Phong Khê

Phong Khê là một phường thuộc thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh, Việt Nam. 

Nơi đây nổi tiếng với làng nghề làm giấy truyền thống Đống Cao và là một trong những cái nôi của các làn điệu Quan họ vùng Kinh Bắc.

 Địa lý 
Phường Phong Khê nằm ở phía tây nam thành phố Bắc Ninh, cách trung tâm thành phố khoảng 4 km về hướng đông bắc. Phường có dòng sông Ngũ Huyện Khê chảy uốn khúc qua trung tâm. 
Vị trí địa lý:
 Phía bắc giáp phường Vạn An và xã Đông Phong (huyện Yên Phong).
 Phía tây giáp xã Vân Tương và xã Phú Lâm (huyện Tiên Du).
 Phía đông giáp phường Khúc Xuyên.
 Phía nam giáp phường Võ Cường.

Phường Phong Khê có diện tích 5,49 km², dân số năm 2014 là 13.520 người, mật độ dân số đạt 2.462 người/km².

 Hành chính 
Phường Phong Khê được chia thành 4 khu phố (trước đây là thôn, làng): Dương Ổ (Đống Cao), Đào Xá (làng Đầu), Châm Khê (làng Bùi) và Ngô Khê.

 Lịch sử 

 Lịch sử hành chính 
Tên gọi và địa giới hành chính của Phong Khê có nhiều biến đổi qua các thời kỳ:
 Trước năm 1945: Dương Ổ thuộc xã Xuân Dương, huyện Võ Giàng; Ngô Khê là một xã thuộc huyện Yên Phong; Châm Khê và Đào Xá thuộc xã Châm Khê, tổng Châm Khê.
 Tháng 1 năm 1946: Các thôn Châm Khê, Đào Xá, Dương Ổ thuộc khu Kinh Bắc, huyện Võ Giàng.
 Tháng 8 năm 1948: Thành lập xã Phong Khê thuộc huyện Yên Phong, bao gồm các thôn: Châm Khê, Dương Ổ, Đào Xá, Ngô Khê, Trà Xuyên và Khúc Toại.
 Tháng 1 năm 1950: Xã Phong Khê được sáp nhập vào thị xã Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh).
 Tháng 8 năm 1957: Hai thôn Trà Xuyên và Khúc Toại được tách ra để thành lập xã Khúc Xuyên. Xã Phong Khê còn lại 4 thôn trực thuộc huyện Yên Phong.
 Năm 1962: Thuộc tỉnh Hà Bắc và từ năm 1996 thuộc tỉnh Bắc Ninh vừa tái lập.
 Ngày 9 tháng 4 năm 2007: Theo Nghị định số 60/2007/NĐ-CP, xã Phong Khê được chuyển từ huyện Yên Phong về thành phố Bắc Ninh quản lý.
 Ngày 29 tháng 12 năm 2013: Chính phủ ban hành Nghị quyết số 137/NQ-CP thành lập phường Phong Khê trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Phong Khê. Quyết định có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2014.

 Giai đoạn từ năm 2014 đến nay 
Sau khi được nâng cấp thành phường vào năm 2014, Phong Khê đối mặt với thách thức lớn về ô nhiễm môi trường do sự phát triển tự phát và ồ ạt của làng nghề tái chế giấy. Lượng hóa chất tẩy trắng, nước thải và khói bụi công nghiệp xả thẳng ra môi trường đã làm suy thoái nghiêm trọng sông Ngũ Huyện Khê và chất lượng không khí trong khu vực.

Để giải quyết triệt để tình trạng này, tỉnh Bắc Ninh đã thông qua "Đề án tổng thể xử lý ô nhiễm môi trường phường Phong Khê, thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2022–2030". Từ cuối năm 2021 và đặc biệt đạt đỉnh điểm vào nửa cuối năm 2024, chính quyền tỉnh và thành phố Bắc Ninh đã thực hiện các chiến dịch thanh tra, kiểm tra vô cùng quyết liệt. Hàng loạt cơ sở sản xuất giấy vi phạm, hoạt động chui hoặc nằm trong khu dân cư đã bị đóng cửa, cắt điện và đình chỉ sản xuất. Chính quyền có chính sách hỗ trợ để các cơ sở này chuyển đổi nghề nghiệp hoặc di dời vào các khu công nghiệp tập trung.

Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào tháng 12 năm 2024, khi Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh chính thức phê duyệt dự toán chi phí lập Quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 nhằm chuyển đổi phường Phong Khê thành một "Khu đô thị, thương mại dịch vụ và logistic" hiện đại. Việc thay đổi cơ cấu kinh tế này nhằm mục đích đóng cửa hoàn toàn mảng sản xuất giấy gây ô nhiễm nặng nề, định hướng không gian đô thị xanh, sạch cho Phong Khê trong tương lai.

 Kinh tế - Môi trường 
 Nghề làm giấy truyền thống và công nghiệp 
Khu Dương Ổ (Đống Cao) vốn nổi tiếng với nghề sản xuất giấy dó từ xa xưa. Theo sách Dư địa chí, nghề giấy ở đây có thể đã xuất hiện từ trước thời nhà Trần (thế kỷ XIV), gắn liền với truyền thuyết về tổ nghề Thái Luân dạy dân làng nghề làm giấy Dó. Trước đây, lễ giỗ tổ nghề giấy thường được tổ chức vào ngày 16 tháng 8 âm lịch hàng năm.

Từ những năm 1990, làng nghề dần chuyển đổi từ sản xuất thủ công sang quy mô công nghiệp với các sản phẩm như giấy vệ sinh, giấy ăn, giấy krap và vàng mã. Hiện nay, phường có trên 400 doanh nghiệp và hộ cá thể hoạt động trong lĩnh vực tái chế và sản xuất giấy, cung cấp hơn 200.000 tấn giấy thành phẩm mỗi năm. Số hộ còn giữ nghề làm giấy dó truyền thống phục vụ in tranh Đông Hồ chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.

 Vấn đề môi trường 
Sự phát triển của các cơ sở tái chế giấy tại Phong Khê đã gây ra áp lực lớn về môi trường. Các nhà máy sử dụng lượng lớn hóa chất tẩy trắng và nguyên liệu giấy phế liệu. Khối lượng lớn nước thải công nghiệp cùng rác thải rắn được xả trực tiếp ra môi trường và sông Ngũ Huyện Khê mỗi ngày, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái của dòng sông. Khói bụi từ các lò hơi đốt than, dầu không qua hệ thống xử lý tĩnh điện cũng gây ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí và sức khỏe của người dân khu vực.

 Văn hóa - Xã hội 
Phường Phong Khê có bề dày truyền thống văn hóa, phong tục tập quán đa dạng và hệ thống di tích lịch sử phong phú được lưu giữ tại từng khu dân cư.

 Khu Dương Ổ 
 Địa danh cổ: Gồm 4 xóm (xóm Sổ, xóm Giữa, xóm Ngoài, xóm Bến) và các xứ đồng gắn liền với truyền thuyết về Trương Hống, Trương Hát (đồng Lũng, gò con Ngựa, đồng Mũi Đao...).
 Phong tục: Trong tục cưới hỏi xưa, người thông tin liên lạc gọi là bà Manh và ông Mối. Nổi bật có tục làm "cỗ con gái" (gồm cỗ mặn và cỗ chay với bánh phu thê, bánh rán, bánh cuốn...) để cô gái đãi bạn trước khi đi lấy chồng, thể hiện sự khéo léo của người con gái làng nghề. Lễ hội làng diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng, 10-4 và 15-4 Âm lịch. Nơi đây có điệu dân ca Quan họ "Hừ la" đặc sắc.
 Di tích:
 Đình Dương Ổ: Thờ Đức Thánh Tam Giang. Dù bị phá hủy trong chiến tranh và phục dựng năm 1994, đình vẫn giữ được bia đá "Hậu Thần bi ký" (1702) và 7 đạo sắc phong thời Nguyễn.
 Đền làng Dương Ổ: Nghệ thuật chạm khắc thời Nguyễn với các xà ngang chạm nổi rồng mây dài 3 mét. Lưu giữ lọ độc bình và chóe thờ gốm nhà Thanh. Xếp hạng "Di tích lịch sử nghệ thuật" cấp Quốc gia năm 2002.
 Chùa Hồng Ân (Chùa làng) & Chùa Vạt (Sùng Ân tự): Chùa Hồng Ân lưu giữ quả chuông đúc năm 1802.

 Khu Ngô Khê 
 Tôn giáo & Tín ngưỡng: Từ năm 1893, Công giáo được du nhập và hiện nay 100% người dân Ngô Khê theo đạo. Nhà thờ Ngô Khê xây dựng lại năm 1933, tháp chuông cao 28m xây năm 1945 (trùng tu năm 1997), lòng nhà thờ rộng 270m2 gồm 7 gian.
 Lịch sử kháng chiến: Vị Linh mục đầu tiên của làng là ngài Ngô Văn Yên. Trong kháng chiến chống Pháp, Linh mục Ngô Văn Yên tích cực tham gia Ủy ban kháng chiến tỉnh Bắc Ninh và được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi vào đầu năm 1948 vì tinh thần đại đoàn kết lương giáo.
 Phong tục: Các lễ nghi cưới hỏi đều tuân theo giáo lý Công giáo, thực hiện lễ hôn phối tại nhà thờ. Làng có "ngày lệ dân" vào rằm tháng Giêng, nơi các suất đinh đóng góp thóc để duy trì sinh hoạt cộng đồng và thực hiện nghi lễ "hậu" cầu nguyện cho người quá cố.

 Khu Châm Khê 
 Địa danh cổ: Xưa có 4 giáp, 9 xóm (ngõ Chùa, ngõ Phe, xóm Đống, cổng Chòi...) và 6 dòng họ lớn.
 Phong tục: Lưu giữ tục mua Nhiêu và khao (khao ông đám, khao lý trưởng). Nổi bật là tục kết chạ với làng Đông Xá và Đông Yên (huyện Yên Phong) tại gò Ba Chạ. Lễ hội diễn ra từ mùng 1 đến mùng 10 tháng 8 Âm lịch với nghi lễ tắm "phỗng".
 Quan họ: Là một làng Quan họ gốc của Bắc Ninh với các làn điệu "la rằng", "ngồi tựa song đào". Có tục hát Quan họ dưới thuyền truyền thống trong dịp lễ hội chùa làng (27-28 tháng Giêng), kết hợp với nghi lễ rước nước tắm Phật.
 Di tích:
 Đình Châm Khê: Kiến trúc từ thời Lê. Lưu giữ bức hoành phi cổ "Mỹ tục khả phong" do triều Nguyễn ban tặng năm 1875 và 8 đạo sắc phong từ năm 1740 đến 1924.
 Chùa Thiên Phúc (Chùa Bùi): Chứa hệ thống 30 pho tượng gỗ cổ, quả chuông đúc năm 1842, bia đá năm 1730 và 2 sắc phong thần cho Mẫu Liễu Hạnh (1809, 1850).
 Chùa Đông (Linh An tự).

 Khu Đào Xá 
 Địa lý & Phong tục: Là khu có diện tích nhỏ nhất phường, xưa có 2 giáp và 6 xóm. Tục cưới hỏi xưa quy định nộp cheo cho làng (cỗ xôi, con gà, đôi mâm thau). Trong việc tang, người có "chân nhiêu" được tổ chức tế phát tang và ngu tế.
 Di tích:
 Đình Đào Xá: Thờ Đức Thánh Tam Giang và Quý Minh Quang Độ. Lưu giữ 18 đạo sắc phong từ thời Lê trung hưng đến nhà Nguyễn (1639 - 1924). Xếp hạng "Di tích lịch sử văn hóa" cấp tỉnh năm 2008.
 Chùa Đào Xá (Phúc Thọ tự): Thờ bà Đỗ Thị Ngọc Thám. Lưu giữ hệ thống 23 pho tượng Phật cổ, quả chuông "Phúc Thọ tự chung" (1845) và 5 tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ 17.

 Xem thêm 
 Sông Ngũ Huyện Khê
 Giấy dó
 Dân ca Quan họ Bắc Ninh

 Chú thích 

 Liên kết ngoài