đầu, Tchaikovsky dự định đặt tên là "Программная" (Programmnaya), tức Giao hưởng "Chương trình." Tuy nhiên, ông nhận ra cách đặt tên này sẽ khiến công chúng tò mò về nội dung chương trình của bản giao hưởng, điều ông không muốn tiết lộ.

Em trai nhà soạn nhạc, , tự nhận rằng mình là người đề xuất tiêu đề Патетическая. Tiêu đề này được sử dụng trong những ấn bản đầu tiên của tác phẩm. Tuy nhiên, nhiều nguồn ghi chép mâu thuẫn nhau về việc Tchaikovsky có thực sự thích tiêu đề này hay không. Dù vậy, nhà xuất bản vẫn quyết định giữ nguyên tên gọi, và nó đã trở thành tên chính thức của bản giao hưởng. Bản dịch sang tiếng Pháp "Pathétique" được sử dụng phổ biến trong nhiều ngôn ngữ như tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh, tiếng Đức và các ngôn ngữ châu Âu khác. Đến đầu thế kỷ 20, nhiều nhạc sĩ cổ điển nói tiếng Anh đã sử dụng cách viết và phát âm tiếng Anh cho bản giao hưởng này, gọi là “The Pathetic.” Cách gọi này nhằm phân biệt với sonata nổi tiếng do Beethoven sáng tác năm 1798, cũng mang tên "Pathétique." Bản chuyển soạn Giao hưởng Số 6 cho piano của Tchaikovsky được xuất bản lần đầu bởi  ở Moskva. Một năm sau, Robert Forberg cũng phát hành phiên bản này ở Leipzig.coproduction with Jurgenson of Moscow most likely; also, see 

Quá trình sáng tác
Sau khi hoàn thành Giao hưởng Số 5 vào năm 1888, Tchaikovsky đã không nghĩ gì đến bản giao hưởng tiếp theo. Mãi đến tháng 4 năm 1891 ông mới lên ý tưởng cho bản giao hưởng mới. Tuy nhiên, ông không hài lòng. Trong tâm trạng chán nản thường xuyên và nghi ngờ về khả năng sáng tạo của mình, Tchaikovsky đã xé bỏ bản thảo. Ông cho rằng bản giao hưởng này "chỉ là một tác phẩm được viết bằng ý chí tuyệt đối của nhà soạn nhạc, [...] nên được gạt sang một bên và quên lãng."quoted in  Vào  tháng 2 năm 1893, Tchaikovsky viết thư cho cháu trai :

Ở cuối bản phác thảo Chương I, tác giả ghi chú: "Bắt đầu vào thứ năm,  tháng 2. Hoàn thành vào thứ ba,  tháng 2 năm [18]93."

Trong thư gửi em trai Anatoly Tchaikovsky vào  tháng 2, nhà soạn nhạc viết: "Tâm trí anh lúc này hoàn toàn cuốn vào một tác phẩm mới (một bản giao hưởng). Thật khó để anh có thể tạm gác công việc này lại. Anh có cảm giác đây là tác phẩm hay nhất mà mình sáng tác. Bản giao hưởng này cần phải hoàn thành càng sớm càng tốt, vì anh còn rất nhiều việc khác phải làm. [...]"quoted in quoted in 

Trong số các bản phác thảo của Chương III, tại đoạn mở đầu của phần trình bày giọng Mi trưởng, nhà soạn nhạc viết: "Khởi hành hôm nay,  tháng 2. Khi trở về, điều đầu tiên cần viết là phần kết, một hành khúc giọng Sol trưởng với phong cách trang nghiêm và khải hoàn. Ngoài ra còn phần trình bày đầu tiên với hành khúc giọng Đô trưởng, bắt đầu từ trang này, và cả phần tái hiện của đoạn scherzo, có thay đổi và thêm  nốt Rê."


Có vẻ như Tchaikovsky đã viết Chương III trong khoảng thời gian từ  đến . Sau đó, ông lại lên đường. Hiện vẫn chưa thể xác định rõ ông đã tiếp tục sáng tác đến đâu sau khi trở về từ Moskva, trong khoảng thời gian từ  đến ngày  tháng 3. Chỉ biết rằng, trong những ngày này, Tchaikovsky đang viết tứ tấu Night cho hợp xướng và piano. Cuối bản thảo tác phẩm này có ghi: "Klin,  tháng 3 năm 1893." Sau đó, quá trình sáng tác bị gián đoạn một thời gian do chuyến lưu diễn của Tchaikovsky tại Kharkov.  tháng 3, khi đã trở về Klin, ông viết thư cho người em trai : “Tối qua anh vừa trở về từ Kharkov. [...] Trong vài ngày tới, anh sẽ tập trung hoàn thiện các bản phác thảo cho finale và scherzo của bản giao hưởng mới.”

Có cơ sở để cho rằng đoạn “scherzo” mà Tchaikovsky nhắc đến là Chương II. Lý do là ông đã dành khoảng 10 ngày trong tháng 2 và tháng 3 để viết Chương III, nên khả năng cao “scherzo” không ám chỉ phần đó. Giả thuyết này càng được củng cố bởi những ghi chú trong sổ tay phác thảo. Sau khi hoàn thành bản phác thảo cho chương hai, Tchaikovsky viết: “Hôm nay, , đã hoàn tất toàn bộ bản phác thảo!!!” Ngay hôm sau, ông gửi thư cho nhà soạn nhạc : “Tôi không tin mình đã làm được nhiều đến thế kể từ mùa đông, [...] dù chỉ là từng đợt ngắt quãng khi ở nhà. Tôi không nhớ đã kể với anh chưa, rằng tôi từng soạn một bản giao hưởng, rồi bất ngờ thất vọng và xé bỏ. Gần đây, cũng trong những khoảng thời gian ngắt quãng, tôi đã sáng tác được một bản mới, và lần này chắc chắn sẽ không bị xé bỏ.”

Các ghi chú trong bản phác thảo cho phép xác định trình tự sáng tác của Giao hưởng Số 6: bắt đầu với Chương I, tiếp theo là Chương III, sau đó là Chương IV và cuối cùng là Chương II. Toàn bộ bản phác thảo được hoàn thành trong vòng ba tuần.

Mãi đến tháng 7 Tchaikovsky mới bắt đầu phối khí cho bản giao hưởng. Trong thư gửi  vào  tháng 7, ông viết: "Anh sẽ ở lại đây [] 5 ngày, [...] rồi sẽ lên đường đến Klin. Phải thú nhận rằng anh rất muốn được ở một mình. Mặc dù không thể về nhà, nơi anh cần đến để bắt đầu phối khí cho hai tác phẩm lớn: bản giao hưởng (mà anh rất hài lòng) và bản piano concerto, [...] giờ anh phải khẩn trương để mọi thứ kịp hoàn thành trước  tháng 9."

 tháng 7, từ Klin, Tchaikovsky viết thư cho cháu gái Anna Merkling: “Chú đã để bản thân nhàn rỗi quá lâu, và giờ chú khao khát được làm việc. Ngày mai, chú sẽ dồn toàn bộ tâm trí vào bản giao hưởng mới.” Ông cũng thông báo với các cộng sự thân thiết gồm , Mikhail Ippolitov-Ivanov, , , Sergei Taneyev và Praskovya Tchaikovskaya rằng quá trình phối khí bản giao hưởng đã chính thức bắt đầu.


, nhà soạn nhạc viết thư cho em trai : "Hiện tại, anh đang ngập đầu trong bản giao hưởng. Càng làm, mọi thứ càng trở nên khó khăn hơn. Hai mươi năm trước, anh có thể lao vào sáng tác hăng say, không cần suy nghĩ nhiều, và kết quả vẫn rất tốt. Nhưng giờ đây, anh trở nên dè dặt và thiếu tự tin. Hôm nay, anh đã ngồi suốt cả ngày chỉ để viết hai trang — và chẳng có gì diễn ra đúng như anh muốn. Dù vậy, công việc vẫn đang tiến triển. [...]"

Trong thư gửi  vào , Tchaikovsky chia sẻ: "Tôi đang phối khí cho bản giao hưởng, và thật kỳ lạ, công việc này khó đến mức không ngờ. Tôi không hài lòng với bất kỳ điều gì. Mọi thứ đều khiến tôi muốn làm lại cho tốt hơn — nhưng làm thế nào? Tôi không biết! Dù vậy, tôi tin rằng bạn sẽ thích bản giao hưởng này."

 tháng 8, Tchaikovsky viết thư cho  rằng bản giao hưởng "[...] đang dần hoàn thiện. Chú rất hài lòng với nội dung của nó. Tuy nhiên, phần phối khí lại khiến chú chưa thực sự thỏa mãn. Không hiểu vì sao, mọi thứ không diễn ra đúng như những gì chú hình dung ban đầu. Với chú, việc bản giao hưởng này bị chỉ trích hoặc không được đánh giá cao cũng chẳng có gì bất ngờ. Điều đó đã từng xảy ra trước đây. Tuy vậy, chú vẫn tin rằng đây là tác phẩm hay nhất, đặc biệt chân thành nhất trong tất cả những gì chú từng sáng tác. Chú yêu bản giao hưởng này như chưa từng yêu bất kỳ “đứa con âm nhạc” nào khác.”

Việc phối khí cho bản giao hưởng lúc này đã gần hoàn tất.  tháng 8, Tchaikovsky viết thư cho Sergei Taneyev: “Chẳng bao lâu nữa, tôi sẽ hoàn thành phần phối khí cho Chương III của bản giao hưởng. Tiếp đó, chỉ cần hai hoặc ba ngày nữa để bắt tay vào chương cuối. Phần này không nên mất quá ba ngày. Sau đó, tôi phải tự mình thực hiện bản chuyển soạn piano 4 tay.” Một tuần sau, ông báo tin cho : “Tôi đang tự mình chuyển soạn bản giao hưởng mới cho piano 4 tay!!!”

Nhà soạn nhạc chia sẻ với : “Công việc của anh đang tiến triển rất tốt. Tuy nhiên, anh không thể viết nhanh như trước nữa. Không phải vì tuổi già khiến anh yếu đi, mà là vì anh đang tự đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn với chính mình. Anh cũng không còn sự tự tin như trước. Dù vậy, anh vẫn rất tự hào về bản giao hưởng này. Anh tin rằng đây là tác phẩm xuất sắc nhất mà mình từng sáng tác.”

Bản giao hưởng vẫn chưa hoàn toàn hoàn thiện khi Tchaikovsky đề nghị biểu diễn tại Saint Petersburg. Trong thư gửi  vào tháng 8, ông viết: “[...] Vậy là đã thống nhất rồi — abgemacht!!!  tháng 10, tôi sẽ trình diễn bản giao hưởng. Nhân tiện, nó sẽ được hoàn tất hoàn toàn chỉ trong một hoặc hai ngày nữa.”

Bản giao hưởng được hoàn tất vào  tháng 8. Tchaikovsky viết thư gửi Sergei Taneyev: "Bản giao hưởng đã hoàn thành. Giờ chỉ còn việc thêm các ký hiệu và chỉ định tốc độ. Về phần cách sử dụng vĩ, tôi dự định sẽ tham khảo ý kiến của . Anh ấy sẽ đến gặp tôi trong vài ngày tới, mang theo cây vĩ cầm và cậu em trai . Lev sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc chơi thử bản chuyển soạn mà tôi đã tự mình thực hiện." Ông cũng thông báo điều tương tự cho .

Theo ghi chú trên bản thảo, toàn bộ tổng phổ được hoàn thành vào  tháng 8.

Tchaikovsky dành tình cảm đặc biệt cho bản giao hưởng mới của mình. Ông viết: “Tôi nghĩ tác phẩm này sẽ thành công. Hiếm khi tôi sáng tác điều gì với nhiều tình yêu và say mê đến thế.” Ông cũng thẳng thắn chia sẻ: “Tôi có thể nói một cách chân thành rằng, chưa bao giờ trong đời tôi cảm thấy hài lòng với bản thân đến vậy. Thật tự hào và may mắn vì đã tạo ra điều tuyệt vời này.”

Chuyển soạn
Tchaikovsky đã viết bản chuyển soạn Giao hưởng Số 6 cho piano duet (piano 4 tay) trong khoảng thời gian từ  tháng 8 đến  tháng 8 năm 1893. Nhạc sĩ  đã hỗ trợ ông trong quá trình chuyển soạn này.

 Phát hành 
Bản giao hưởng được  phát hành ngay sau buổi công diễn đầu tiên. Tháng 11 năm 1893, bản chuyển soạn cho duet piano (piano 4 tay) chính thức ra mắt. Đến tháng 2 năm 1894, toàn bộ tổng phổ và các phần dành cho dàn nhạc cũng được in ấn và phát hành.Thư của Pyotr Jurgenson gửi Modest Tchaikovsky vào  tháng 2 năm 1894.

Các phiên bản của Số hiệuMiêu tảChuyển soạn/Biên tậpXuất bảnGhi chú 19099 Chuyển soạn cho piano 4 tayPyotr Tchaikovsky 1893Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 3 năm 1894), tr. 99 (bởi Forberg). 19097 Tổng phổ1894 19098 Phân phổ 20678 Chuyển soạn cho piano solo Paul Klengel 1896/97 Phiên bản rút gọn. Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 1 năm 1897), tr. 16 (bởi Forberg). 20677 Chuyển soạn cho piano solo  1897 (?) Thời điểm xuất bản được ước đoán dựa trên số hiệu của ấn bản 20775 Chuyển soạn cho 2 piano (8 tay) Eduard Langer 1897 Phiên bản rút gọn. Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 9 năm 1897), tr. 372 (bởi Forberg). 20676 Chuyển soạn cho 2 piano (4 tay) Alfred Schaefer 1897 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 2 năm 1898), tr. 43 (bởi Forberg). 21791 Finale, chuyển soạn cho piano solo Aleksandr Nemerovsky 1898 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 10 năm 1898), tr. 471 (bởi Forberg). Tác phẩm cũng được đưa vào tuyển tập 2-me recueil de pièces favorites pour le harmonium (T.772)

Tại Leipzig, Robert Forberg đóng vai trò đại diện cho Jurgenson trong việc phát hành bản giao hưởng tại Đức. Forberg cũng tự xuất bản các phiên bản và bản chuyển soạn riêng cho tác phẩm này.

Các phiên bản của ForbergSố hiệuMiêu tảChuyển soạn/Biên tậpXuất bảnGhi chú 4664 Chuyển soạn cho piano 4 tay Pyotr Tchaikovsky 1893 Ấn bản đầu tiên. Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 3 năm 1894), tr. 99.  4665 Tổng phổ 1894 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 3 năm 1894), tr. 99. 4666 Phân phổ 5071 Chuyển soạn cho piano solo Paul Klengel 1896/97 Phiên bản rút gọn (xem thêm số 5071a). Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 1 năm 1897), tr. 16. 5048 Chuyển soạn cho 2 piano (8 tay) Eduard Langer 1897 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 9 năm 1897), tr. 372 (bởi Forberg). 5123 Chuyển soạn cho 2 piano (4 tay) Alfred Schaefer 1897/98 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 2 năm 1898), tr. 43. 5196 Allegro con grazia, chuyển soạn cho organ Frederick G. Shinn 1898 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 10 năm 1898), tr. 470. ? Finale, chuyển soạn cho  Aleksandr Nemerovsky 1898 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 10 năm 1898), tr. 471. 5473 Allegro con grazia, chuyển soạn cho  và piano August Reinhard 1901 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 2 năm 1901), tr. 64. 5464 Allegro con grazia, chuyển soạn cho cello và piano Jacques van Lier 1901 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 7 năm 1901), tr. 344. 5071a Chuyển soạn cho piano solo Paul Klengel 1905 Phiên bản hoàn chỉnh (xem thêm số 5071). Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 2 năm 1905), tr. 66. 5919 Tổng phổ nghiên cứu cho dàn nhạc Paul Klengel 1906 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 3 năm 1906), tr. 105. 4664 Chuyển soạn cho piano 4 tay Pyotr Tchaikovsky, hiệu đính bởi Paul Klengel 1906 Phiên bản hiệu đính. Thời điểm phát hành được xác định dựa trên thông tin bản quyền ghi trong ấn phẩm.  ? Allegro con grazia and Adagio lamentoso, chuyển soạn cho violin và piano Paul Klengel 1914 Được quảng bá trên tạp chí Musikalisch-literarischer Monatsbericht của Hofmeister (tháng 1 năm 1915), tr. 4.

Tổng phổ và chuyển soạn cho piano 4 tay lần lượt được xuất bản trong tập 17Б (1963) và tập 48 (1964). Cả hai thuộc bộ Tuyển tập toàn bộ các tác phẩm của Tchaikovsky và đều do  biên tập.

Bộ Tuyển tập hoàn chỉnh mới các tác phẩm của Tchaikovsky bao gồm bản sao các bản phác thảo của ông trong tập 39a (1999), do Polina Vaidman biên tập. Tổng phổ được in trong tập 39b (1993). Báo cáo phê bình đi kèm nằm trong tập 39c (2003). Cả hai tập 39b và 39c đều do Thomas Kohlhase biên tập, với sự hỗ trợ của Polina Vaidman.

 Biểu diễn 
Theo hồi ký của Konstantin Saradzhev, Giao hưởng Số 6 được chơi thử lần đầu vào  tháng 10 năm 1893. Buổi diễn do một dàn nhạc gồm các sinh viên Nhạc viện Moskva thực hiện, dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng . Các sinh viên này đến từ lớp của các giáo sư , Alfred von Glenn, Nikolay Sokolovsky và một số người khác. Tuy nhiên, hiện chưa tìm thấy tài liệu nào khác xác nhận thông tin này. Một ghi chú còn sót lại của Sergei Taneyev về cuộc gặp với Tchaikovsky vào  tháng 10 chỉ đề cập đến  và tứ tấu Night do lớp học của  biểu diễn. Không có bất kỳ dòng nào nhắc đến Giao hưởng Số 6.State Central Archive for Literature and the Arts (ф. 880, No. 55)

Một ghi chép khác về lần cuối cùng Tchaikovsky đến thăm Nhạc viện Moskva cũng không đề cập đến buổi biểu diễn bản giao hưởng này.

Buổi công diễn Giao hưởng Số 6 diễn ra vào  tháng 10 năm 1893 tại Saint Petersburg. Đây là chương trình hòa nhạc giao hưởng đầu tiên trong mùa diễn mùa Đông của . Tchaikovsky là người trực tiếp chỉ huy. Sau buổi diễn, ông chia sẻ với : “Có điều gì đó kỳ lạ đang xảy ra với bản giao hưởng này! Không phải nó khiến người ta khó chịu, mà nó gây ra sự hoang mang. Riêng với tôi, tôi tự hào về nó hơn bất kỳ tác phẩm nào khác mà mình từng viết. [...]”

Tại Moskva, tác phẩm được trình diễn lần đầu vào  tháng 12 năm 1893. Buổi hòa nhạc đặc biệt này được chỉ huy bởi nhạc trưởng .
342px|thumb|Phòng hòa nhạc Học viện Âm nhạc Quốc gia Hà Nội, lần gần nhất tác phẩm được biểu diễn ở Việt Nam.
Một số buổi diễn đáng chú ý sau đó gồm:
 tại London: ,  tháng 2 năm 1894, chỉ huy bởi Alexander Mackenzie
 tại New York: , trong chương trình hòa nhạc của Hiệp hội Giao hưởng vào  tháng 3 năm 1894, chỉ huy bởi 
 tại Manchester: buổi hòa nhạc lần thứ 10 của ,  tháng 12 năm 1894, chỉ huy bởi 
 tại Frankfurt: buổi hòa nhạc thứ Sáu lần thứ 7,  tháng 1 năm 1895, chỉ huy bởi Gustav Kogel
 tại Vienna: buổi hòa nhạc lần thứ 7 của Hiệp hội Philharmonic, , chỉ huy bởi 
 tại Brno: buổi hòa nhạc của Hiệp hội Philharmonic Vienna,  tháng 3 năm 1896, chỉ huy bởi 
 tại Amsterdam: Concertgebouw,  tháng 9 năm 1896, chỉ huy bởi 
Lần gần nhất tác phẩm này được biểu diễn ở Việt Nam là vào ngày 7 tháng 5 năm 2024, tại Học viện Âm nhạc Quốc gia. Buổi diễn do Dàn nhạc giao hưởng Việt Nam thực hiện, với sự góp mặt của nghệ sĩ violin Nguyễn Hữu Nguyên. Chương trình được chỉ huy bởi NSƯT Trần Vương Thạch.

Biên chế dàn nhạc
Giao hưởng được soạn cho dàn nhạc, với các nhạc cụ sau:
Thay bassoon bằng bass clarinetTừ nhịp lấy đà của ô nhịp 154 đến ô nhịp 160, Chương IIMSLP, score #504312, p. 19Ở ô nhịp 160, 4 nốt cuối cùng của bassoon (màu ) thường được chơi bằng bass clarinet.

Bộ gỗ
3  (flute 3 kiêm piccolo)
2 oboe
2 clarinet (in A)
2 bassoon
Bộ đồng
4 cor (in F)
2 trumpet (in A, in B)
3 trombone
1 tuba
Bộ gõ
timpani
bass drum
cymbal
tam-tam (ad libitum)
Bộ dây
violin 1, 2
viola
cello
double bass

Mặc dù không được ghi trên tổng phổ, song, trên thực tế,  thường được sử dụng để thay thế 4 nốt solo của bassoon ngay trước đoạn Allegro vivo trong Chương I. Điều này bắt nguồn từ nhạc trưởng người Áo-Hung . Lý do là vì đoạn nhạc có cường độ , điều gần như bất khả thi với bassoon.

Các bản ghi âm

Các chương nhạc
Giao hưởng gồm 4 Chương:

Sự sắp xếp của các chương trong giao hưởng này khá "khác thường." Kể từ thời Haydn, giao hưởng thường có cấu trúc nhanh - chậm - minuetto (có tính chất nhảy múa) - nhanh. Nếu theo cấu trúc cổ điển này, các chương đáng lẽ phải được sắp xếp như sau:

Thay đổi này là một sự sáng tạo của Tchaikovsky, khi ông không chấp nhận rập khuôn tư tưởng Đức. Nhà soạn nhạc thực hiện điều đó nhằm phục vụ nội dung chương trình ẩn trong tác phẩm.

 I. Adagio – Allegro non troppo 

Chương I được viết theo , thường xuyên thay đổi tốc độ, sắc thái và giọng điệu, với giọng chính là Si thứ. Chủ đề mở đầu chậm rãi, u ám với tiếng bassoon độc tấu trên nền bè trầm giảm dần âm lượng — hình mẫu biểu tượng cho sự tang tóc trong âm nhạc thời Baroque. Giai điệu này được xây dựng từ những mô-đun lặp lại của chủ đề đầu tiên. Mục đích của đoạn này dường như để mở ra một hợp âm át, nhưng không thành công.

Tiếp theo, viola xuất hiện với  1 Allegro giọng Si thứ. Đây là phiên bản nhanh hơn của chủ đề mở đầu. Phần này giới thiệu một mô-típ đặc trưng: chuỗi âm đi xuống kéo dài trọn một quãng tám. Mô-típ này được lặp lại nhiều lần trong suốt bản giao hưởng. Cuối cùng, đoạn nhạc dẫn đến một khoảng ngắt dài giữa chương, mở đường cho Chủ đề 2 giọng Rê trưởng.

Chủ đề 2 tràn đầy năng lượng được chơi bởi violin và cello. Chủ đề này có phần tương đồng với aria Le fleur que tu m’avais jetes trong opera Carmen của Georges Bizet, khi Don José hát: "Car tu n’avais eu qu’à paraître, Qu’à jeter un regard sur moi, Pour t’emparer de tout mon être." Đây là tác phẩm yêu thích của Tchaikovsky.

Đột nhiên, dàn nhạc bùng nổ.  bắt đầu. Hòa âm bán giảm được sử dụng, tạo cảm giác bất ổn và dẫn dắt đến giọng Rê thứ. Âm nhạc bỗng trở nên yên ả hơn. Và trên những chuyển động lo lắng liên tục của dàn dây, trombone ngân vang câu trích dẫn từ bài thánh ca Chính thống giáo: “Hỡi đức Chúa và những vị thánh, hãy ban cho tâm hồn con chiên của người sự bình an” [sic], lời cầu nguyện truyền thống dành cho người đã khuất. Ngay sau đó, âm nhạc chuyển liền mạch sang đoạn nhạc được phát triển từ chủ đề 1 với cường độ fortissimo. Điều này tạo sự tương phản rõ nét với bầu không khí do dự đầu đoạn Allegro. Tchaikovsky nhanh chóng đưa người nghe vào một thế giới ám ảnh hơn. Đỉnh điểm là sự bùng nổ của tuyệt vọng và đau khổ ở giọng Si thứ (báo trước chương cuối). Cảnh tượng này được tô đậm bằng mô-típ 4 nốt mạnh mẽ  lặp đi lặp lại trên dàn kèn đồng. Sự bùng nổ này kết thúc bằng một nốt đầy uy lực của trombone với cường độ cực hiếm . Phần này khép lại với những âm thanh tắt dần của bè trầm và dàn kèn đồng, để lại dư âm bi thương và báo hiệu nổi u sầu sắp tới của toàn bộ tác phẩm. Chương nhạc kết thúc ngay sau phần tái hiện chủ đề 2, lần này ở giọng trưởng chủ âm (Si trưởng). Đoạn  cũng được viết ở giọng Si trưởng, và toàn bộ chương nhạc kết thúc trong im lặng.

Các thuật ngữ “phát triển” và “tái hiện” được sử dụng linh hoạt khi mô tả hình thức của chương nhạc này. Về cấu trúc, Chương I thuộc dạng . Hình thức này gồm 3 phần: Trình bày - Phát triển - Tái hiện. Tuy nhiên, phần tái hiện không có chủ đề 1 ở giọng chủ. Trong chương này, đoạn kết là một cadence không trọn vẹn. Điều này khiến chương nhạc trở thành một ví dụ điển hình của "sonata thất bại," khái niệm dùng để chỉ những bản sonata không đạt được kết thúc trọn vẹn như kỳ vọng.

 II. Allegro con grazia 

Chương II là một điệu nhảy giọng Rê trưởng, viết theo  và sử dụng nhịp . Nhiều nhà phê bình gọi đây là bản waltz "tập tễnh," "thiếu nhịp." Giai điệu chính phần A được chơi bởi cello, tạo nên không khí duyên dáng và mềm mại, tương phản với phần B. Các đoạn giọng trưởng mang xu hướng đi lên, tương phản với mô-típ âm đi xuống từng xuất hiện ở Chương I.

Phần B tối hơn giọng Si thứ, giọng chủ âm của toàn bộ bản giao hưởng. Chủ đề này được chơi trên flute 1, violin 1 và cello. Đoạn coda rời rạc vượt qua các chuỗi âm, man mác trước khi khép lại bằng những gợn sóng êm dịu.

 III. Allegro molto vivace 

Chương III chỉ có phần chủ đề và tái hiện. Không có phần phát triển, chỉ có hai ô nhịp ngắn đóng vai trò chuyển tiếp rời rạc. Chương nhạc sử dụng   và , được viết theo hình thức sonatina. Giai điệu chính chủ đề 1 được chơi trên violin, flute và clarinet. Chương nhạc mở đầu bằng đoạn scherzo mang sắc thái vui tươi, có tính chất hành khúc với dàn dây nhịp  chơi nhanh, liên tục trên các nốt móc kép đối lại kèn gỗ mạnh mẽ nhịp . Sau đó, dàn dây chuyển xuống làm nền cho bộ gỗ. Tiếp theo là chủ đề 2 đầy hân hoan giọng Mi trưởng được trình bày bởi dàn clarinet đồng âm và phần đệm của dàn dây. Chủ đề 1 quay trở lại với sắc thái mạnh mẽ hơn. Sau những chuỗi âm điệu đối nhau giữa dàn dây và bộ gỗ, chủ đề 2 xuất hiện trở lại đầy khải hoàn ở giọng Sol trưởng. Đây cũng là lần duy nhất bass drum và cymbal được sử dụng trong bản giao hưởng.

Chương nhạc kết thúc bằng đoạn finale cùng coda chiến thắng hoành tráng đánh lừa người nghe, tạo cảm giác bản giao hưởng đã kết thúc. Giai điệu chính được chơi trên flute, piccolo và violin. Một lần nữa, Tchaikovsky sử dụng mô-típ chuỗi âm đi xuống. Lần này ở bộ đồng. Nhà phê bình âm nhạc  nhận xét, chương nhạc này "[...] dù mang dáng vẻ vui tươi, nhưng bản chất lại trống rỗng, lạnh lẽo thấu tim."

Chính coda đánh lừa này khiến những người nghe chưa tìm hiểu kĩ về tác phẩm vỗ tay. Trong văn hóa thường thức nhạc hàn lâm, việc vỗ tay giữa các chương khi tác phẩm chưa kết thúc là điều cấm kỵ.

Không phải ngẫu nhiên mà chương này, với tính cách bão tố thể hiện qua dàn dây đầy xao động, tiếng huýt sáo như gió lùa của bộ gỗ và âm thanh vang dội của bộ đồng, lại gợi nhớ đến chương cuối  của .Look at the scores or compare for example Stadlmair's recording of Raff's final (start from minute 11:00) with the last third of this movement. Tác phẩm này là một trong những bản giao hưởng được biểu diễn nhiều nhất thời bấy giờ, và Tchaikovsky cũng chịu ảnh hưởng từ Raff trong Giao hưởng số 5, đặc biệt là đoạn solo kèn cor nổi tiếng.

 IV. Adagio lamentoso 

Trở lại với Si thứ, Chương IV mở đầu bằng hòa âm bán giảm đầy ấn tượng. Chương nhạc được viết theo , với cấu trúc A-B-A-C-A-B. Chủ đề đoạn A được chơi bởi violin 1 và 2. Chủ đề này được lặp lại nhiều lần xuyên suốt chương nhạc, với cường độ và tốc độ thay đổi linh hoạt. Đây là "giai điệu tổng hợp," nghĩa là cả violin 1 lẫn violin 2 đều không chơi trọn vẹn tuyến giai điệu bè cao mà người nghe cảm nhận được.

Vị trí ngồi của violin 1 và violin 2 trong dàn nhạc giao hưởng thế kỉ XVIII và XIX hơi khác bây giờ. Thay vì cùng ngồi về phía bên trái nhạc trưởng, thời đó, hai bè này ngồi đối diện nhau: violin 1 bên trái, violin 2 bên phải. Do đó, Tchaikovsky đã dùng "giai điệu tổng hợp," tách giai điệu của hai bè và trộn lại, tạo cảm giác hai giai điệu cùng di chuyển trong không gian. Ngoài ra, nó còn phục vụ nội dung chương nhạc, khi giai điệu "tan vỡ" sang bè khác. Tuy nhiên, đoạn nhạc này đòi hỏi dàn nhạc phải biểu diễn điêu luyện và ăn ý nhau.

Cụ thể, người nghe cảm nhận 2 bè như sau:

Thực tế, dàn nhạc biểu diễn là:

Sau khi lặp lại Chủ đề 1, dàn dây chìm dần, làm bật lên giai điệu bassoon đi trong vô định. Rồi tất cả dừng lại. Tiếng kèn cor theo tiết tấu liên ba cô độc vang lên, mở đường cho Chủ đề 2.

Chủ đề B giọng Rê trưởng nhẹ nhàng hơn trên violin 1 và viola dần được phát triển thành bức tranh âm thanh đầy đủ của toàn bộ dàn nhạc. Những đoạn kèn đồng mạnh mẽ kết hợp với chuỗi âm đi xuống đẩy cao trào đến một điểm ngắt ở hợp âm Đô trưởng Neapolitan. Sau đó, chủ đề B được biến đổi đầy kịch tính khi quay lại giọng Si thứ, trước khi chủ đề A xuất hiện trở lại. Tương tự chương đầu tiên, phần phát triển (đoạn C) đạt đến cao trào dữ dội, với tiếng trombone nổi bật. Nối tiếp là chủ đề A ở trạng thái căng thẳng nhất, mở đầu phần tái hiện trên  F# trầm. Âm nhạc dần lắng xuống. Tiếng tam-tam, biểu tượng của định mệnh, vang lên lần duy nhất trong toàn bộ tác phẩm. Âm thanh này mở ra một đoạn hợp xướng tang lễ bằng những hồi kèn trombone và tuba, khép lại hòa âm át.

Chủ đề B quay trở lại, nhưng không còn là ánh sáng giữa mây mù như trước. Giờ đây, nó mang sắc thái đau buồn sâu sắc, trùng khớp với kết thúc giọng Si thứ. Những làn sóng đi xuống được chơi bằng kỹ thuật mute trên dàn dây. Âm thanh tiếp tục lan xuống các bè trầm và bassoon, rồi dần tan biến trong bi kịch tuyệt đối.

Trong số các bản giao hưởng của Tchaikovsky, đây là tác phẩm duy nhất kết thúc ở giọng thứ. Các bản giao hưởng số 1, 2, 4 và 5, cùng  đều được viết ở giọng thứ, nhưng kết thúc bằng chủ âm giọng trưởng. Riêng Giao hưởng Số 3 có giọng chủ Rê trưởng, dù phần mở đầu được viết ở giọng Rê thứ.  cũng có âm chủ là Mi♭ trưởng.

Việc chương chậm xuất hiện cuối bản giao hưởng là điều khá bất thường. Sự đảo lộn về cấu trúc này tạo nên hiệu ứng u sầu, và đã trở thành đề tài phân tích của nhiều nhà phê bình âm nhạc.

Diễn giải
, nhà phê bình về Tchaikovsky, viết:
Giả thuyết về việc Tchaikovsky tự sát được khơi dậy mạnh mẽ sau buổi công diễn Giao hưởng Số 6 dưới sự chỉ huy của chính tác giả, chỉ 9 ngày trước khi ông qua đời. Tác phẩm kết thúc bằng chương nhạc u buồn (morendo, tắt dần). Ngay từ Chương I, tác phẩm có một đoạn ngắn nhưng rõ ràng ám chỉ đến nghi lễ cầu hồn của Chính thống giáo. Đặc biệt, tiêu đề của tác phẩm dễ bị hiểu sai. [...] Khi bản giao hưởng được biểu diễn lại vài tuần sau đó trong một buổi tưởng niệm, lần này kèm tiêu đề chính thức, khán giả đã chăm chú lắng nghe để tìm kiếm những điềm báo. Chính điều đó đã khiến bản giao hưởng được xem như một bức "thư tuyệt mệnh." Trầm cảm là giả thuyết đầu tiên. Sau đó, giả thuyết về "bi kịch đồng tính" xuất hiện.
Nhà phê bình  nhận định: “Kể từ khi giả thuyết về "tòa án danh dự" xuất hiện ở phương Tây, các buổi biểu diễn bản giao hưởng cuối cùng của Tchaikovsky gần như luôn đi kèm với những chú thích, xem nó như một lời chứng cho bi kịch đồng tính.” Tuy nhiên, nhà phê bình  lại cho rằng việc xem Giao hưởng Số 6 như một bức thư tuyệt mệnh là “hoàn toàn vô lý.” Một số học giả khác, trong đó có Michael Paul Smith, tin rằng dù có hay không bản án từ "tòa án danh dự," Tchaikovsky không thể nào biết trước thời điểm qua đời khi ông viết kiệt tác cuối cùng của mình. Ngoài ra, có bằng chứng cho thấy ông không hề rơi vào trạng thái trầm cảm trong quá trình sáng tác. Sau khi Tchaikovsky gửi bản thảo đi xuất bản, em trai ông có ghi lại: “Đã lâu lắm rồi tôi mới thấy anh ấy rạng rỡ đến vậy.”
Đề tặng và giả thuyết về chương trình
Tchaikovsky đề tặng Bi thương cho cháu trai , người ông cực kỳ yêu quý.

Bi thương từng là đề tài của nhiều giả thuyết xoay quanh chương trình được ẩn trong tác phẩm. Nguồn gốc những suy đoán này bắt đầu từ buổi công diễn đầu tiên, khi nhà soạn nhạc Nikolai Rimsky-Korsakov hỏi Tchaikovsky liệu bản giao hưởng mới có theo nội dung chương trình nào không. Tchaikovsky khẳng định có, nhưng từ chối tiết lộ chi tiết.

Một giả thuyết chương trình được đề xuất đã bị Taruskin mỉa mai gọi là "giao hưởng tuyệt mệnh." Ý tưởng này lan rộng từ buổi biểu diễn thứ hai tại St. Petersburg, không lâu sau khi Tchaikovsky qua đời. Khán giả tại buổi hòa nhạc ấy "đã chăm chú lắng nghe để tìm kiếm những điềm báo. Và như thường lệ, họ đã tìm thấy điều mình muốn: một đoạn trích ngắn từ nghi lễ cầu hồn của Chính thống giáo ở cao trào Chương I; cùng với Chương IV Adagio bất thường, mở đầu bằng những hòa âm căng thẳng và kết thúc đầy ám ảnh với ánh sáng lụi tàn." Tuy nhiên, chính Tchaikovsky từng khẳng định vào  rằng ông không có tâm trạng để viết nhạc cầu hồn. Đây là lời phản hồi đề nghị từ , người bạn thân của Tchaikovsky, rằng ông nên viết một bản cầu hồn cho nhà văn Aleksey Apukhtin, người bạn chung vừa qua đời cuối tháng 8, đúng lúc Tchaikovsky đang hoàn tất Giao hưởng Bi thương.Tchaikovsky Research: Aleksey Apukhtin. Retrieved 21 June 2015


, chuyên gia nghiên cứu về Tchaikovsky, cho rằng giao hưởng này phản ánh sức mạnh của số phận trong cuộc sống và cái chết. Nội dung chương trình này không chỉ tương đồng với những gì được gợi ý cho Giao hưởng Số 4 và Số 5, mà còn có điểm chung với chương trình được chính Tchaikovsky soạn cho  bị bỏ dở. Trong bản thảo đó, ông viết: "Bản chất cuối cùng [...] của bản giao hưởng là cuộc sống. Phần đầu – tất cả sự bốc đồng, đam mê, tự tin, khát khao hành động. Phải ngắn gọn (chương kết là cái chết – kết quả của sự sụp đổ). Phần hai là tình yêu, phần ba là những thất vọng, phần bốn kết thúc bằng sự lụi tàn (cũng ngắn)."

Simon Karlinsky, nhà soạn nhạc kiêm giáo sư ngành ngôn ngữ và văn học Slavic tại Đại học California, Berkeley, từng được xem là "chuyên gia về đồng tính luyến ái trong văn hóa tiền Soviet." Năm 1988, trong bài viết trên tạp chí văn học đồng tính , ông kể rằng vào năm 1941, một người bạn thời trẻ của ông là Alex, người từng có thời gian gắn bó với họa sĩ , đã kể lại một câu chuyện truyền miệng. Theo đó, Tchelitchew từng nghe từ , em trai Tchaikovsky, rằng chính nhà soạn nhạc đã tiết lộ với ông nội dung bí mật của bản giao hưởng. Theo câu chuyện này, thứ Karlinsky gọi là "lời đồn không nhớ rõ," chương trình của bản giao hưởng xoay quanh chuyện tình của những người đàn ông. Cụ thể, cuộc tìm kiếm tình yêu bắt đầu từ Chương I. Tình yêu được tìm thấy trong chủ đề andante lãng mạn (ô nhịp 89). Sau đó là sự tấn công của thế giới thù địch, thể hiện qua đoạn allegro vivo đầy xáo động (ô nhịp 161). Cuối cùng là sự thoát ly, khi chủ đề tình yêu quay trở lại ở đoạn andante come prima (ô nhịp 305). Karlinsky cho biết, theo lời kể này, Chương IV là khúc bi ca dành cho người tình đã khuất.

Bản thảo
Tổng phổ viết tay của Tchaikovsky hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Âm nhạc Quốc gia Nga ở Moskva (ф. 88, số 60). Trên trang bìa tổng phổ, ông ghi dòng đề tặng: “Gửi . Giao hưởng Pathétique Số 6. Sáng tác bởi P. Tchaikovsky, Op.???” Cũng trên trang này, có hai ghi chú của nhà soạn nhạc. Ghi chú đầu tiên được viết vào ngày ông hoàn thành tổng phổ: "Tôi đề nghị đảm bảo rằng khi chép các phần nhạc, mọi ký hiệu đều phải khớp chính xác với bản tổng phổ. P. Tchaikovsky.  tháng 8 năm 1893." Ghi chú thứ hai có vẻ được thêm vào sau buổi biểu diễn đầu tiên của bản giao hưởng: "Tôi đã sửa một số chi tiết trong Chương II và III, cần cập nhật vào các phần nhạc!!! Nhờ ngài Kleinecke xử lý việc này."

Ngoài ra, Bảo tàng Âm nhạc Quốc gia Nga còn lưu giữ 16 tờ bản thảo khác (ф. 88, số 60a). Những bản thảo này là các đoạn nhạc bị loại bỏ khỏi bản giao hưởng hoàn chỉnh của Tchaikovsky.

Bản chuyển soạn cho piano 4 tay do chính nhà soạn nhạc viết hiện đã thất lạc. Tuy nhiên, một bản chép tay của ông vẫn được lưu giữ tại  ở Moskva (ф. 952, số 725a)

Ảnh hưởng trong văn hóa đại chúng
 Nghệ thuật 

 Âm nhạc 
Chủ đề 2 Chương I Giao hưởng Số 6 "Bi thương" đã được các nhạc sĩ nhạc nhẹ viết lời, tạo thành các tác phẩm phái sinh. Tuy cùng dùng chung giai điệu, những ca khúc này có lời khác nhau. Đó là các tác phẩm:

 The Story of a Starry Night (1941) do , ,  chuyển thể và viết lời. Tác phẩm thành công sau bản thu của .
 Now and Forever (1946) do  chuyển thể và  viết lời. Tác phẩm được biểu diễn và thu âm bởi .
 Where (1959) của nhóm The Platters, do  chuyển thể và viết lời.
 In Time (1961) do , , Nancy Brecker, Billy Barberis chuyển thể và viết lời. Tác phẩm được biểu diễn và thu âm bởi Steve Lawrence và Eydie Gormé.
 My Empty Room (1972) của nhóm , do Michael Merlo cùng Patrick Welch chuyển thể và viết lời.
  (1976) của nhạc sĩ đồng quê . Nhiều nghệ sĩ đã biểu diễn và thu âm ca khúc này, nhưng nổi tiếng nhất là . Tác phẩm vẫn hay bị nhầm là nhạc dân gian Ireland.

Ngày 4 tháng 12 năm 2020, Now and Forever của Edward Vito chính thức được phát hành trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến. Nằm trong album Moon Love. A Collection of Tchaikovsky Themes, tác phẩm được xây dựng dựa trên Chủ đề 2 Chương I Giao hưởng Số 6 của Tchaikovsky, với phần trình diễn độc tấu trên đàn harp. Đáng chú ý, toàn bộ album được phát hành lần đầu vào ngày 5 tháng 12 năm 1942, gần 80 năm trước đó.

 Văn học 
Giao hưởng Số 6 giữ vai trò quan trọng trong tiểu thuyết  của nhà văn . Tác phẩm được viết từ năm 1913, nhưng mãi đến năm 1971 mới được xuất bản. Trong tiểu thuyết này, bản giao hưởng được sử dụng như một cách ẩn dụ tinh tế nhằm ám chỉ chủ đề đồng tính luyến ái.Keeling, Bret L. (March 2003). " 'No Trace of Presence': Tchaikovsky and the Sixth in Forster's Maurice". Mosaic. 36 (1). University of Manitoba: 85–101. .

 Điện ảnh 
Xuyên suốt thế kỉ XX đến nay, nhiều phim điện ảnh đã sử dụng Giao hưởng Số 6, có thể kể đến như phim chính kịch  của  (1942), phim cao bồi  của Howard Hughes (1943), phim lịch sử  của (1997). Ngoài ra còn có  (1962),  (1972),  (1973), Maurice (1987), Minority Report (2002), The Aviator (2004) và  (2017). Tập phim Son of Stimpy trong loạt phim hoạt hình  cũng sử dụng tác phẩm này.   

 Sự kiện thể thao 
Tại lễ bế mạc Thế vận hội Mùa đông năm 2010 ở Canada, coda Chương III Giao hưởng Số 6 của Tchaikovsky đã được phát sau khi Vancouver trao cờ Olympic cho Sochi.

 Tang lễ người nổi tiếng 
Ngày 5 tháng 3 năm 1953, Joseph Stalin qua đời sau cơn bạo bệnh. Nhiều dàn nhạc quân đội đã chơi nhạc tang lễ để tưởng niệm. Ngoài ra, họ còn chơi cả nhạc của Glinka và Tchaikovsky, hai nhà soạn nhạc yêu thích của Stalin. Theo nhạc trưởng Yevgeny Mravinsky,  đã biểu diễn Chương IV Giao hưởng "Bi thương" tại Hội trường , nơi đặt thi hài Stalin.

Ngày 8 tháng 8 năm 1962, trích đoạn Giao hưởng Số 6 của Tchaikovsky đã được phát tại tang lễ của Marilyn Monroe.

Ghi chú

Nguồn

Tham khảo







 |

Đọc thêm
 Cross, Milton and Ewen, David, "Peter Ilitch Tchaikovsky", in vol. II of Milton Cross' Encyclopedia of Great Composers and Their Music (Garden City, New York: Doubleday, 1962).
Holden, Anthony, Tchaikovsky: A Biography (New York: Random House, 1995). .
Keller, Hans, "Peter Ilyich Tchaikovsky", in vol. I of The Symphony, ed. Robert Simpson (Harmondsworth, 1966).
Ritzarev, Marina, Tchaikovsky's Pathétique and Russian Culture (Ashgate, 2014). .

Liên kết ngoài

Category:Giao hưởng của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
Category:Nhạc được đề tặng cho gia đình hoặc bạn bè
Category:Sáng tác năm 1893
Category:Tác phẩm giọng Si thứ
Category:Các tác phẩm của Pyotr Ilyich Tchaikovsky được xuất bản sau khi mất
category:Bài viết có văn bản tiếng Anhcategory:Bài viết có văn bản tiếng Ngacategory:Bài viết có chứa bản nhạc từ Dự án Thư viện Bản nhạc Quốc tế
category:Giao hưởng
category:Nhạc khúc Si thứ
Thể loại:Năm 1893
Thể loại:Tác phẩm năm 1893
Thể loại:Giới thiệu năm 1893
Thể loại:Tác phẩm của Pyotr Ilyich Tchaikovsky