Thái thượng Thiên hoàng

, gọi tắt là , là tôn hiệu Thái thượng hoàng của các Thiên hoàng - những vị quân chủ Nhật Bản.

Danh vị Thái thượng Thiên hoàng dùng để tôn xưng các Thiên hoàng đã thoái vị, hoặc sinh phụ của các Thiên hoàng đang tại vị. Nếu Thái thượng Thiên hoàng xuất gia, tức sẽ gọi Thái thượng Pháp hoàng. Các Thái thượng Thiên hoàng đều gọi chung là 「Viện; 院」, sau hợp nhất với "Tam cung" nên còn gọi 「Viện cung; 院宮」.

Nơi ở của các Thượng hoàng, Pháp hoàng là Tiên Động Ngự sở (仙洞御所; せんとうごしょSentō gosho), nên cũng có biệt xưng 「Tiên Động; 仙洞」.

 Khái quát 
 Lịch sử 
Năm Trì Thống thứ 11 (697), ngày 22 tháng 8 (dương lịch), Thiên hoàng Jitō thoái vị, nhường ngôi cho Thiên hoàng Monmu, tự xưng "Thái thượng Thiên hoàng", bắt đầu một thời kỳ Thái thượng Thiên hoàng của Nhật Bản. Truyền thống này kéo dài đến tận thời Edo, với vị Thái thượng Thiên hoàng gần nhất là Thiên hoàng Kōkaku, như vậy tổng cộng trong lịch sử Nhật Bản đã có tới 60 vị Thái thượng Thiên hoàng chính thống được ghi nhận.

Trước đó, Thiên hoàng Kōgyoku từng nhường ngôi cho em trai Thiên hoàng Kōtoku, nhưng vào lúc đó Thiên hoàng Kōgyoku vẫn chưa xưng tước hiệu "Thái thượng Thiên hoàng", mà chỉ được gọi là「Hoàng tổ Mẫu tôn; 皇祖母尊」, sau đó không lâu bà lại tiếp tục trở lại vị trí Thiên hoàng.

Năm 1817, ngày 9 tháng 5 (tức ngày 24 tháng 3 năm Văn Hóa thứ 14), Thiên hoàng Kōkaku tuyên bố thoái vị, nhường ngôi cho Thiên hoàng Ninkō. Ông là Thái thượng Thiên hoàng cuối cùng trước thời Minh Trị, vì sau đó Thiên hoàng Meiji sửa lại luật pháp, Hoàng thất điển phạm không thừa nhận Thiên hoàng thoái vị nữa. Mãi đến năm 2017, ngày 9 tháng 6, Hiến pháp Nhật Bản lại tiếp tục được sửa "Đặc biệt dự luật",Thảo luận việc Thiên hoàng thoái vị thông qua việc Thiên hoàng Akihito bày tỏ ý muốn thoái vị. Như vậy, ngày 30 tháng 4 năm 2019, Thiên hoàng Akihito sẽ chính thức cử hành đại lễ nhường ngôi cho Hoàng thái tử Naruhito, trở thành vị "Thượng hoàng" tiếp theo sau hơn 200 năm của Nhật Bản.

 Quyền lực 
Khi Đại Bảo pháp lệnh (大寶律令) được ban hành, quy định cho Thái thượng Thiên hoàng vẫn rất mịt mờ, Thái thượng Thiên hoàng cùng Thiên hoàng đều có thể Viện tuyên (院宣; nghĩa là "Tuyên chỉ"), như vậy quyền lực của Thái thượng Thiên hoàng trên thực tế cũng như Thiên hoàng đều ngang nhau. Một Thái thượng Thiên hoàng có thể lập nên Viện thính (院廳) cùng Viện tàng nhân (院藏人), hình thành cơ quan chính trị ngang hàng với Thiên hoàng.

Thời cuối của thời Heian, trạng thái Nhiếp chính quan do quan hệ ngoại thích của Thiên hoàng đã bị chế độ Viện chính (院政) thay thế. Rất nhiều Thái thượng Thiên hoàng nổi danh trong lịch sử đều thuộc về thời kỳ này, như Thiên hoàng Shirakawa - một trong những Thái thượng Thiên hoàng quyền lực nhất trong lịch sử. Theo ngôn ngữ Nhật Bản, những Thái thượng Thiên hoàng tuy thoái vị nhưng vẫn quyền lực được gọi là 「Trị thiên chi Quân; 治天之君; ちてんのきみChiten no Kimi」.

 Biến động 
Truyền thống cho rằng, Thiên hoàng khi tại vị mà băng hà thì rất xui xẻo, vì vậy trong lịch sử Nhật Bản không ít các trường hợp Thiên hoàng phải thoái vị, thu nhận tôn xưng Thái thượng Thiên hoàng sau đó mới từ từ chậm rãi qua đời. Ví dụ cụ thể nhất là Thiên hoàng Daigo tại vị 8 ngày, Thiên hoàng Ichijō tại vị 10 ngày cùng Thiên hoàng Go-Suzaku tại vị 3 ngày.

Tuy nhiên, dù các Thái thượng Thiên hoàng phần lớn sẽ được Thiên hoàng kế nhiệm tôn xưng không lâu sau đó, nhưng điều này không có nghĩa cứ Thiên hoàng nào thoái vị thì sẽ lập tức được gọi là Thái thượng Thiên hoàng. Ví dụ như Thiên hoàng Ninmyō cùng với Thiên hoàng Go-Suzaku và Thiên hoàng Go-Daigo, nhường ngôi cho con trai của họ là Thiên hoàng Montoku cùng với Thiên hoàng Go-Reizei và Thiên hoàng Go-Murakami, liền 1-2 ngày sau đã băng hà, chưa kịp tôn xưng. Hoặc như Thiên hoàng Junnin, Thiên hoàng Antoku , Thiên hoàng Yōzei cùng Thiên hoàng Chūkyō là những Thiên hoàng bị phế truất, ngôi vị bất cập, không thể gia xưng được.

Trái lại, những vị như Thiên hoàng Kōgon cùng Thiên hoàng Sukō, đều là sau khi bị phế lại được gia tặng tôn hiệu Thái thượng Thiên hoàng. Ashikaga Yoshimitsu sau khi mất, được truy tặng "Thái thượng Thiên hoàng", nhưng bị con trai Ashikaga Yoshimochi hủy bỏ. Từ năm 1301 đến năm 1304, Nhật Bản có tới 5 vị Thái thượng Thiên hoàng, gồm Thiên hoàng Go-Fukakusa, Thiên hoàng Kameyama, Thiên hoàng Go-Uda, Thiên hoàng Fushimi cùng Thiên hoàng Go-Fushimi. Đây là trường hợp hi hữu duy nhất trong lịch sử Nhật Bản.

Mặt khác, trong lịch sử Nhật Bản cũng có những trường hợp chưa từng lên ngôi Thiên hoàng, nhưng do con trai trở thành Thiên hoàng mà được tôn xưng Thái thượng Thiên hoàng hoặc có đãi ngộ cùng cấp với Thái thượng Thiên hoàng, đó gọi là thể chế 「Chuẩn Thái thượng Thiên hoàng; 准太上天皇」. Như Thân vương Morisada (Thủ Trinh Thân vương; 守貞親王) - cha của Thiên hoàng Go-Horikawa, cùng Thân vương Fushiminomiya Sadafusa (Phục Kiến cung Trinh Thành Thân vương; 伏見宮貞成親王) - cha của Thiên hoàng Go-Hanazono. Về sau, sự dâng tôn trở nên khắt khe, không phải vị Thiên hoàng nào cũng có thể truy tôn cho cha ruột, như bản thân Thiên hoàng Kōkaku muốn truy tặng cho cha là Thân vương Kusanori Norinhita (Nhàn Viện cung Điển Nhân Thân vương; 閑院宮典仁親王), nhưng đều bị quần thần phản đối, xảy ra Tôn hiệu sự kiện gây bất bình.

 Danh sách 
 Các vị "Thái thượng Thiên hoàng" chính thống:
Thiên hoàng Kōgyoku (Thái thượng Thiên hoàng đầu tiên không chính thức) thời kỳ Thiên hoàng Kōtoku.Nhật Bản thư kỷ, quyển 24 và 26Đại Nhật Bản sử, quyển 9Brown, trang265-266Varley, trang130-132Titsingh, trang43-47Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 7-8Nhật Bản quốc sử lược, đời 35Quốc sử lược, đời 35Nhật Bản thư kỷ, quyển 25Nhật Bản quốc sử lược, đời 36 
Thiên hoàng Jitō thời kỳ Thiên hoàng Monmu.Nhật Bản thư kỷ, quyển 30Varley, sđd, trang 137Brown, sđd, trang 270Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 8Đại Nhật Bản sử, quyển 12Nhật Bản quốc sử lược, đời 41Titsingh, trang59-60
Thiên hoàng Gemmei thời kỳ Thiên hoàng Genshō.Đại Nhật Bản sử, quyển 14Nhật Bản quốc sử lược, đời 43Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 9Tục Nhật Bản kỷ, quyển 6Varley, sđd, trang 140Brown, trang 271Titsingh, trang63-65

Thiên hoàng Genshō thời kỳ Thiên hoàng Shōmu.Đại Nhật Bản sử, quyển 15Brown, trang271-272Titsingh, trang65-67Tục Nhật Bản kỷ, quyển 9Varley, sđd, trang 141Nhật Bản quốc sử lược, đời 44
Thiên hoàng Shōmu thời kỳ Thiên hoàng Kōken.Varley, p. 143.Titsingh, p. 74, p. 74, at Google Books; Varley, p. 143.
Thiên hoàng Kōken thời kỳ Thiên hoàng Junnin.Nhật Bản quốc sử lược, đời 47Tục Nhật Bản kỷ, quyển 25Đại Nhật Bản sử, quyển 17-19Brown, trang274-276Varley, trang 143-147Titsingh, trang73-75 và 78-81Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 10-11Tục Nhật Bản kỷ, quyển 20Nhật Bản quốc sử lược, đời 46 và 48
Thiên hoàng Kōnin thời kỳ Thiên hoàng Kanmu.Brown, sđd, trang 277Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 12Tục Nhật Bản kỷ, quyển 36Đại Nhật Bản sử, quyển 20Nhật Bản quốc sử lược, đời 49Varley, trang147-148Titsingh, trang81-85
Thiên hoàng Heizei thời kỳ Thiên hoàng Saga.Nhật Bản hậu kỷ, quyển 17 phần 6Nhật Bản quốc sử lược, đời 51Titsingh, trang 96-97Varley, sđd, trang 151Brown, sđd, trang 280-281Đại Nhật Bản sử, quyển 22Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 13Ponsonby-Fane, sđd, trang 318
Thiên hoàng Saga thời kỳ Thiên hoàng Junna.Nhật Bản hậu kỷ, quyển 30 phần 4Varley, sđd, trang 163Brown, sđd, trang 282Titsingh, trang97-102Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 14Đại Nhật Bản sử, quyển 23Nhật Bản quốc sử lược, đời 52
Thiên hoàng Junna thời kỳ Thiên hoàng Ninmyō.Varley, sđd, trang 164Brown, sđd, trang 282–283Titsingh, trang103-106Nhật Bản hậu kỷ, quyển 40 phần 4Đại Nhật Bản sử, quyển 24Nhật Bản quốc sử lược, đời 53
Thiên hoàng Seiwa thời kỳ Thiên hoàng Yōzei.Nhật Bản tam đại thực lục, quyển 29Nhật Bản quốc sử lược, đời 56Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 18Đại Nhật Bản sử, quyển 28Varley, sđd, trang 170Brown, sđd, trang 288-289Titsingh, sđd, trang 122Nhật Bản tam đại thực lục, quyển 30

Thiên hoàng Uda thời kỳ Thiên hoàng Daigo.Đại Nhật Bản sử, quyển 31Brown, trang 289-290Varley, trang175-179Titsingh, trang125-129Nhật Bản kỷ lược, Tiền biên 20Nhật Bản quốc sử lược, đời 59
Thiên hoàng Daigo thời kỳ Thiên hoàng Suzaku.Nhật Bản quốc sử lược, đời 61
Thiên hoàng Suzaku thời kỳ Thiên hoàng Murakami.Brown, sđd, trang 295Varley, sđd, trang 130Titsingh, trang134-138Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 2Đại Nhật Bản sử, quyển 33
Thiên hoàng Reizei thời kỳ Thiên hoàng En'yū.Nhật Bản quốc sử lược, đời 63Brown, sđd, trang 298Varley, sđd, trang 190Titsingh, sđd, trang 155Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 5Đại Nhật Bản sử, quyển 35
Thiên hoàng En'yū thời kỳ Thiên hoàng Kazan.Brown, sđd, trang 300Varley, trang191-192Titsingh, trang144-148Nhật Bản quốc sử lược, đời 64Đại Nhật Bản sử, quyển 36Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 7
Thiên hoàng Kazan thời kỳ Thiên hoàng Ichijō.Đại Nhật Bản sử, quyển 37Nhật Bản quốc sử lược, đời 65Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 8Brown, trang300-302Varley, trang 192Titsingh, trang 148-149
Thiên hoàng Ichijō thời kỳ Thiên hoàng Sanjō.Brown, sđd, trang 306-307Titsingh, sđd, trang 154Varley, sđd, trang 44Nhật Bản quốc sử lược, đời 66Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 11Đại Nhật Bản sử, quyển 38
Thiên hoàng Sanjō thời kỳ Thiên hoàng Go-Ichijō.Brown, sđd, trang 307Varley, sđd, trang 195Đại Nhật Bản sử, quyển 39Nhật Bản quốc sử lược, đời 67Nhật Bản kỷ lược, Hậu biên 12

Thiên hoàng Go-Sanjō thời kỳ Thiên hoàng Shirakawa.Nhật Bản quốc sử lược, đời 71Brown, sđd, trang 314-315Titsingh, sđd, trang 169Đại Nhật Bản sử, quyển 43
Thiên hoàng Shirakawa thời kỳ Thiên hoàng Horikawa.Đại Nhật Bản sử, quyển 44Titsingh, sđd, trang 171Varley, sđd, trang 202Brown, sđd, trang 316Nhật Bản quốc sử lược, đời 72
Thiên hoàng Toba thời kỳ Thiên hoàng Sutoku.Đại Nhật Bản sử, quyển 46Nhật Bản quốc sử lược, đời 74Titsingh, sđd, trang 181-182Brown, sđd, trang 320–322
Thiên hoàng Sutoku thời kỳ Thiên hoàng Konoe.Đại Nhật Bản sử, quyển 47Nhật Bản quốc sử lược, đời 75Varley, trang204-205Brown, trang322-324Titsingh, trang181-185
Thiên hoàng Go-Shirakawa thời kỳ Thiên hoàng Nijō.Đại Nhật Bản sử, quyển 49Nhật Bản quốc sử lược, đời 77Varley, trang205-208Titsingh, trang188-190Kitagawa, sđd, trang 783Brown, sđd, trang 327
Thiên hoàng Nijō thời kỳ Thiên hoàng Rokujō.
Thiên hoàng Takakura thời kỳ Thiên hoàng Antoku.Đại Nhật Bản sử, quyển 52Brown, trang329-330Varley, trang212Titsingh, trang194-195Nhật Bản quốc sử lược, đời 80Kitagawa, sđd, trang 784
Thiên hoàng Go-Toba thời kỳ Thiên hoàng Tsuchimikado.Nhật Bản quốc sử lược, đời 82Đại Nhật Bản sử, quyển 54Brown, trang334-339Varley, trang215-220Titsingh, trang 207-221
Thiên hoàng Tsuchimikado thời kỳ Thiên hoàng Juntoku.Đại Nhật Bản sử, quyển 55Brown, trang339-341Varley, trang 220Titsingh, trang221-230Ponsonby-Fane, sđd, trang 87Takekoshi, sđd, trang 186Nhật Bản quốc sử lược, đời 83
Thiên hoàng Juntoku thời kỳ Thiên hoàng Chūkyō.Đại Nhật Bản sử, quyển 56Bornoff, sđd, trang 193Brown, trang341-343Varley, trang221-223Titsingh, trang 230-238Nhật Bản quốc sử lược, đời 84
Pháp hoàng Morisada thời kỳ Thiên hoàng Go-Horikawa (suy tôn, chưa từng làm Thiên hoàng nhưng có con làm Thiên hoàng lúc đã xuất gia)Đại Nhật Bản sử, quyển 58
Thiên hoàng Go-Horikawa thời kỳ Thiên hoàng Shijō.Brown, trang344-349Varley, trang226-227Titsingh, trang 238-241Nhật Bản quốc sử lược, đời 86
Thiên hoàng Go-Saga thời kỳ Thiên hoàng Go-Fukakusa.Varley, trang228-231Titsingh, trang 245-247Đại Nhật Bản, quyển 60Nhật Bản quốc sử lược, đời 88
Thiên hoàng Go-Fukakusa thời kỳ Thiên hoàng Kameyama.Đại Nhật Bản sử, quyển 61Nhật Bản quốc sử lược, đời 89Varley, trang231-232Titsingh, trang 248-253 
Thiên hoàng Kameyama thời kỳ Thiên hoàng Go-Uda.Nhật Bản quốc sử lược, đời 90Đại Nhật Bản sử, quyển 62Ponsonby-Fane, sđd, trang 422Varley, trang232-233Titsingh, trang 253-261
Thiên hoàng Go-Uda thời kỳ Thiên hoàng Fushimi.Đại Nhật Bản sử, quyển 63Nhật Bản quốc sử lược, đời 91Varley, sđd, trang 237Titsingh, trang262-269
Thiên hoàng Fushimi thời kỳ Thiên hoàng Go-Fushimi.Nhật Bản quốc sử lược, đời 92Đại Nhật Bản sử, quyển 64Titsingh279Varley, sđd, trang 241
Thiên hoàng Go-Fushimi thời kỳ Thiên hoàng Go-Nijō.Đại Nhật Bản sử, quyển 65Nhật Bản quốc sử lược, đời 93Varley, trang238-239Titsingh, trang 274-275
Thiên hoàng Hanazono thời kỳ Thiên hoàng Go-Daigo.Varley, trang239-241Titsingh, trang278-281Đại Nhật Bản sử, quyển 67Nhật Bản quốc sử lược, đời 95
Thiên hoàng Kōgon thời kỳ Thiên hoàng Kōmyō.Đại Nhật Bản sử, quyển 68Đại Nhật Bản sử, quyển 68-69Varley, trang241-269Titsingh, trang281-286 và 290-294Nhật Bản quốc sử lược, đời 96

Thiên hoàng Kōmyō thời kỳ Thiên hoàng Sukō.Sử tịch tập lãm, Quang Minh thiên hoàngTitsingh, sđd, trang 315Titsingh, trang294-298
Thiên hoàng Sukō thời kỳ Thiên hoàng Go-Kōgon.Đại Nhật Bản sử, quyển 70 
Thiên hoàng Go-Kōgon thời kỳ Thiên hoàng Go-En'yū.Sử tịch tập lãm, Hậu Quang Nghiêm thiên hoàngTitsingh, trang 302-309
Thiên hoàng Go-En'yū thời kỳ Thiên hoàng Go-Komatsu.Sử tịch tập lãm, Hậu Viên Dung thiên hoàngTitsingh, trang 310-316 
Thiên hoàng Chōkei thời kỳ Thiên hoàng Go-Kameyama.Ponsonby-Fane, sđd, trang 128Nhật Bản quốc sử lược, đời 98Đại Nhật Bản sử, quyển 71
Thiên hoàng Go-Kameyama thời kỳ Thiên hoàng Go-Komatsu.Đại Nhật Bản sử, quyển 73 
Thiên hoàng Go-Komatsu thời kỳ Thiên hoàng Shōkō.Nhật Bản quốc sử lược, đời 100Titsingh, trang 320-327
Thượng hoàng Sadafusa thời kỳ Thiên hoàng Go-Hanazono (suy tôn, chưa từng làm Thiên hoàng nhưng vì có con làm Thiên hoàng).Tục bản triều thông giám, quyển 165 
Thiên hoàng Go-Hanazono thời kỳ Thiên hoàng Go-Tsuchimikado.Titsingh, sđd, trang 351 và 356Nhật Bản quốc sử lược, đời 102
Thiên hoàng Ōgimachi thời kỳ Thiên hoàng Go-Yōzei.Nhật Bản quốc sử lược, đời 106Quốc sử lược, đời 106Titsingh, trang 382-402
Thiên hoàng Go-Yōzei thời kỳ Thiên hoàng Go-Mizunoo.Meyer, sđd, trang 186Titsingh, sđd, trang 410Quốc sử lược, đời 107
Thiên hoàng Go-Mizunoo thời kỳ Thiên hoàng Meishō.Quốc sử lược, đời 108Titsingh, sđd, trang 411 và 414Ponsonby-Fane, sđd, trang 114
Thiên hoàng Meishō thời kỳ Thiên hoàng Go-Kōmyō.Titsingh, sđd, trang 412Quốc sử lược, đời 109
Thiên hoàng Go-Sai thời kỳ Thiên hoàng Reigen.Titsingh, sđd, trang 414Quốc sử lược, đời 111
Thiên hoàng Reigen thời kỳ Thiên hoàng Higashiyama.Titsingh, sđd, trang 415Quốc sử lược, đời 112
Thiên hoàng Higashiyama thời kỳ Thiên hoàng Nakamikado.Quốc sử lược, đời 113Meyer, sđd, trang 45–46Titsingh, sđd, trang 416
Thiên hoàng Nakamikado thời kỳ Thiên hoàng Sakuramachi.Quốc sử lược, đời 114Ponsonby-Fane, sđd, trang 118Titsingh, sđd, trang 417
Thiên hoàng Sakuramachi thời kỳ Thiên hoàng Momozono.Titsingh, trang 417-418Quốc sử lược, đời 115Meyer, sđd, trang 47
Thiên hoàng Go-Sakuramachi thời kỳ Thiên hoàng Go-Momozono.Titsingh, trang419Quốc sử lược, đời 117
Thiên hoàng Kōkaku thời kỳ Thiên hoàng Ninkō.Quốc sử lược, đời 119Bản triều lược sử, quyển 3Titsingh, trang 420-421
Thiên hoàng Akihito thời kỳ Thiên hoàng Nauruhito

Trong lịch sử Nhật Bản, ba vị "Chuẩn Thái thượng Thiên hoàng":Đại Nhật Bản sử, quyển 40
 Thân vương Morisada (Thủ Trinh Thân vương; 守貞親王);
 Thân vương Fushimi-no-miya Sadafusa (Phục Kiến cung Trinh Thành Thân vương; 伏見宮貞成親王);
 Thân vương Atsu Akira (Đôn Minh Thân vương; 敦明親王);

Có 3 vị "Thái thượng Thiên hoàng" qua đời mới được truy tôn, thực tế chưa giữ ngôi vị ngày nào:
Ashikaga Yoshimitsu - sau bị hủy bỏ bởi con trai;Đại Nhật Bản sử, quyển 86
Thân vương Makoto Hitoshi - cha của Thiên hoàng Go-Yōzei;Đại Nhật Bản ngự lịch đại hoàng kỷ, đệ nhất biểu
Thân vương Miya Nori Hitoshi - cha của Thiên hoàng Kōkaku;

 Xem thêm 
 Thái thượng hoàng
 Vô thượng hoàng
 Thái thượng Pháp hoàng
 Thái thượng vương
 Hoàng gia Nhật Bản

 Tham khảo 

Thể loại:Thiện nhượng
Thể loại:Hoàng thất Nhật Bản
Thể loại:Thiên hoàng
Thể loại:Tước hiệu hoàng gia
Thể loại:Thoái vị