Tiếng Abkhaz

Tiếng Abkhaz (còn được viết là Abxaz;  //), còn gọi là tiếng Abkhazia, là một ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz, có quan hệ gần nhất với tiếng Abaza. Đây là ngôn ngữ của người Abkhaz, là một trong những ngôn ngữ chính thức của Abkhazia.Tiếng Abkhaz tại Ethnologue. 18th ed., 2015. Thêm nữa, nó là ngôn ngữ của hàng ngàn kiều dân Abkhazia ở Thổ Nhĩ Kỳ, cộng hòa tự trị Adjara (Gruzia), Syria, Jordan và nhiều nước Tây Phương. Thống kê 2010 ghi nhận 6.786 người nói tiếng Abkhaz ở Nga.

Phân loại
Tiếng Abkhaz là một ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz, có liên hệ với tiếng Adyghe. Nó gần gũi nhất với tiếng Abaza. Cả hai đôi khi được coi là phương ngữ của một ngôn ngữ, và rằng dạng viết của tiếng Abkhaz và tiếng Abaza đơn giản là hai đầu mút của một dãy phương ngữ. Về ngữ pháp, hai tiếng rất giống nhau; tuy vậy, sự khác biệt trong ngữ âm đủ để giữ hai ngôn ngữ này tách riêng. Hầu hết nhà ngôn ngữ (ví dụ, Chirikba 2003) cũng coi tiếng Ubykh là một họ hàng gần của dãy phương ngữ Abkhaz–Abaza.

Phân bố địa lý
Tiếng Abkhaz được nói chủ yếu ở Abkhazia. Tiếng Abkhaz còn là ngôn ngữ của kiều dân Abkhaz, chủ yếu ở Thổ Nhĩ Kỳ, với những nhóm nhỏ hơn tại Syria, Iraq, và Jordan; cộng hòa tự trị Adjara của Gruzia; Liên Xô cũ (Armenia, Ukraina); và qua những cuộc di cư gần đây, cả những nước Tây Phương như Đức, Hà Lan, và Hoa Kỳ.

Phương ngữ
Tiếng Abkhaz thường được nhìn nhận là có ba phương ngữ:
 Abzhywa, nói ở miền Kavkaz, đặt theo tên vùng lịch sử Abzhywa (Абжьыуа), đôi khi được gọi là Abzhui, dạng Nga hóa của Abzhywa.
 Bzyb hay Bzyp, nói ở Kavkaz và Thổ Nhĩ Kỳ, đặt tên theo vùng Bzyb ().
 Sadz, nay chỉ có mặt ở Thổ Nhĩ, trước đây hiện diện tại vùng giữa sông Bzyb và Khosta.
Dạng ngôn ngữ viết văn học dựa trên phương ngữ Abzhywa.

Âm vị học

Tiếng Abkhaz có số phụ âm rất lớn (58 trong dạng chuẩn văn học). Trái lại, ngôn ngữ này lại chỉ có hai nguyên âm riêng biệt, nhưng hai nguyên âm này lại có nhiều tha âm, biến thiên dựa trên tính vòm hóa hay môi hóa của phụ âm lân cận.

Âm vị màu lục chỉ có trong phương ngữ Bzyp và Sadz; âm vị màu lam riêng có trong phương ngữ Bzyp.

  Môi Chân răng Sauchân răng Chân răng-vòm Quặt lưỡi Ngạc mềm Lưỡi gà Yết hầu thường môi hóa thường môi hóa thường môi hóa vòm hóa thường môi hóa vòm hóa thường môi hóa yết hầu hóa lab. + phar. thường môi hóa Mũi   Tắc vô thanh       hữu thanh       tống ra          Tắc xát vô thanh      hữu thanh      tống ra      Xát vô thanh               hữu thanh           Tiếp cận     Rung 

Chữ viết

Tiếng Abkhaz được viết bằng bảng chữ cái Kirin từ năm 1862.

 А а  [a] Б б  [b] В в  [v] Г г  [ɡ] Гь гь  [ɡʲ] Гә гә  [ɡʷ] Ӷ ӷ  [ʁ/ɣ] Ӷь ӷь  [ʁʲ/ɣʲ] Ӷә ӷә  [ʁʷ/ɣʷ] Д д  [d] Дә дә  [dʷ] Е е  [a/ja] Ж ж  [ʐ] Жь жь  [ʒ] Жә жә  [ʒʷ] З з  [z] Ӡ ӡ  [d͡z] Ӡә ӡә  [d͡ʑʷ] И и  [j/jɨ/ɨj] К к  [kʼ] Кь кь  [kʼʲ] Кә кә  [kʼʷ] Қ қ  [kʰ] Қь қь  [kʲʰ] Қә қә  [kʷʰ] Ҟ ҟ  [qʼ] Ҟь ҟь  [qʼʲ] Ҟә ҟә  [qʼʷ] Л л  [l] М м  [m] Н н  [n] О о  [a/wa] П п  [pʼ] Ԥ ԥ  [pʰ] Р р  [r] С с  [s] Т т  [tʼ] Тә тә  [tʼʷ] Ҭ ҭ  [tʰ] Ҭә ҭә  [tʷʰ] У у  [w/wɨ/ɨw] Ф ф  [f] Х х  [x/χ] Хь хь  [xʲ/χʲ] Хә хә  [xʷ/χʷ] Ҳ ҳ  [ħ] Ҳә ҳә  [ħʷ] Ц ц  [t͡sʰ] Цә цә  [t͡ɕʷʰ] Ҵ ҵ  [t͡sʼ] Ҵә ҵә  [t͡ɕʼʷ] Ч ч  [t͡ʃʰ] Ҷ ҷ  [t͡ʃʼ] Ҽ ҽ  [t͡ʂʰ] Ҿ ҿ  [t͡ʂʼ] Ш ш  [ʂ] Шь шь  [ʃ] Шә шә  [ʃʷ] Ы ы  [ɨ] Ҩ ҩ  [ɥ/ɥˤ] Џ џ  [d͡ʐ] Џь џь  [d͡ʒ] Ь ь  [ʲ] Ә ә  [ʷ]

Chú thích

Row 7 in 

Tài liệu
 Chirikba, V. A. (1996) A Dictionary of Common Abkhaz. Leiden.
 Chirikba, V. A. (2003) "Abkhaz". Languages of the World/Materials 119. Muenchen: Lincom Europa.
 Hewitt, B. George (2010) Abkhaz: A Comprehensive Self Tutor Muenchen, Lincom Europa 
 Hewitt, B. George (1979) Abkhaz: A descriptive Grammar. Amsterdam: North Holland.
 Hewitt, B. George (1989) Abkhaz. In John Greppin (ed.), The Indigenous Languages of the Caucasus Vol. 2. Caravan Books, New York. 39-88.
 Vaux, Bert and Zihni Psiypa (1997) "The Cwyzhy Dialect of Abkhaz". Harvard Working Papers in Linguistics 6, Susumu Kuno, Bert Vaux, and Steve Peter, eds. Cambridge, MA: Harvard University Linguistics Department.

Liên kết ngoài

 Introduction, basic phrases and grammar and texts
 Abkhaz alphabet and pronunciation (Omniglot)
 Abkhaz entry in LanguageServer (University of Graz) 
 Abkhaz at Language Museum
 Example of Abkhaz language
 Abkhaz-Russian On-Line Dictionary
 Ancient Adyghe Abkhaz–Abaza Ubykh alphabet
 Abkhaz basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
 Abkhaz text corpus
 Recordings of Abkhaz
 World Atlas of Language Structures information on Abkhaz


Thể loại:Ngôn ngữ tại Abkhazia
Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính
Thể loại:Ngôn ngữ chủ-tân-động
Thể loại:Ngôn ngữ tại Gruzia
Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga
Thể loại:Khởi đầu thế kỷ 19