Zingiber ligulatum

Zingiber ligulatum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được William Roxburgh miêu tả khoa học đầu tiên năm 1810.

Mẫu định danh
Mẫu định danh: Hardwicke T. s. n.; do Thomas Hardwicke (1756-1835) thu thập tại Ấn Độ.Zingiber ligulatum trong Zingiberaceae Resource Centre. Tra cứu ngày 26-5-2021.

Phân bố
Loài bản địa miền đông Ấn Độ, MyanmarKress W. J., DeFilipps R. A., Farr E. & Kyi D. Y. Y., 2003. A Checklist of the Trees, Shrubs, Herbs, and Climbers of Myanmar. Department of Systematic Biology - Botany, National Museum of Natural History, Washington D.C. nhưng đã du nhập vào LàoK. Souvannakhoummane & J. Leong-Škornicková, 2018. Eight new records of Zingiber Mill. (Zingiberaceae) for the Flora of Lao P.D.R.. Edinburgh Journal of Botany 75(1): 3-18, . và Thái LanPramote Triboun, Kai Larsen, & Pranom Chantaranothai, 2014. A key to the genus Zingiber (Zingiberaceae) in Thailand with descriptions of 10 new taxa . Thai Journal of Botany 6(1): 53-57. dưới dạng cây trồng.Zingiber ligulatum trong Plants of the World Online. Tra cứu ngày 26-5-2021.

Phân loại
Baker (1892) và Schumann (1904) xếp Z. ligulatum trong tổ Cryptanthium.Baker J. G., 1892. Order CXLIX. Scitamineae: Zingiber ligulatum trong Hooker J. D., 1892. The Flora of British India 6(18): 245.Schumann K. M., 1904. IV. 46. Zingiberaceae: Zingiber ligulatum trong Engler A., 1904. Das Pflanzenreich Heft 20: 186.

Mô tả
Thân rễ có đốt, chạy ngang dưới mặt đất; các rễ mập, dài mọc từ các đốt. Thân lá cao 60 cm, mọc từ các đốt thân rễ, uốn cong đáng kể sang một bên. Bẹ nhẵn nhụi; lưỡi bẹ lớn, thuôn dài, 2 thùy, khô xác khi già. Lá gần nhau, mọc so le, xếp thành 2 dãy, không cuống, trên các bẹ của chúng, từ hình tim phía dưới tới thuôn dài-hình mác phía trên, (7,5-)25-30 × 5-7,5(-10) cm, hai mặt nhẵn nhụi, mặt trên xanh lục, mặt dưới xanh lục nhạt hơn, các gân song song thấy rõ. Cuống cụm hoa dài 5-7,5 cm, nửa chìm trong đất, có vảy. Cành hoa bông thóc xếp lợp từ lỏng lẻo tới kết đặc, hình trứng ngược tới gần hình cầu, đường kính 3 cm, đỉnh nằm ngang bằng trên đất. Lá bắc ngoài hình trứng, bên trong hình mác, dài 2-2,5 cm, màu hồng tới đỏ, mép hồng, đỡ 1 hoa. Đài hoa thượng, 1 lá, hình thìa, dài khoảng một nửa ống tràng, 3 răng không đều. Ống tràng thanh mảnh, dài như lá bắc, cuộn trong, các thùy gần đều, thẳng, nhọn, nhẵn bóng, dài 1,8-1,9 cm, màu hồng tới ánh đỏ. Cánh môi thuôn dài, tù, gần hình kích tới hình trứng ngược-hình nêm, màu trắng ánh vàng tới vàng nhạt, không đốm, dài 1,9 cm, mép nhăn, có khía răng cưa không khác biệt; các tai ở đáy nhỏ, hình trứng, nhọn. Nhị màu vàng, ngắn hơn cánh môi. Chỉ nhị ngắn. Bao phấn 2 thùy, thẳng. Mỏ [mào bao phấn] cong, có rãnh, dài, thon. Bầu nhụy hình xoan, có lông nhung, 3 ngăn, mỗi ngăn nhiều noãn đính tâm. Vòi nhụy rất thanh mảnh, kéo dài tới đầu nhụy hình phễu có lông rung nằm ngang đỉnh của chỉ nhị. Các tuyến mật dài, thanh mảnh, bao quanh đáy vòi nhụy ở đáy của ống tràng. Quả nang hình trứng-thuôn dài tới hình elip, dài 2-2,5 cm hoặc hơn, 3 ngăn, 3 mảnh vỏ, 3 mặt, mở từ đỉnh xuống các góc, bên trong màu đỏ tươi tới đỏ thắm, vỏ như da, có sọc, màu ánh vàng rơm xỉn. Hạt nhiều, hình xoan (elipxoit), màu từ nâu ánh đen tới đen-nâu hạt dẻ, hơi nhăn nheo, áo hạt màu trắng, đỉnh xé rách, dài 5 mm, thuần thục tháng 11-12. Ngoại nhũ phù hợp với hạt, màu xám tro. Phôi hình trụ, ở tâm, dài gần như ngoại nhũ. Ra hoa trong mùa mưa.Roxburgh W., 1820. Zingiber ligulatum trong Carey W., 1820 (biên tập). Flora indica; or Descriptions of Indian plants 1: 50-51.Roxburgh W., 1820. Zingiber ligulatum (hình minh họa). Plants of the coast of Coromandel: Selected from drawings and descriptions presented to the Hon. court of Directors of the East India Company 3: tab. 253.Roxburgh W., 1820. Zingiber ligulatum (mô tả). Plants of the coast of Coromandel: Selected from drawings and descriptions presented to the Hon. court of Directors of the East India Company 3: trang 49-50.

Tên gọi và sử dụng
 Tiếng Thái: Khing Klang, Khing Haeng.Meranee Kidruangphokin, Uracha Pranee, NungruthaiSuphrom & Surat Boonphong, 2017. Chemical constituents of Zingiber ligulatum Roxb.. NU. International Journal of Science 14(2): 9-18. Là một trong bốn loài gừng (Z. ligulatum, Z. montanum, Z. officinale, Z. ottensii) được sử dụng làm gia vị trong ẩm thực Thái Lan.Triboun Pramote & Pranom Chantaranothai, 2015. Taxanomic study of the genus Zingiber (Zingiberaceae) in Thailand. Paper read at The 7th International symphosium on the Family Zingiberaceae "Ginger for life", tại Chiang Mai, Thái Lan. Từng được sử dụng làm thuốc gây trung tiện.Tappayuthpijarn Pimolvan, Intouch Sakpakdeejaroen, Torsak Seelanan & Arunporn Itharat, 2012. Using 6-gingerol content and gene mapping for identification of two types of ginger used in Thai traditional medicine. Journal Medical Association of Thailand 95:135-141.
 Tiếng Khơ Mú (tại Louangphabang): ີຂງຄາງຄາວ (khing khang khao) nghĩa là gừng mùi hăng. Thân rễ được sử dụng làm thuốc nhuận tràng và điều trị bệnh dạ dày. Các chùm hoa non được ăn như một loại rau.

Chú thích

L
Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1810
Thể loại:Thực vật Ấn Độ
Thể loại:Thực vật Lào
Thể loại:Thực vật Myanmar
Thể loại:Thực vật Thái Lan