Hòn đảo ổn định

Trong vật lý hạt nhân, thuật ngữ hòn đảo ổn định hay đảo bền vững (tiếng Anh: island of stability) miêu tả một loạt đồng vị nguyên tố siêu urani chưa khám phá được đưa ra trong lý thuyết là rất ổn định hơn các nguyên tố khác. Theo dự đoán, chu kỳ bán rã phóng xạ của chúng nó sẽ ít nhất được tính bằng phút hay ngày thay vì bằng giây, trong khi một số nhà khoa học dự đoán chu kỳ bán rã tới hàng triệu năm.

Lý thuyết và nguồn gốc
Glenn T. Seaborg đưa ra khái niệm "hòn đảo ổn định" lần đầu tiên với giả thuyết rằng hạt nhân nguyên tử gồm có các "vỏ" giống như cấu trúc của các vỏ điện tử lớn hơn trong nguyên tử. Trong cả hai trường hợp, các vỏ chỉ là nhóm mức năng lượng lượng tử nằm gần nhau. Mức năng lượng của các trạng thái lượng tử trong hai vỏ khác nhau sẽ có khe năng lượng lớn. Khi các mức năng lượng của một vỏ trong hạt nhân đầy neutron và proton, năng lượng liên kết từng nucleon sẽ tăng lên tới cực đại tương đối và do đó cấu hình này sẽ có chu kỳ lâu dài hơn các đồng vị nằm gần mà không có vỏ đầy.

Một vỏ đầy sẽ có các "con số kỳ diệu" (magic number) neutron và proton. Một con số neutron kỳ diệu có thể xảy ra cho hạt nhân hình cầu là 184, và một vài số proton tương ứng là 114, 120, và 126 – điều này có nghĩa là các đồng vị hình cầu ổn định nhất sẽ là flerovi-298, unbinili-304, và unbihexi-310. Đặc biệt là Ubh, một nguyên tố "kỳ diệu hai mặt" (vì cả số proton 126 và số neutron 184 đều được coi là con số kỳ diệu) và do đó chắc có chu kỳ bán rã rất lâu dài. (Hạt nhân hình cầu kỳ diệu hai mặt nhẹ thứ hai là chì-208, tức là hạt nhân ổn định nặng nhất và kim loại nặng ổn định nhất.)

Theo cuộc nghiên cứu gần đây, các hạt nhân bị méo mó, làm cho các con số kỳ diệu bị chệch. Hassi-270 hiện được hiểu là một đồng vị có hạt nhân méo kỳ diệu hai mặt, với các con số kỳ diệu méo 108 và 162. Tuy nhiên, nó chỉ có chu kỳ bán rã 3,6 giây (xem hassi).

Các nhà khoa học đã tạo ra các đồng vị có đủ proton để nằm trên một hòn đảo ổn định nhưng không có đủ neutron để tiến gần "bờ biển" của hòn đảo này. Có thể là các nguyên tố này có thuộc tính hóa học bất thường và, nếu có đồng vị với chu kỳ đủ lâu, có thể có sẵn để ứng dụng thực hành (thí dụ dùng làm bia bắn trong máy gia tốc hạt cũng như nguồn neutron).

Chu kỳ bán rã của các nguyên tố đánh số cao nhất
Tất cả các nguyên tố có số nguyên tử trên 82 (chì) là bất ổn, và "sự ổn định" (chu kỳ bán rã của đồng vị lâu đời nhất đã biết) của các nguyên tố thường giảm xuống trong khi các số nguyên tử tăng lên, từ urani (92) là một nguyên tố ổn định tương đối tới nguyên tố nặng nhất đã biết, ununocti (118). Nó tăng lên tí ti vào khoảng các nguyên tố từ 110 đến 113, vùng này được đưa ra trong lý thuyết là nơi bắt đầu của hòn đảo ổn định. Bảng sau có các đồng vị lâu đời nhất được quan sát của các nguyên tố nặng nhất:

+ Các đồng vị đã biết của các nguyên tố từ 100 đến 118 Số  Tên  Đồng vị lâu đời nhất  Chu kỳ bán rã  Bài 100 Fermi  257Fm    Đồng vị của fermi 101 Mendelevi  258Md    Đồng vị của mendelevi 102 Nobeli  259No    Đồng vị của nobeli 103 Lawrenci  262Lr    Đồng vị của lawrenci 104 Rutherfordi  267Rf    Đồng vị của rutherfordi 105 Dubni  268Db    Đồng vị của dubni 106 Seaborgi  271Sg    Đồng vị của seaborgi 107 Bohri  270Bh    Đồng vị của bohri 108 Hassi  277Hs    Đồng vị của hassi 109 Meitneri  278Mt    Đồng vị của meitneri 110 Darmstadti   281Ds    Đồng vị của darmstadti  111 Roentgeni  281Rg    Đồng vị của roentgeni 112 Copernixi  285Cn    Đồng vị của copernixi 113Nihoni286Nh   Đồng vị của ununtri 114 Flerovi  289Fl    Đồng vị của flerovi 115Moscovi289Mc   Đồng vị của ununpenti 116 Livermori  293Lv    Đồng vị của livermori 117Tennessine294Ts   Đồng vị của ununsepti 118Oganesson294Og   Đồng vị của ununocti

(Lưu ý rằng đồng vị lâu đời nhất của các nguyên tố 109–118 luôn là đồng vị nặng nhất đã khám phá, cho nên các đồng vị nặng hơn và lâu đời hơn có thể được khám phá trong tương lai.)

Để so sánh, nguyên tố dưới 100 có chu kỳ ngắn nhất là franci (nguyên tố số 87) có chu kỳ bán rã chỉ tới 22 phút.

nhỏ|giữa|500px|Bảng tuần hoàn được tô đậm theo chu kỳ bán rã của đồng vị ổn định nhất.

Xem thêm
 Flerovi — Unbinili — Unbihexi
 Bảng tuần hoàn

Chú thích

Thể loại:Đồng vị
Thể loại:Bảng tuần hoàn
Thể loại:Phóng xạ