Tên gọi của Hà Nội

Trước khi có tên gọi như hiện nay, Hà Nội đã trải qua nhiều tên gọi khác nhau. Tên gọi "Hà Nội" bắt đầu được dùng làm địa danh ở Việt Nam từ năm Minh Mạng thứ 12 (1831) khi có 1 tỉnh có tên là tỉnh Hà Nội được thành lập ở Bắc Thành. "Hà Nội" viết bằng chữ Hán là "", nghĩa là "bao quanh bởi các con sông", tên gọi này phản ánh vị trí địa lý của tỉnh Hà Nội. Tỉnh này nằm giữa hai con sông là sông Nhị ở phía Đông Bắc và sông Thanh Quyết ở phía Tây Nam.An Chi. Chuyện Đông chuyện Tây, tập 2. Tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa. Nhà xuất bản Trẻ. Năm 2006. Trang 88.An Chi. Chuyện Đông chuyện Tây, tập 4. Tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa. Nhà xuất bản Trẻ. Năm 2006. Trang 19.

Tỉnh Hà Nội gồm có 4 phủ là Hoài Đức, Thường Tín, Ứng Hoà và Lý Nhân. Toà thành nơi có đặt trị sở của tỉnh Hà Nội, tức tỉnh lị của tỉnh Hà Nội, được gọi là thành Hà Nội theo tên tỉnh. Thành Hà Nội nằm trên địa phận 2 huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận. Cả 2 huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận đều cùng thuộc phủ Hoài Đức. Ngày 1 tháng 10 năm 1888, vua Đồng Khánh ký chỉ dụ cắt toàn bộ huyện Thọ Xương và 1 phần huyện Vĩnh Thuận của tỉnh Hà Nội làm nhượng địa cho Pháp để Pháp thành lập thành phố Hà Nội. Trước đó, ngày 19 tháng 7, tổng thống Pháp Marie François Sadi Carnot ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội trước khi có sự công nhận của Triều đình Việt Nam. Năm 1890, phủ Lý Nhân bị tách khỏi tỉnh Hà Nội, đổi thành tỉnh Hà Nam.

Năm 1896, tỉnh lị của tỉnh Hà Nội được dời ra làng Cầu Đơ thuộc tổng Thanh Oai Thượng, huyện Thanh Oai. Để tránh trùng tên với thành phố Hà Nội, năm 1902, tỉnh Hà Nội được đổi tên thành tỉnh Cầu Đơ theo tên của tỉnh lị. Ngày 6 tháng 12 năm 1904, quan toàn quyền Đông Dương ra nghị định đổi tên tỉnh Cầu Đơ và tỉnh lị của tỉnh này thành "Hà Đông". Tên gọi "Hà Đông" là do quan đốc học tỉnh Cầu Đơ Vũ Phạm Hàm đề xuất, lấy từ một câu nói của Lương Huệ Vương được ghi trong sách Mạnh Tử là "" (âm Hán Việt: Hà Nội hung, tắc di kỳ dân ư Hà Đông, di kỳ túc ư Hà Nội), có nghĩa là Hà Nội bị mất mùa thì chuyển dân ở Hà Nội sang Hà Đông, chuyển lương thực ở Hà Đông sang Hà Nội. "Hà Nội" trong câu nói trên của Lương Huệ Vương là chỉ vùng phía Bắc sông Hoàng Hà, còn "Hà Đông" là chỉ vùng phía Đông sông Hoàng Hà, thuộc Tây Nam Bộ tỉnh Sơn Tây của Trung Quốc ngày nay.

Từ lúc hình thành cho đến nay, Thăng Long – Hà Nội có nhiều tên gọi. Ở đây chia các tên gọi thành hai loại: Chính quy và không chính quy, theo thứ tự thời gian như sau (mời xem chi tiết tại các bài liên quan).

 Danh sách 
 Tên gọiChữ Hán Nôm Ý nghĩa Người đặt tên Thời gian Khoảng thời gian tồn tại Đơn vị hành chính Tên nướcTên chính quy Long Đỗ龍肚 Rốn rồng  theo sự tích  866 TCN - Không rõKhông rõ Văn Lang Tống Bình宋平 Không rõ Thời Tùy, Đường 454 - 767  313 Huyện, trị sở Bắc thuộc lần 3 Đại La大羅 Cái võng lớnCao Biền 767-866866 -1010 ?Kinh đô Tĩnh Hải quânĐại Cồ Việt Thăng Long昇龍 Rồng bay lên Lý Thái Tổ 1010 -1397 387Kinh đô Đại Cồ ViệtĐại Việt Đông Đô東都 Kinh đô phía Đông  Hồ Quý Ly Ép Trần Thiếu Đế 1397 - 1407 10 ? Đại ViệtĐại Ngu Đông Quan東關 Cánh cửa phía Đông Nhà Minh 1408 -1427  19  ?  Bắc thuộc lần 4 Đông Kinh東京 Kinh đô phía Đông Lê Lợi 1427 - 1787  360  Kinh đô Đại Việt Bắc Thành北城 Thành trì phía Bắc Quang Trung 1787 - 1802  15  ?  Nhà Tây SơnGia Long1802 - 18053 ?Việt Nam Thăng Long昇隆Vua Gia Long đổi tên chữ Hán của Thăng Long 昇龍 (rồng bay lên) thành Thăng Long 昇隆 mang nghĩa là "thịnh vượng". Thịnh vượng lên Gia Long 1805 - 1831  26  Trấn thành miền Bắc  Việt Nam Hà Nội河內 Bên trong sông Minh Mạng 1831 - 1902  71  Trấn thành miền Bắc, tỉnh lỵ  Việt NamĐại NamToàn quyền Đông Dương 1902 - 1945  43  Thủ đô của toàn Đông Dương  Đông Dương thuộc Pháp Quốc hội Việt Nam 1945 - 197631  Thủ đô  Việt Nam Dân chủ Cộng hòaQuốc hội Việt Nam1976 - nay ?Thủ đôCộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt NamTên không chính quy Tràng An長安 Trường An, Trường Yên, yên bình mãi mãi Nhà nho Việt Nam ?  ?  Kinh đô ?  Phượng Thành鳳城 Phụng ThànhThành hình con chim phụng/phượng. Thành Gia Định sau này cũng có biệt danh Phượng thành.Nguyễn Giản Thanh Thế kỷ XVI, đời Lê  ?  Kinh đô ?  Long Biên龍編 Không rõNhà Hán, Ngụy, Nhà Tấn, Nam Bắc triều Thế kỷ III, IV, V, và VI ?  Trị sở Giao Châu Long Thành龍城 Tên gọi tắt của Kinh thành Thăng Long  ?  ?  ?  Kinh đô ?  Hà Thành河城 Tên gọi tắt của Thành phố Hà Nội  ?  ?  ?  Thủ đô ?  Thành Hoàng Diệu城黃耀 Tên gọi theo tên ngườiHoàng Diệu là vị quan trấn thủ thành Hà Nội, đã tự vẫn khi thất thủ trước thực dân Pháp.  Nhân dân Việt Nam  ?  ?  Kinh thành  ?  Kẻ Chợ仉𢄂 Vùng đất buôn bán phát triểnKẻ Chợ: Vùng đất của những người làm nghề buôn bán.  Nhân dân Việt Nam  ?  ?  ?  ?  Thượng Kinh上京 Đi lên kinh thànhTừ chỉ việc di chuyển từ vùng quê lên kinh thành  Nhân dân Việt Nam  ?  ?  ?  ? 

Tham khảo

Liên kết ngoài
Những tên gọi của Hà Nội qua các thời kỳ lịch sử, Báo Dân trí
Tên gọi Hà Nội qua các thời kỳ lịch sử, Báo Lao động

Thể loại:Lịch sử Hà Nội