Nguyên Minh Tông

Nguyên Minh Tông hay Hốt Đô Đốc hãn (chữ Hán: 忽都篤汗, ;Kiến《Hồng sử》 22 tháng 12, 1300 - 30 tháng 8 1329), tên thật là Bột Nhi Chỉ Cân Hòa Thế Lạt (孛兒只斤和世㻋, Borjigin Küsele, ), là vị Hoàng đế thứ 9 của nhà Nguyên (một phần chia cắt của Đế quốc Mông Cổ, thuộc Trung Quốc ngày nay) với miếu hiệu Nguyên Minh Tông, cũng là Đại hãn thứ 13 của Đế quốc Mông Cổ.

Ông là Hoàng trưởng tử của Nguyên Vũ Tông. Đăng cơ năm 1329, ông bị chính hoàng đệ mình là Nguyên Văn Tông, Hoàng đế tiền nhiệm ám sát để cướp lại ngôi báu. Do ân hận việc này, Văn Tông quyết truyền ngôi cho hậu duệ của Minh Tông, nhờ vậy mà hai người con trai của ông là Nguyên Ninh Tông và Nguyên Huệ Tông đều được làm Hoàng đế sau đó.

Trước khi lên ngôi
Cuộc sống trong cung
Ông tên thật là Hòa Thế Lạt, thuộc hoàng tộc Bột Nhi Chỉ Cân. Ra đời năm (1300), là Trưởng tử của Nguyên Vũ Tông và phi tần Diệc Khất Liệt thị. Vũ Tông lên ngôi, hầu hết việc triều chính đều giao cho em trai là Ái Dục Lê Bạt Lực Bát Đạt phụ giúp.《Nguyên sử》, quyển 22, tr. 480. Nhờ Bát Đạt, đất nước trở nên hùng mạnh và thái bình,Yoshikawa Kojiro. "Gen no shotei no Bungaku", tr. 234. Vũ Tông sớm xác định phong Bát Đạt làm Hoàng thái đệ với điều kiện sau khi Bát Đạt mất phải truyền ngôi cho Hòa Thế Lạt.《Nguyên sử》, quyển 31, tr. 639.

Lưu lạc ở Trung Á
Năm 1311 Vũ Tông mất, Bát Đạt kế vị, tức Nguyên Nhân Tông. Tuy nhiên thừa tướng Thiếp Mộc Điệp và gian thần Đảo Thích Sa gièm pha với Nhân Tông, khiến Nhân Tông làm trái lời hứa, phong con ruột là Thạc Đức Bát Thích làm Hoàng thái tử.Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank, "Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: các chế độ đối ngoại và các vùng biên giới", 907–1368, tr. 527. Hòa Thế Lạt và hoàng đệ cùng cha khác mẹ là Đồ Thiếp Mục Ni bị đuổi khỏi cung bởi Hoàng thái hậu Đáp Kỷ (Dagi), tổ mẫu của họ. Lý do Thái hậu thông đồng Nhân Tông là vì mẹ Thạch Đức Bát Thích, A Nạp Thất Thất Lý Hoàng hậu xuất thân Hoằng Cát Lạt thị, vốn là thị tộc của Thái hậu. Mẹ Hòa Thế Lạt và Đồ Thiếp Mục Nhi đều không phải, nếu truyền ngôi cho một trong hai, thế lực ngoại thích sẽ rơi vào tay người ngoài, Thái hậu không thể tùy tiện can chính.C. P. Atwood, "Bách khoa toàn thư về Mông Cổ và Đế chế Mông Cổ", tr. 532.

Năm 1316, Hòa Thế Lạt được phong làm Chu vương (诸王) rồi bị đày đên Vân Nam.Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank, "Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: các chế độ đối ngoại và các vùng biên giới", 907–1368, tr. 542.

Thế nhưng Hòa Thế Lạt đã trốn sang Hãn quốc Sát Hợp Đài do Esen Bukha cai trị ở Trung Á. Esen Bukha nghe nói Hòa Thế Lạt đang sống gần Vương quốc của mình, bèn sang chào đón Thế Lạt. Sau đó, Hòa Thế Lạt được hậu thuẫn bởi các Thân vương Chaghadayid nên sống sót qua nhiều cuộc thanh trừng chính trị. Trong thời gian lưu vong ở Trung Á, ông thành thân với Mại Lai Địch, con gái Thiết Mộc Điệp Nhi, thuộc Hãn Lộc Lỗ thị.Andreas Radbruch. "Flow cytometry and cell sorting", tr. 1290.

Mở rộng vây cánh
Thái tử Thạc Đức Bát Thích lên ngôi, tức Nguyên Anh Tông, 3 năm sau (1323) thì bị ám sát. Nguyên Thái Định Đế nắm quyền cai trị, khi đó tình hình của Hòa Thế Lạt dần được cải thiện. Tuy vẫn ở Trung Á, ông mở rộng ảnh hưởng trong thành trì của mình nằm ở phía tây của dãy núi Altay.

Năm 1328, Thái Định đế qua đời, Nguyên Thiên Thuận Đế kế vị tại Thượng Đô. Khi này, Yên Thiếp Mộc Nhi ủng lập em trai Hòa Thế Lạt là Đồ Thiếp Mục Ni lên ngôi Hoàng đế, ý đồ muốn truất ngôi Thiên Thuận Đế. Lễ đăng cơ diễn ra ở Đại Đô, điều này dấy lên một cuộc nội chiến với phe Thượng Đô, sử gọi là chiến tranh hai đô, mục đích giành quyền thống trị cho một Hoàng đế duy nhất. Phe Đại Đô, dẫn đầu bởi Yên Thiếp Mộc Nhi và Bá Nhan - một thống đốc ở Hà Nam, lại có được sự ủng hộ từ hầu hết các Thân vương, quý tộc và lãnh chúa ở phía nam sa mạc Gobi, nên đã chiến thắng và thành công trong việc đoạt ngôi của Thiên Thuận Đế.Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank. Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: Chính sách đối ngoại và các vùng biên giới, 907–1368, tr. 544. Sau khi Thiên Thuận Đế mất tích hoặc bị giết,Frederick W. Mote. Hoàng gia Trung Quốc năm 900–1800, tr. 471. Đồ Thiếp Mục Nhi lên ngôi, tức Nguyên Văn Tông, triệu hồi Hòa Thế Lạt về kinh đô.

Hoàng đế ngắn ngủi
Lên ngôi
Khi đó, Hòa Thế Lạt được các lãnh đạo Chaghadayid, Khả hãn Sát Hợp Đài Eljigidey và Duwa Temür hộ tống vào Mông Cổ từ vùng Tarbagatai (ở dãy núi Khangai). Vì là Trưởng tử nên ông được ủng hộ bởi các Thân vương, tướng lĩnh Mông Cổ, cũng như Hãn quốc Sát Hợp Đài. Khi xuất hiện ở Karakorum, ông mang theo lực lượng quân đội hùng hậu, áp đảo Văn Tông. Văn Tông biết mình yếu thế hơn, bèn dùng kế thoái vị nhường ngôi cho Hòa Thế Lạt.

Hòa Thế Lạt đăng cơ ngày 27 tháng 2, 1329 ở phía bắc Karakorum, tức Nguyên Minh Tông.Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank, "Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: các chế độ đối ngoại và các vùng biên giới", 907–1368, tr. 545. Yên Thiếp Mộc Nhi mang theo ấn của đế quốc đến Mông Cổ, tuyên đọc ý chỉ của Đồ Thiếp Mộc Nhi và chào đón Thế Lạt. Minh Tông theo cách của vua cha, xuống chiếu phong Đồ Thiếp Mộc Nhi làm Hoàng thái đệ, phong trung thần của mình những tước quan lớn trong triều, ngoài ra truy thụy mẫu phi quá cố là Diệc Khất Liệt thị làm Nhân Hiến Chương Thánh Hoàng hậu (仁獻章聖皇后).

Bị sát hại
Do nóng lòng muốn phục vị, Đồ Thiếp Mộc Nhi cùng Yên Thiếp Mộc Nhi tiếp tục bày mưu, sai người kiểm soát chặt chẽ Nguyên Minh Tông, khi có cơ hội sẽ trừ khử ông. Nhưng Minh Tông hành động quá mau lẹ, vừa lên ngôi đã xây dựng thế lực riêng của mình, khiến Đồ Thiếp Mục Nhi trở nên lo sợ, bèn rắp tâm lật đổ ông.

Ngày 26 tháng 8 năm 1329 tại Onggachatu, Đồ Thiếp Mộc Nhi đã tổ chức tiệc sinh nhật lần thứ 29 cho Minh Tông, khi đó Minh Tông đi cùng đội quân bao gồm 1,800 tướng sĩ trên đường đến Đại Đô.Hsiao Kung-chin. "Lun Yuan tai huang wei chi cheng wen ti", tr. 33. Sau bốn ngày, Minh Tông đột ngột băng hà. Nhiều sử gia cho rằng Đồ Thiếp Mộc Nhi đã cùng Yên Thiếp Mộc Nhi đầu độc ông.《Nguyên sử》, quyển 31, tr. 700-701. Ngay sau đó Đồ Thiếp Mục Nhi công khai phục vị vào ngày 8 tháng 9 cùng năm.Fujishima Tateki. "Gen no Minso no shogai", tr. 22.

Hậu sự
Sau khi Nguyên Minh Tông mất, Bốc Đáp Thất Lý - Hoàng hậu của Văn Tông, luôn chèn ép gia quyến của ông. Đặc biệt, sau khi sinh Hoàng thái tử A Lạt Thắc Nạp Đáp Lạt, bà liền xử tử kế thê ông là Bát Bất Sa, đày con trưởng là Thỏa Hoan Thiết Mộc Nhi đến Cao Ly để bảo toàn ngôi vị con mình. Thế nhưng tháng sau Thái tử chết yểu.Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank. Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: Chính sách đối ngoại và các vùng biên giới, 907–1368, tr. 557. Người con khác là Bảo Ninh (宝宁, Baoning) cũng mất sớm, dù được gửi cho một nông dân nhận nuôi và đổi tên Thái Bình Nột.Lily Xiao Hong Lee, Sue Wiles. Từ điển về tiểu sử phụ nữ Trung Quốc, tập II: từ Đường đến Minh 618-1644 Tin đây là điềm gở, Đế-Hậu bắt đầu ám ảnh tội ác năm xưa, quyết truyền ngôi cho hậu duệ của Minh Tông để chuộc tội.

Về sau, con trai của Minh Tông, Ý Lân Chất Ban và Thỏa Hoan Thiết Mộc Nhi đều trở thành Hoàng đế, tức Nguyên Ninh Tông và Nguyên Huệ Tông, trở thành hai vị Hoàng đế cuối cùng của triều đại.

Gia quyến

Hòa Thế Lạt có hai chính thất là Mại Lai Địch, hậu duệ của Quận vương A Nhi Tư Lan, sinh ra Thành Cát Tư Hãn; và Bát Bất Sa của tộc Nãi Mã Chân thị. Họ sinh ra 2 Hoàng đế sau này của nhà Nguyên là Nguyên Huệ Tông và Nguyên Ninh Tông.

 Phụ mẫu:

Nguyên Vũ Tông Khúc Luật hãn (4 tháng 8, 1281 - 27 tháng 1, 1311)
Diệc Khất Liệt thị, con gái của Công chúa Nô Ngột Luân. Được truy phong Nhân Hiến Chương Thánh Hoàng hậu (仁獻章聖皇后).

 Thê thiếp:

 Mại Lai Địch (邁來迪, Malaidi; ? - 1320), Hãn Lộc Lỗ thị, nguyên phối. Mất sớm, chưa kịp tại ngôi Hoàng hậu, được truy phong Trinh Dụ Huy Thánh Hoàng hậu (貞裕徽聖皇后).《Nguyên sử, quyển 114, Hậu phi liệt truyện thượng》
 Bát Bất Sa Hoàng hậu (八不沙; Babusa; ? - 1330), Nãi Mã Chân thị, kế thất nhưng là Hoàng hậu đầu tiên. Bị Bốc Đáp Thất Lý - Hoàng hậu của Văn Tông sai Thái giám giết hại.
 Thoát Hốt Tư Hoàng hậu (脱忽思皇后; Tohusi), Trữ Huy thị, được Minh Tông ban Oát Nhi Đóa bốn vạn hộ Thang Mộc ấp (汤沐邑).Tân Nguyên sử , tập 14. Văn thư đương thời gọi bà là Nương tử (娘子), được Minh Tông đặc biệt sủng ái, địa vị đứng thứ hai sau Bát Bất Sa Hoàng hậu.
 Nguyệt Lỗ Sa Hoàng hậu (月魯沙皇后; Yuelusha), sinh Xương quốc Công chúa. 
 Thốt Hà Điệp Hoàng hậu (捽河牒皇后; Shuhetie), được Minh Tông sủng ái, thường xuyên tháp tùng cùng ông trong những năm chinh chiến ở phía tây.
 Bất Nha Hốt Lỗ Đô Hoàng hậu (不顏忽魯都皇后; Buyan Khuluđu)
 Dã Tô Hoàng hậu (野蘇皇后; Yesu)
 Án Xuất Hãn Hoàng hậu (按出罕皇后; Achuha)

 Con trai

 Nguyên Huệ Tông Thỏa Hoan Thiết Mộc Nhĩ (1320 - 1370), Đích trưởng tử, mẹ là Mại Lai Địch. Hoàng đế cuối cùng của nhà Nguyên.
 Nguyên Ninh Tông Ý Lân Chất Ban (1326 - 1332), con trai thứ hai, mẹ là Bát Bất Sa Hoàng hậu. Hoàng đế thứ 10 của nhà Nguyên, tuy nhiên lên ngôi 2 tháng thì chết yểu.

 Con gái:

 Xương Quốc Công chúa (昌国公主), mẹ là Nguyệt Lỗ Sa hoàng hậu. Hạ giá lấy Xương vương Sa Lam Đóa Nhi Chỉ.
 Minh Huệ Trinh Ý Công chúa (明慧貞懿公主), tên khác là Bất Đáp Thác Nhĩ (不答昔你), mẹ không rõ.

Xem thêm
Nguyên Vũ Tông
Nguyên Văn Tông
Nguyên Huệ Tông
Danh sách vua nhà Nguyên
Danh sách Hãn Mông Cổ
Danh sách vua Trung Quốc

 Ghi chú 

Thể loại:Đại hãn Đế quốc Mông Cổ
Minh Tông
Thể loại:Sinh năm 1300
Thể loại:Mất năm 1329