Bombus impatiens

Bombus impatiens (tên tiếng Anh: Common eastern bumblebee), là loài ong nghệ thuộc họ Ong mật, được Cresson mô tả khoa học năm 1863. Giống loài xuất hiện rộng khắp hầu hết vùng phía đông Bắc Mỹ, được tìm thấy ở vùng rừng ôn đới ở vùng đông Hoa Kỳ, nam Canada và phía đông Đại Bình nguyên Bắc Mỹ và là chủng loài ong nghệ thường bắt gặp nhất ở khu vực này. Khả năng thích ứng với nhiều môi trường khác nhau khiến chúng trở thành loài thụ phấn hiệu quả, dẫn tới sự gia tăng sử dụng thương mại của chúng trong ngành công nghiệp nhà kính và làm lan rộng tầm phân bố của loài so với khu vực phân bố bản địa. Loài ong này được coi là một trong những loài ong thụ phấn quan trọng bậc nhất ở Bắc Mỹ, có đóng góp rất lớn vào nền nông nghiệp của nhiều khu vực miền đông Hoa Kỳ cùng với nhiều loài ong hoang dã khác.

 Phân loại học 
Danh pháp hai phần bao gồm tên chi Bombus (phần đầu trong tên loài) đến từ chi Bombus, là chi duy nhất của tông Bombini và tên cụ thể (phần sau trong tên loài) impatiens có thể đến từ những loài hoa trong chi Impatiens, một trong số những nguồn thức ăn của chúng. Giống loài B. impatiens được phân cụ thể vào phân chi Pyrobombus, là một trong 49 phân chi của chi Bombus.

Hầu hết các chủng loài trong chi Bombus bao gồm B. impatiens được đặc trưng bởi tính phân loại xã hội cấp cao. Vì thuộc vào bộ Cánh màng (Hymenoptera) và họ Ong mật (Apidae), chúng cũng thừa hưởng đặc tính chọn lọc theo dòng dõi và có mối quan hệ gần gũi với những loài họ hàng (như vẻ ngoài của chúng so với các loài khác trong chi Ong nghệ).

 Mô tả nhận diện 

 So sánh ong chúa, ong thợ và ong đực 
Ngoại hình của loài B. impatiens gần giống với những loài B.vagans, B.bimaculatus, B.perplexus và B.sandersoni. Giống như những loài khác trong chi Ong nghệ, chúng được phủ bởi một lớp lông ngoài. Chúng có phần tóc ngắn đều, phần đầu cỡ trung bình và bên má có độ rộng bằng với phần đầu của chính nó cùng với phần thân dài chữ nhật. Một con ong chúa to cỡ 21-23mm, to hơn so với nhũng con ong thợ vốn chỉ to cỡ từ 9-14mm, và những con ong đực chỉ to cỡ 12-14mm (có nguồn lại cho rằng ong chúa to từ 17-23mm, ong thợ to cỡ 8.5-16mm và ong đực to cỡ 12-18mm). Sự khác biệt về kích cỡ của chúng có thể được quan sát qua sự khác biệt của khối lượng ấu trùng trong lần thay lông thứ hai. Thêm vào đó, những con ong đực có màu sắc hơi khác biệt so với cả ong chúa và ong thợ. Trong khi ong chúa và ong thợ có toàn thân đều màu đen trừ phần đốt bụng đầu tiên (T1) màu vàng chanh và phủ tóc ở phần lồng ngực, ong đực có đầu và mặt tương đối nhạt và sáng hơn, nhìn giống như một bộ râu. Có trường hợp ghi nhận cá thể ong thợ có phần đốt bụng thứ 2 và 3 (T2 & T3) có màu sáng thay vì hoàn toàn đen.
 Đặc điểm tổ ong 
nhỏ|Hình ảnh trên thể hiện một tổ ong thông thường của loài Bombus impatiens và những minh họa ngoại hình các loại cá thể của loài
Tổ ong của loài B. impatiens được xây dưới lòng đất, cách khoảng từ  so với mặt đất. Thường chỗ mà ong chúa chọn làm tổ ong hoặc là những tổ bị bỏ hoang của những loài gặm nhấm hoặc là ẩn dưới những chùm cỏ. Chúng ra vào tổ thông qua những đường hầm dài từ  đến .Poster "Bug of the Month" (tạm dịch là "Loài bọ của tháng") của PennState hợp tác với Trung tâm Nghiên cứu các Loài thụ phấn, được tạo bởi Francesca Ferguson và Anna Cressman (bằng tiếng Anh). Được xuất bản vào tháng 6, 2021.

2021-07-Common-Eastern-bumble-bee-Bombus-impatiens.pdf Khác với tổ của ong mật hay ong tò vò giấy, tổ ong của loài B. impatiens có những công trình không có trật tự, quy luật rõ ràng để có thể tiên đoán trước. Ong chúa đẻ những nhóm trứng khắp nơi trong tổ thay vì có một khu vực đẻ trứng cụ thể quanh chỗ phân phối ong thợ. Tỉ lệ ấu trùng và ong thợ xuất hiện thường tập trung ở trung tâm của tổ hơn. Điều này thường dẫn đến những ấu trùng và con non ở đáy tổ hay rìa tổ nhận ít sự quan tâm và nuôi dưỡng hơn những cá thể ấu trùng nằm ở trung tâm của tổ, thể hiện qua việc chúng được cho ăn ít hơn và kích cỡ ấu trùng giảm xuống theo trình tự từ trung tâm hướng dần ra ngoài rìa. Trong tổ có một sự đặc biệt trong phân công lao động và tổ chức xã hội khi 11-13% số ong thợ duy trì những vùng không gian nhỏ quen thuộc chỉ với chúng một cách chính xác, và toàn bộ ong thợ sẽ giữ khoảng cách cụ thể với trung tâm của tổ. Những con ong nhỏ hơn có xu hướng tạo những vùng không gian nhỏ hơn và gần trung tâm của tổ hơn. Những cá thể đảm nhiệm việc nuôi ấu trùng trong tổ được tìm thấy ở trung tâm, trong khi đó những con ong đi kiếm ăn thường được phát hiện ở ngoại vi của tổ lúc nó không thực hiện kiếm ăn. 
 Khu vực phân bố và môi trường sống 
nhỏ|Số lượng tổ ong (được thể hiện qua các chấm xanh) của loài B. impatiens được ghi nhận tại các bang đông bắc Hoa Kỳ
B. impatiens nói chung được tìm thấy ở phía đông vùng rừng ôn đới của miền Đông Hoa Kỳ, miền Nam Canada, và phía đông Đại Bình nguyên Bắc Mỹ. Cụ thể, chúng phân bố rộng khắp các khu vực gồm Ontario, các bang New England, Georgia, Mississippi, Kentucky, Tennessee, Alabama, Maryland, Delaware, New Jersey, New York, Pennsylvania, South Carolina, North Carolina, Virginia, West Virginia, phía nam Florida, phía tây Michigan, Illinois, Minnesota, Kansas, Missouri, Iowa, Wyoming, Louisiana và Wisconsin. Tuy nhiên, việc gia tăng sử dụng chúng cho mục đích thương mại trong ngành công nghiệp nhà kính khiến chúng được phân bố rộng rãi hơn ở những nơi không thuộc môi trường sống bản địa. B. impatiens được nhiều nguồn công nhận là một trong số các loài ong nghệ phổ biến nhất vùng đông bắc Hoa Kỳ với tầm sinh sống vô cùng rộng. 

Môi trường sinh sống của loài rất rộng: thường có thể bắt gặp loài ong này trong các khu rừng, đồng cỏ và ở đầm lầy. Với khả năng thích ứng tốt, chúng có thể sống ở vùng nông thôn (như ở các cánh đồng, ruộng đất ở các nông trại), vùng ngoại ô và cả ở những thành phố đô thị. 
 Đặc điểm bầy đàn 
Giống như các loài ong nghệ khác, B. impatiens thuộc kiểu "annual colony" (tạm dịch là "tập đoàn thường niên"), tức là mỗi năm sẽ có thêm một thế hệ. Để tạo một tập đoàn (hay bầy đàn), những con ong cái được định sẽ trở thành con ong chúa tương lai thường rời khỏi chỗ trú ẩn từ khoảng giữa tháng 4 và lập các tập đoàn vào tháng 5, đánh dấu bởi sự hình thành của một số ong thợ đầu tiên. Những con ong thợ sẽ dần tăng lên, khi tổ đạt đến lượng ong thợ tối đa khởi đầu việc nuôi một con ong chúa mới cùng với ong đực. Sau một thời gian ngắn thì những con ong chúa mới và ong đực cũng sẽ xuất hiện. vào khoảng giữa tháng 10, ong chúa mới sẽ giao phối với một con đực rồi bay đi tìm một nơi trú ẩn mới, những con còn lại trong bầy đều sẽ chết khi mùa đông bắt đầu, và vòng lặp sẽ bắt đầu lại. Nếu nói đến độ lớn của một bầy đàn ong, bầy ong thuộc giống B. impatiens có thể chứa đến 450-500 cá thể dù con số thông thường là từ 200-400 cá thể,Common Eastern Bumble Bee | National Wildlife Federation. National Wildlife Federation (NWF) www.nwf.org. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2026 (bằng tiếng Anh) hầu hết là ong thợ. Có nguồn còn đưa ra con số bầy đàn của loài lên tới 800 cá thể. 
 Tập tính loài 
 Phân chia lao động 
Trong tổ, những con ong thợ không tự phân bố chúng theo phong cách ngẫu nhiên, cụ thể thì chúng phân bố làm việc ở những khu vực cách tổ ong một khoảng cách nhất định. Vóc dáng của các cá thể khá đa dạng, với sự khác biệt lớn nhất lên tới 10 lần, những con ong vóc dáng to hơn đảm nhiệm việc canh gác và làm kiếm ăn ở rìa ngoài tổ, trong khi đó những con ong nhỏ hơn được tìm thấy trong phần trung tâm của tổ chịu trách nhiệm cho việc nuôi dưỡng những ấu trùng. Nhìn chung, những con ong giữ kiểu phân chia lao động trên và công việc của chúng suốt cả quãng đời của mình. Tuy nhiên, cũng có nguồn thể hiện rằng ong thợ thuộc giống B. impatiens lại có thể đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau trong quãng đời của mình, và công việc phân chia trên đôi lúc cũng không phụ thuộc vào kích cỡ thân hình và tuổi tác. (bằng tiếng Anh).

 Sự ức chế sinh sản 
Ong thợ B. impatiens có khả năng đẻ trứng, một số còn được ghi nhận đã có tế bào trứng trưởng thành trong buồng trứng, tuy nhiên chúng dường như bị hạn chế sinh sản khi đã có ong chúa trong bầy, dù đã giao phối hay chưa. Để đảm bảo rằng chỉ có ong chúa là con ong đẻ trứng duy nhất, ong chúa sẽ tiến hành "giai đoạn tiền tranh đua" (pre-competition phase), khi mà ong chúa bắt đầu sản xuất pheromone làm triệt tiêu khả năng sinh sản của ong thợ, sau đó ong chúa sẽ chuyển sang thực hiện các nhiệm vụ trong bầy, như việc nuôi những con non và đẻ trứng. Giai đoạn này sẽ kéo dài khoảng 4-5 tuần kể từ khi những con ong thợ đầu tiên xuất hiện. Cùng với sự phát triển của bầy đàn, ong chúa dần mất đi vị thế độc quyền trong việc sinh sản, đây là sự kiện đánh dấu sự chuyển biến sang "giai đoạn tranh đua" (competition phase). Lúc này ong thợ đã có thể đẻ trứng chưa được thụ tinh, và chúng sẽ tranh giành những con đực với nhau. Có thể là giữa những ong thợ với ong chúa hoặc thậm chí là tranh chấp giữa các ong thợ với nhau.  

 Giao phối 
nhỏ|Hai cá thể B. impatiens giao phối gần một khu vực đường ray xe lửa (ảnh chụp: Jay Greenberg) 
Khi gần đến cuối vòng tuần hoàn của một bầy ong, những con ong cái được định sẽ trở thành ong chúa trong tương lai sẽ kiếm bạn tình để giao phối. Những con ong đực có thể giao phối nhiều lần và sẽ chết không lâu sau đó, tuy vậy ong cái (ong chúa tương lai) chỉ giao phối một lần rồi tiến vào trạng thái đình dục vào mùa đông. Giống với các loài họ hàng, quá trình giao phối thường kéo dài từ 10 tới 80 phút, với 2 phút đầu là quá trình chuyển giao tinh trùng và sau đó thì ong đực sẽ bơm vào một hợp chất kết dính vào lỗ bộ phận sinh dục của ong cái, hợp chất theo thời gian sẽ đông lại và nó sẽ đóng một phần hoặc toàn phần lỗ bộ phận sinh dục của ong cái. Điều này nhằm giúp dòng tinh trùng không bị chảy ngược ra ngoài.
 Đặc điểm kiếm ăn 
 Traplining 
nhỏ|Hình ảnh trên thống kê đường bay của hai cá thể B. impatiens trong một thí nghiệm năm 2007. Sau 40 lần kiếm ăn trong luống hoa nhân tạo được lắp đặt (thể hiện bằng hình tròn), cả hai cá thể đều đã được ghi nhận có sử dụng dạng chiến thuật giống traplining khi thiết lập những đường bay có tính lặp lại và hiệu quả về mặt thời gian và quãng đường.
Những con ong đảm nhận nhiệm vụ kiếm ăn trong các bầy ong của loài B. impatiens thường thực hiện một chiến thuật gọi là traplining, khi mà chúng thường xuyên thăm các nguồn thức ăn của chúng theo một trình tự có tính hệ thống và có tính lặp lại. Ban đầu, những con ong sẽ phải kiếm ăn vài lần trong môi trường hoa mới, sau đó sử dụng kinh nghiệm để thiết lập trí nhớ dài hạn rồi tự điều chỉnh lại thành một đường bay ổn định. Chiến thuật này không phải chỉ riêng của loài B. impatiens, mà có ở nhiều loài khác. Điểm mạnh chung nhất của chiến thuật này là để tăng tính hiệu quả khi giảm quãng đường phải di chuyển và giảm tỉ lệ quay lại hoa cũ, ngoài ra chúng còn dễ được truyền lại cho các con ong khác, giúp cho bầy ong đó dễ kiếm nguồn thức ăn khi cần. Trước khi thiết lập những đường bay traplining (hay còn gọi là traplines), những con ong kiếm ăn có thể sẽ phải tốn một thời gian nhất định để nhớ được sơ lược các vị trí của hoa. Một thí nghiệm cho thấy rằng nếu vị trí của hoa bị xáo trộn sau mỗi lần bay sẽ khiến ong không hoàn toàn thiết lập trí nhớ dài hạn, ảnh hưởng tới hiệu quả tổng thể của chiến thuật (như việc tăng thêm thời gian tìm kiếm thức ăn, tăng số lần quay trở lại các bông hoa đã cạn mật). 
 Cách giao tiếp khi kiếm ăn 
nhỏ|Một cá thể đang hút mật trên Hoa hướng dương giả (Heliopsis helianthoides)
Giống như những loài ong khác, B. impatiens cũng sử dụng giao tiếp để tối đa hóa hiệu quả kiếm ăn. Khác với các loài ong mật như A. mellifera sử dụng một điệu nhảy gọi là waggle dance, B. impatiens cũng như các loài ong nghệ khác thường đập cánh, bay đi bay lại một cách hào hứng hay kích thích và tiết ra một số pheromone kích thích sự tập trung nhằm kêu gọi đồng loại rời tổ và đi tìm kiếm thức ăn. 

 Mối quan hệ tương tác với loài khác 

 Nguồn thức ăn 
Thức ăn của B. impatiens khá đa dạng gồm hoa thuộc các chi và loài như Aster, Cirsium, Eupatorium, Gelsemium, Malus, Pontederia, Rubus, Solidago, Trifolium, Crocus, Pieris, Rhododendron, Berberis, Kalmia latifolia, hoa hồng, Vicia americana, Lythrum, Cephalanthus occidentalis, Bidens, Arctium, và Impatiens từ tên danh pháp của loài ong. Các cá thể ong thường ăn nguyên liệu như phấn hay mật từ hoa, nhưng những con ong trong đàn cũng có thể ăn hỗn hợp từ các nguyên liệu trên kết hợp lại do chúng có hàm lượng dinh dưỡng cao hơn (được gọi là 'bee bread'). Để tạo ra hỗn hợp đó, đầu tiên chúng sẽ hái phấn và trộn chúng với mật hoa và với enzyme trong nước dãi của chúng, rồi sau đó chúng gắn vào chân của chúng và mang về tổ. Cách sử dụng phổ biến của loại thức ăn này là dùng để nuôi ăn những ấu trùng trong tổ. Một số lượng dư ra còn có thể tích trữ cho những khoảng thời gian ngắn như những lúc thời tiết lạnh quá mức hay có trận mưa lớn khi nguồn thức ăn ít đi. Chúng thường kiếm ăn trên các loài thực vật có tỉ lệ protein: lipid cao, thường là tỉ lệ 4,6:1 (trong tự nhiên) cho đến tỉ lệ 5:1 và 10:1 (nếu phấn hoa có sự biến đổi dinh dưỡng).  

 Mối quan hệ kí sinh 
Ong nghệ Đông phổ thông là vật chủ của vô số các loại kí sinh trùng và động vật kí sinh, với loài tiêu biểu nhất có thể kể đến như Bombus citrinus. B. impatiens là vật chủ kí sinh của loài B. citrinus, một loài ong kí sinh sống chung vùng phân bố và môi trường sống với chúng. Nếu không bị phát hiện hoặc tấn công, ong cái B. citrinus có thể kí sinh vào trong tổ của B. impatiens và rồi giết chết ong chúa, các ấu trùng và trứng của vật chủ, sau đó thiết lập sự cai trị mới của bản thân đối với tổ và các ong thợ của loài, như đẻ trứng của mình và bắt các ong thợ của vật chủ trước chăm sóc. Ngoài ra, tổ của chúng cũng có thể là vật chủ của nhiều côn trùng kí sinh khác, một số sinh vật nhân sơ, ve, nấm và các vi sinh vật khác.   

Một bài nghiên cứu năm 2023 đã có kết luận cho thấy rằng phấn hoa hướng dương lại có hiệu quả đáng kể trong việc giảm sự lây nhiễm một loài kí sinh trùng đường ruột phổ biến (Crithidia bombi) trên cá thể B. impatiens. Kí sinh trùng này ảnh hưởng tới sự sinh tồn vào giai đoạn ngủ đông của ong chúa và khả năng kiếm ăn của ong trên các loài hoa, cũng như là bào mòn dinh dưỡng trong vòng đời của ong chúa khi chúng muốn tạo bầy đàn. Lý do được suy đoán là do phấn hoa Hướng dương có lớp vỏ ngoài gai góc và chứa một loạt các chất hóa học.

 Tầm quan trọng đối với loài người 
Trong thời đại đô thị hóa, dân số của loài ong nói chung đang sụt giảm nghiêm trọng và đã trở thành một bài toán nan giải đối với nhiều nước trên thế giới nói chung và nền nông nghiệp, sinh thái của cả châu Mỹ nói riêng, dù ở một số nước tại châu Á vẫn còn ghi nhận tăng trưởng đều về mặt dân số của các cá thể loài ong, như tại khu vực Đông Nam Á ghi nhận sự tăng trưởng về lượng bầy đàn ong trong giai đoạn 1990-2023 lên đến khoảng 205,6%. Loài ong này được coi là một trong những loài ong thụ phấn quan trọng bậc nhất ở Bắc Mỹ, có đóng góp vô cùng lớn trong nông nghiệp của nhiều trang trại và vườn trái cây miền đông Hoa Kỳ cùng với nhiều loài ong hoang dã khác, như ảnh hưởng và hiệu quả của chúng trong sản lượng việt quất xanh ở Maine. B. impatiens và cả các loài khác của chi Bombus được coi là một đối tượng then chốt cho việc duy trì đa dạng sinh học và tăng năng suất cây trồng nông nghiệp, nhờ vào kĩ thuật thụ phấn độc đáo mà các loài ong mật không thể tái tạo (như kĩ thuật "buzz-pollination"). Chúng cũng sở hữu tính thích ứng cao khi có thể làm việc trong môi trường nhiệt độ thấp và tối tăm, tạo điều kiện thụ phấn cho các cây cà chua, việt quất và hồ tiêu. Thậm chí, chúng có khả năng chịu gió mạnh và vẫn có thể kiếm ăn trong thời tiết mưa nhỏ.   

Loài này hiện được đánh giá là loài ong ưu việt cho việc thụ phấn thương mại tại châu Mỹ và sự chú ý tới loài B. impatiens vẫn đang tiếp tục tăng cao. B. impatiens được sử dụng nhiều trong ngành công nghiệp nhà kính như một biện pháp thay thế cho các loài ong mật phổ biến như A. mellifera hay B. terrestris (vì lệnh cấm nhập khẩu ở Mỹ và Canada) và được xem là lý tưởng cho công việc sử dụng trong nhà kính, khiến chúng lan rộng sự xuất hiện so với tầm hoạt động trước đó. Có thể lấy ví dụ như ở một số nơi như California và México đã có áp dụng loài ong nghệ này cho việc thụ phấn mang tính chất thương mại, dù trước đó chúng không nằm trong vùng phân bố bản địa của khu vực. Hiện tại, loài này đã được ghi nhận sử dụng để thụ phấn những cây ăn quả như việt quất xanh, bí ngô, cà chua và mâm xôi đỏ cũng như nhiều loài cây khác mà hầu hết đều có thể trồng trong môi trường nhà kính.

 Ghi chú 

Tham khảo

Liên kết ngoài




I
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1863