Thiền vu

Thiền vu (tiếng Hung Nô: sanok / tsanak;刘正埮、高名凯、麦永乾、史有为编, 汉语外来词词典 (A Dictionary of Loan Words and Hybird Words in Chinese), 上海辞书出版社. 1984, p. 63. theo Hán thư, nghĩa là thiên tử) là tước hiệu của các lãnh đạo tối cao của dân du mục ở Trung Á trong 8 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ nhà Chu (1045–256 TCN) và thay thế nó sau đó là tước hiệu "khả hãn"" được người Nhu Nhiên sử dụng vào năm 402 CN.Taskin V.S. "Materials on history of Dunhu group nomadic tribes", Moscow, 1984, p. 305,306, (Таскин В.С. "Mатериалы по истории древних кочевых народов группы Дунху") tiếng Nga Tước hiệu này được thị tộc Luyên Đê của người Hung Nô sử dụng dưới thời nhà Tần (221-206 TCN) và nhà Hán (206 TCN–220 CN).

Từ nguyên

L. Rogers và Edwin G. Pulleyblank cho rằng danh hiệu thiền vu có thể có liên hệ nào đó với danh hiệu tarkhan đã được chứng thực về sau, chỉ ra rằng cách phát âm cổ của  có lẽ gần giống như *dān-ĥwāĥ và do vậy là lối đọc trại của *darxan.Universität Bonn. Seminar für Sprach- und Kulturwissenschaft Zentralasiens: Zentralasiatische Studien, Vol. 24–26, p.21 Nhà ngôn ngữ học Alexander Vovin cho rằng từ này nguyên gốc Enisei. Cũng theo ông, cụm chữ Hán giả tá  (phát âm tiếng Hán thượng cổ: *treng-ri kwa-la dar-ɢwā) cấu thành từ bốn căn tố lần lượt là: *tɨŋgVr- "cao", *kwala- "con trai, con", *tɨl "hạ lưu sông Enisei" hoặc "phía bắc", và *qʌ̄j ~ *χʌ̄j "vua"; cả cụm dịch thành "Con trai của Trời, Vua phương Bắc"."Once again on the Etymology of the title qaɣan", in Studia Etyologica Crocoviensia, (2007) vol. 12, p. 177-185"Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary", in Altaica Budapestinensia MMII, Proceedings of the 45th Permanent International Altaistic Conference, Budapest, June 23–28, pp. 389–394.

 Danh sách thiền vu 
Hệ thống kế vị giữa các thiền vu được Joseph Fletcher gọi là huyết thống tanistry, theo dó người nam giới gần nhất sẽ kế thừa chức vị thiền vu từ người tiền vị. Trong lịch sử từng có 60 thiền vu.Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 10 on)Taskin V.S., "Materials on history of Sünnu", transl., 1968, Vol. 1, p. 34 on

Danh sách sau gồm 63 thiền vu
 Thiền vu Đế quốc Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 1 Đầu Mạn (頭曼) Đầu Man ？ - 209 TCN   2 Mặc Đốn thiền vu (冒頓單于) Mặc Đốn 209 TCN - 174 TCN 36 năm Con Đầu Mạn 3 Lão Thượng thiền vu (老上單于) Kê Chúc (稽粥) 174 TCN - 161 TCN 14 năm Con Mặc Đốn 4 Quân Thần thiền vu (軍臣單于)  161 TCN - 126 TCN  36 năm Con Lão Thượng 5 Y Trĩ Tà thiền vu (伊稚斜單于) Y Trĩ Tà 126 TCN - 114 TCN 13 năm Tả Cốc Lễ vương, Đệ Quân Thần,   (Tự lập)  119 TCN Không đủ 1 tháng Hữu Cốc Lễ vương 6 Ô Duy thiền vu (烏維單于) Ô Duy 114 TCN - 105 TCN 10 năm Con của Y Trĩ Tà 7 Nhi thiền vu (兒單于) Ô Sư Lư (烏師廬) 104 TCN - 102 TCN 3 năm Con Ô Suy 8 Ha Lê Hồ thiền vu (呴犁湖單于) Ha Lê Hồ 102 TCN - 101 TCN  2 năm Hữu Hiền Vương, Chú ruột Nhi thiền vu, em Ô Duy 9 Tả Đê Hầu thiền vu (且鞮侯單于) Thả Đê Hầu 101 TCN - 96 TCN 6 năm Tả đại đô úy, em Hà Lê Hồ 10 Hồ Lộc Cô thiền vu (狐鹿姑單于) Hồ Lộc Cô 96 TCN - 85 TCN 12 năm Tả Hiền vương, con Tả Đê Hầu 11 Hồ Diễn Đê thiền vu (壺衍鞮單于) Hồ Diễn Đê 85 TCN - 68 TCN 18 năm Tả Cốc Lễ vương, con Hồ Lộc Cô 12 Hư Lư Quyền Cừ thiền vu (虛閭權渠單于) Hư Lư Quyền Cừ 68 TCN - 60 TCN  9 năm Tả Hiền vương, em Hồ Diễn Đê 13 Ác Diễn Cù Đề thiền vu (握衍朐提單于) Đồ Kỳ Đường 60 TCN - 58 TCN 3 năm Hữu Hiền vương, Cháu (tôn) Ô Duy thiền vu Ngũ thiền vu tịnh lập  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 14 Hô Hàn Da thiền vu (呼韓邪單于) Kê Hầu ? (狦) 58 TCN - 31 TCN  28 năm Con trai Hư Lư Quyền Cừ thiền vu  Đồ Kì thiền vu (屠耆單于) hoặc Hiền thiền vu (賢單于) Bác Tư Đường (薄胥堂) 58 TCN - 56 TCN 3 năm Nhật Trục vương, tranh lập, anh họ Ác Diễn Cù Đề thiền vu  Hô Yết thiền vu (呼揭單于)  57 TCN  1 năm Hô Yết vương, tranh lập  Xa Lê thiền vu (車犁單于)  57 TCN - 56 TCN  2 năm Hữu Áo Kiện vương, tranh lập  Ô Tịch thiền vu (烏籍單于)  57 TCN (lần 1)56 TCN (lần 2) 1 năm Ô Tịch dô úy, tranh lập  Nhuận Chấn thiền vu (閏振單于)  56 TCN - 54 TCN 3 năm Hưu Tuần vương, em họ Đồ Kì thiền vu, tranh lập ở phía Tây  Thiền vu Tây Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 　 Chất Chi Cốt Đô Hầu thiền vu (郅支骨都侯單于) Hô Đồ Ngô Tư (呼屠吾斯) 56 TCN - 36 TCN 21 năm Tả Hiền vương, anh Hô Hàn Da thiền vu Thiền vu Đông Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 14 Hô Hàn Da thiền vu (呼韓邪單于) Kê Hầu ? (狦) 58 TCN - 31 TCN 28 năm Con Hư Lư Quyền Cừ thiền vu  Y Lợi Mục thiền vu (伊利目單于)  49 1 năm Em Đô Kì thiền vu, tự lập Thiền vu Hung Nô thời tái thống nhất  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 15 Phục Chu Luy Nhược Đê thiền vu (復株累若鞮單于) Điêu Đào Mạc Cao (雕陶莫皐) 31 TCN - 20 TCN  12 năm Con Hô Hàn Da thiền vu 16 Sưu Hài Nhược Đê thiền vu (搜諧若鞮單于) Thả Mi Tư (且麋胥) 20 TCN - 12 TCN  9 năm Tả Hiền vương, em Phục Chu Luy thiền vu 17 Xa Nha Nhược Đê thiền vu (車牙若鞮單于) Thả Mạc Xa (且莫車) 12 TCN - 8 TCN 5 năm Tả Hiền vương, em Sưu Hài Nhược Đê thiền vu 18 Ô Châu Lưu Nhược Đê thiền vu (烏珠留若鞮單于) Nang Tri Nha Tư (囊知牙斯), sau cải thành Tri (知) 8 TCN- 13 CN 21 năm  Tả Hiền vương, em Xa Nha thiền vu 19 Ô Luy Nhược Đê thiền vu (烏累若鞮單于) Hàm (咸) 13 - 18 6 năm Ư Túc Trí Chi hầu, em Ô Châu Lưu thiền vu 20 Hô Đô Nhi Thi Đạo Cao Nhược Đê thiền vu(呼都而尸道皋若鞮單于) Dư (輿) 18 - 46 29 năm Tả Hiền vương, em Ô Luy thiền vu 21 Ô Đạt Đê Hầu thiền vu (烏達鞮侯單于) Ô Đạt Đê Hầu 46 1 năm Con Hô Đô thiền vu 22 Bồ Nô thiền vu (蒲奴單于) Bồ Nô 46 - ？  Em Hô Đô thiền vuThiền vu Bắc Hung Nô 23 Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu (醢落尸逐鞮單于) Bỉ (比) 48 - 56 9 năm Cháu (tôn) Hô Hàn Da thiền vu, con Ô Châu Lưu thiền vu, tự lập Thiền vu Nam Hung NôSau dó Hung Nô phân thành Nam và Bắc Hung Nô  Vương Mãng lập làm thiền vu Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú  Hiếu thiền vu (孝單于) Hàm (咸) 11 Không đủ 1 năm Em Ô Châu Lưu thiền vu  Thuận thiền vu (順單于) Trợ (助) 11  Không đủ 1 năm Con Ô Luy thiền vu  Thuận thiền vu (順單于) Đăng (登) 11 - 12 2 năm Em Thuận thiền vu Trợ  Tu Bốc thiền vu (須卜單于) Tu Bốc Đương (須卜當) 18 - 21 4 năm Hữu Cốt Đô hầu Thiền vu Bắc Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 1 Bồ Nô thiền vu (蒲奴單于) Bồ Nô 46 - ？  Em trai Hô Đô thiền vu 2 Ưu Lưu thiền vu (優留單于) Ưu Lưu ？ - 87   3 Bắc thiền vu (không rõ danh hiệu)  88 - ？  Hữu Hiền vương, Anh khác mẹ của Ưu Lưu  Ư Trừ Kiện thiền vu (於除鞬單于) Ư Trừ Kiện 91 - 93 3 năm Hữu Cốc Lễ vương, em Bắc thiền vu, tự lậpCác đời thiền vu không rõ  Phùng Hầu thiền vu (逢侯單于) Phùng Hầu 94 - 118 25 năm Con trai của Đồn Đồ Hà, thiền vu Nam Hung Nô Thiền vu Nam Hung Nô  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú 1 Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu(醢落尸逐鞮單于) Bỉ (比) 48 - 56 9 năm Cháu (tôn) Hồ Hàn Da thiền vu, con Ô Châu Lưu thiền vu  Úc Kiện Tả Hiền Vương thiền vu (薁鞬左賢王單于) 　 50 Không đủ 1 tháng Úc Kiện Tả Hiền vương, em của thiền vu Bắc Hung Nô là Bồ Nô 2 Khâu Phù Vưu Đê thiền vu (丘浮尤鞮單于) Mạc (莫) 56 - 57 2 năm Em Hải Lạc Thi 3 Y Phạt Vu Lự Đê thiền vu (伊伐於慮鞮單于) Hán (漢) 57 - 59 3 năm Em Khâu Phù Vưu 4 Hải Đồng Thi Trục Hầu Đê thiền vu(醢童尸逐侯鞮單于) Thích (適) 59 - 63 5 năm Con Hải Lạc Thi 5 Khâu Trừ Xa Lâm Đê thiền vu (丘除車林鞮單于) Tô (蘇) 63 1 năm Con Khâu Phù Vưu 6 Hồ Tà Thi Trục Hầu Đê thiền vu (湖斜尸逐侯鞮單于) Trường (長) 63 - 85 23 năm Em Hải Đồng Thi 7 Y Đồ Vu Lư Đê thiền vu (伊屠於閭鞮單于) Tuyên (宣) 85 - 88 4 năm Con Y Phạt Vu 8 Hưu Lan Thi Trục Hầu Đê thiền vu (休蘭尸逐侯鞮單于) Truân Đồ Hà (屯屠何) 88 - 93 6 năm Em Hồ Tà Thi 9 An Quốc thiền vu (安國單于) An Quốc 93 - 94 2 năm Em Y Đồ Vu 10 Đình Độc Thi Trục Hầu Đê thiền vu (亭獨尸逐侯鞮單于) Sư Tử (師子) 94 - 98 5 năm Con Hồ Tà Thi 11 Vạn Thị Thi Trục Hầu Đê thiền vu (萬氏尸逐侯鞮單于) Đàn (檀) 98 - 124 27 năm Con Hồ Tà Thi 12 Ô Kê Hầu Thi Trục Đê thiền vu (烏稽侯尸逐鞮單于) Bạt (拔) 124 - 128 5 năm Em Vạn Thị Thi 13 Khứ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu (去特若尸逐就單于) Hưu Lợi (休利) 128 - 140 13 năm Em Ô Kê HầuHưu Lợi tự sát, Nam đình trống (140 - 143)  Xa Nữu thiền vu (車鈕單于) Xa Nữu 140 - 143 4 năm Câu Long vương, Ngô Tư và những người khác ủng hộ 14 Hô Lan Nhược Thi Trục Tựu thiền vu (呼蘭若尸逐就單于) Đâu Lâu Trữ (兜樓儲) 143 - 147 5 năm Thủ Nghĩa vương 15 Y Lăng Thi Trục Tựu thiền vu (伊陵尸逐就單于) Cư Xa Nhi (居車兒) 147 - 172 26 năm  16 Đồ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu (屠特若尸逐就單于) 　 172 - 178 7 năm Con Y Lăng Thi 17 Hô Trưng thiền vu (呼徵單于) Hô Trưng 178 - 179 2 năm Con Đồ Đặc Nhược 18  Khương Cừ (羌渠) 179 - 188 10 năm Hữu Hiền vương  Tu Bốc Cốt Đô Hầu thiền vu (須卜骨都侯單于)  188 - 189 2 năm Tộc nhân lập nênSau khi Tu Bốc mất, Nam đình hư vị, các tù trưởng thị tộc chủ trì chính sự Nam đình 19 Trì Chí Thi Trục Hầu thiền vu (持至尸逐侯單于) Ư Phù La (於夫羅) 188 - 195 8 năm Con Khương Cừ 20 Tu Bặc Cốt Đô Hầu (須卜骨都侯單于) Hô Trù Tuyền (呼廚泉) 195 - 216 22 năm Em trai Ư Phu LaTào Tháo cầm giữ, thiền vu Nam Hung Nô chấm dứt  Tả bộ suất Lưu Báo (劉豹)   Con Ư Phu La  Bắc thiền vu (sau tự xưng Đại thiền vu) Lưu Uyên (劉淵) 304  Con Lưu Báo Thiền vu Hung Nô Tây Tấn'''  Hiệu thiền vu Tên Thời gian tại vị Số năm tại vị Ghi chú   Hạ Lại Đầu (賀賴頭) ？ - 357 ？ ？

 Xem thêm 
 Diệp Hộ

 Tham khảo

Thể loại:Nguyên thủ quốc gia
Thể loại:Tước hiệu hoàng gia
Thể loại:Tước hiệu quý tộc
Thể loại:Hung Nô
Thể loại:Hoàng đế
Thể loại:Thiền vu Hung Nô