Tiếng Nùng

Tiếng Nùng là một nhóm các ngôn ngữ thuộc nhánh Tai Trung tâm trong ngữ chi Tai của ngữ hệ Tai-Kadai. Các cư dân nói nhóm ngôn ngữ này được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng. Ngôn ngữ này được nói chủ yếu ở các tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng, Việt Nam.

 Phân bố 
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Nùng ở Việt Nam có dân số 968.800 người, là dân tộc có dân số đứng thứ 7 tại Việt Nam, có mặt trên tất cả 63 tỉnh, thành phố, tập trung tại các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Giang, Đắk Lắk, Hà Giang, Thái Nguyên, Lào Cai, Đắk Nông, Bắc Kạn, Lâm Đồng, Bình Phước, Đồng Nai, Tuyên Quang, Yên Bái, Gia Lai.Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Kết quả toàn bộ. Hà Nội, 6-2010. Biểu 5, tr.134-225. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2011. Số người nói tiếng Nùng có thể nhỏ hơn số liệu trên chút ít.

Các nhóm địa phương của người Nùng như Nùng An, Nùng Phàn Sình, Nùng Cháo, Nùng Dín, Nùng Xuồng có sự khác biệt ít nhiều về ngôn ngữ, bao gồm ngữ âm và một phần từ vựng giữa tiếng nói các địa phương. Tiếng Nùng An phát âm gần như tiếng Cao Lan – Sán Chay và tiếng Giáy. Tiếng nói người Nùng Phủ được ảnh hưởng bởi âm sắc của tiếng Tày.Dân tộc Nùng.  Cổng giao tiếp điện tử tỉnh Yên Bái. Truy cập 02/5/2011.

 Các phương ngữ 
300px|thumb|right|Bản đồ phân bố các ngôn ngữ Nùng, Tày, Tráng thuộc nhóm Tai trung tâm tại Việt Nam và Trung Quốc.
Tiếng Nùng bao gồm nhiều phương ngữ, một vài trong số đó được liệt kê như sau:Edmondson, Jerold A., Solnit, David B. (eds). 1997. Comparative Kadai: the Tai branch. Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington Publications in Linguistics 124. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington.
 Cao Bằng 
Nùng An được nói ở Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng. Giống những người nói tiếng Tráng ở Long An (Long'an 隆安), huyện Tĩnh Tây (Jingxi 靖西县), tỉnh Quảng Tây, Nùng An mang cả hai đặc điểm của Tai Trung Tâm và Tai Bắc.
 Lạng Sơn 
Nùng Phản Slình được nói ở huyện Cao Lộc, Bình Gia, Văn Quan, Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn và huyện Yên Thế, Lạng Giang của tỉnh Bắc Giang. Phản/Fản Slình là một từ tiếng Nùng tương đương với Wancheng (萬承) trong tiếng Hán (Vạn Chửng trong tiếng Việt).Wangsgard, David B. (2009). Here We are All Brothers: Gender Relations and the Construction of Masculine Identities in a Nung Fan Sling Village. Department of sociology and anthropology, Simon Fraser University: pp 15. Nùng Phản Slình có khoảng 100.001 người nói (theo Freiberger, 1976a). Tư liệu của Freiberger (1976a) dựa trên phương ngữ Nùng Phạn Slinh được nói bởi những người tị nạn từ tỉnh Bắc Giang đã di cư đến tỉnh Lâm Đồng vào năm 1954 (khi đó gọi là tỉnh Tuyên Đức, bao gồm Đà Lạt và các huyện Đơn Dương, Đức Trọng và Lạc Dương). Freiberger (1976) cũng ghi nhận sự hiện diện của người Nùng Phạn Slinh tị nạn tại tỉnh Biên Hòa và tỉnh Long khánh, đều là các đơn vị hành chính cũ của miền Nam Việt Nam.
Nùng Cháo được nói ở huyện Văn Quan, Văn Lãng, Tràng Định tỉnh Lạng Sơn, huyện Nà Rì tỉnh Bắc Cạn và huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên. Phương ngữ Nùng Cháo tương đồng với Tráng Long Châu của William J. Gedney.
Nùng Inh được nói ở huyện Chi Lăng, Hữu Lũng, Bình Gia, Văn Quang tỉnh Lạng Sơn. Phương ngữ Nùng Inh tương đồng với Nùng Phía Tây ở Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

 Lào Cai 
Nùng Dín được nói ở huyện Hoàng Su Phì, Xín Mần thuộc tỉnh Hà Giang và Bắc Hà, Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai. Nùng Dín cùng các phương ngữ Nùng ở Vân Nam Trung Quốc được coi là Nùng Phía Tây; đây là những phương ngữ Nùng nằm giáp ranh giữa nhóm Tai Trung Tâm và Tai Tây Nam.

 Khác 
Nùng Vẻn (En) là một ngôn ngữ trước kia không được phân loại ra khỏi các ngôn ngữ Tai Trung Tâm. Cuối thập niên 1990, nhà ngôn ngữ học Hoàng Văn Ma đầu tiên nhận ra nó không phải là một ngôn ngữ Tai. Năm 1998, Hoàng Văn Ma và Jerold A. Edmondson phát hiện đó là một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kadai (Kra). Các nhà nghiên cứu thẩm định rằng Nùng Vẻn có quan hệ gần gũi nhất với tiếng Bố Ương (Buyang, 布央语). Các cư dân nói tiếng Nùng Vẻn được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng.

 Ngữ âm
Sau đây là các âm của tiếng Nùng:

 Phụ âm
MôiLợiSau lợiNgạc cứngNgạc mềmThanh hầuMũiTắc/Tắc xátvô thanhbật hơihút vàoXátvô thanhhữu thanhcạnh lưỡiTiếp cận

Âm vịBiến thể []//[]//[]//[], []

 Nguyên âm 
TrướcGiữaSauĐóng   Nửa đóngVừaNửa mở Mở  

Âm vịBiến thểGhi chú//[]Trong âm tiết đóng//[]//[]//[]//[]Trong âm tiết đóng//[]trước âm ////[]trước âm ////[]//[]trước âm //

 Thanh điệu 
Tiếng Nùng có sáu thanh điệu:
Thanh điệuáaàa᷆á+tắcà+tắc

 Từ vựng 
 Từ thuần Tày Nùng 
Các từ thuần Tai chiếm tuyệt đại đa số trong kho từ vựng và thường thuộc vốn từ cơ bản, có mặt ở tất cả các lớp từ, nhất là các từ chỉ các hiện thượng thiên nhiên, các bộ phận cơ thể, các hoạt động, tính chất...

Mừ (tay), nả (mặt), đông/đung (rừng), tha vằn (mặt trời), kin (ăn), pay (đi), nòn (ngủ), hảy (khóc), đeng (đỏ), đay (tốt), slâư (trong, sạch), cau (tao)...

 Từ mượn tiếng Hán 
Các từ mượn tiếng Hán đi vào vốn từ vựng tiếng Tày Nùng vào những thời kỳ khác nhau. Đối với nhiều từ, người Tày Nùng hiện nay không ý thức được đấy là những từ mượn gốc Hán nữa.
Số từ: ết (một), nhì (hai), slam (ba), pét (tám)...
Số đếmNùng*Tai Nguyên ThủyPittayaporn (2009)Hán CổHậu Hán*Hán Thượng Cổ2  ɬoŋ35  *so:ŋA  ṣåŋ  ṣɔŋ  *srôŋ3  ɬam35  *sa:m  sâm  sɑm/ səm  *sə̂m4  ɬi13  *si:B  siC  sis  *sis/ slis5  ha31  *ha:C  ŋuoB  ŋɑB  *ŋâɁ6  hoːk31  *krokD  ljuk  liuk  *ruk; *C-rjuk (Baxter)7  ɕɛt35  *cetD  tsʰjet  tsʰit  *tsʰit < *snhit8  pet13  *pe:tD păt pɛt  *prêt9  kau31  *kɤwC  kjəuB  kuB  *kuɁ/ kwəɁ10  ɬiːp35  *sipD (Li 1977)The Genetic Position of Chinese Tác giả: Guillaume Jacques, trang 2.  dʑip  —  *gip

Động vật, sự vật: mạ (ngựa), an (yên ngựa), tắng (ghế), chỉa (giấy)...
Từ chỉ tính chất: quảng (rộng), đáo (hồng)...
Từ chỉ hoạt động: xỉnh (mời), chiềng (thưa), sleng (sinh), sloán (tính)...
Từ xưng hô: nỉ (cậu, anh), ngỏ (tôi, tớ)...

 Từ mượn tiếng Việt 
Từ mượn tiếng Việt gồm hai loại lớn: từ thuần Việt và từ Việt gốc nước ngoài (chủ yếu là từ Hán-Việt)
Các từ mượn thuần Việt là những từ thường dùng hàng ngày: hòm (hòm), khóa (khóa), đồng hồ (đồng hồ), xe đạp (xe đạp)...
Các từ mượn Hán-Việt là các thuật ngữ thuộc lĩnh vực kinh tế, chính trị, kỹ thuật và các hiện tượng xã hội: chính phủ, hành chính, toán, văn, công nhân, điện, mậu dịch, bệnh viện, nông trường...

 Đại từ nhân xưng 

Ngôi thứ nhấtNgôi thứ haiNgôi thứ baSố ítKhỏi (tôi)mầư/mầng/mưngmền/teNgỏ (tôi, tớ)nỉCâu, cau (tao)Số nhiềuboong khỏiboong mầưboong mềnboong ngỏboong nỉboong câu/cau

Các đại từ số ít được dùng trong những cảnh huống khác nhau.

Khỏi là đại từ được người ở vị trí thấp sử dụng để xưng với những người ở vị thế cao hơn, có giá trị biểu cảm lịch sự, kính trọng.

Câu/Cau tạo thành cặp xưng hô tương liên Câu/Cau (tao) - Mầư/Mưng (mày). Tùy theo vị thế của người sử dụng, câu/cau có sắc thái biểu cảm khác nhau: thân mật, suồng sã...

Ngỏ tạo thành cặp xưng hô tương liên với nỉ (ngôi thứ 2). Ngỏ thường thường được sử dụng để xưng hô giữa những người có vị thế ngang vai. Với sắc thái thân mật gần gũi, ngò được dùng rộng rãi trong nhiều hoàn cảnh giao tiếp khác nhau: giữa bạn bè, vợ chồng...

Ngoài những đại từ dùng trên, trong tiếng Tày Nùng còn có các đại từ xưng gọi ngôi gộp, như: hau (ta), ràu/làu (mình), rà (mình). Những đại từ này được sử dụng nhiều trong thơ ca dân tộc Tày Nùng.

 So sánh 
 So sánh với một số ngôn ngữ Tai Trung Tâm 
NghĩaTaiNguyênThủyNùngDínNùngGiangNùngLòiNùngPhảnSlìnhNùngInhNùngCháoNùngAnTàyHòaAnTàyTràngĐịnhTàyHoàngSuPhìĂn *kɯɲA  cǐn323  kǐn33  kǐn33  kǐn33  kǐn33  kǐn33  kɤ̌n33  kǐn33  kǐn33  cǐn323Bay *ɓilA  ʔbăn323  ʔbăn33  ʔbǐn33  ʔben33  ʔbǐn33  ʔbǐn33  ʔbĕn323  ʔbɤ̆n33  ʔben33  ʔbɛ̆n323Bơi *lo:jA  săw323  pop45pja33  vaj323  vjw31  vaj323  pɔt33pja33  ʑiw31  lɔj31  lɔj31  lɔj33Bụng *dwu:ŋC  toŋ45  toŋ21  mŭk45mɔ̆k<sup>45  tɔŋ21  tɔŋ21  mŭk45  tŭŋ33  d̤ɔŋ21  tɔŋ21  mɛ31tɔŋ21Cá *pla:A  pa323  pja33  pja33/ca33  pa33  ca33  pja33  pa33  pja33  pja33  pja323Cáigì —  ka31răŋ33  ki33răŋ33  ka33lăŋ33/i45lăŋ33  ʔăn33lăŋ31  ʔăn33lăŋ33  ʔăn33lăŋ33/ŋɛ45lăŋ33  ʔăn33mɯŋ21  ʔăn33lăŋ33  ʔăn33lăŋ33  ka31răŋ33Cát *zwɯəjA  saj33  ɬaj31  ɬaj323  ɬaj33  ɬaj31  hĭn33ɬaj31  ɬaj31  raj31  zaj31  ɬaj33Chân *p.qa:A  kʰa323  kʰa33  kʰa33  kʰa323  kʰa33  kʰa33  kʰa323  kʰa33  kʰa33  kʰa323Chết *p.ta:jA  tʰaj323  tʰaj33  haj33/tʰaj33  tʰaj323  tʰaj33  haj33  tʰaj323  tʰaj33  tʰaj33  tʰaj323Chim *C̬.nokD  nɔk33  nɔ̆k21 nŭk21/nɔk21  nɔk21  nɔk21  nŭk21  nɔk21  nŏk21  nŏk21  nɔk45Chó *ʰma:A  ma323  ma33  ma33  ma33  ma33  ma33  ma33  ma33  ma323  ma323Cổ *ɣo:A  kɔk45ho33  vo31  ko31/kʰɔ31  ho33  hɔ31  kɔ31  hɔ31  gɔ31  kɔ31  kʰɔ33Dài *rɯjA  ri33  rɤ̆j31  ɬi31  hi33  li33  ɬi33  răj31  ri31  ɬi31  ri33 Đá *tri:lA  mak21pa323  tʰɤ̆n33  hĭn33/tʰĭn33  tʰĭn323  tʰĭn33  hĭn33  tʰĭn33  tʰĭn33  hĭn33  hĭn323Đànbà —  pʰu31ɲĭŋ33  me323ɲĕŋ31  ti11mɛ11/mɛ33ɲiŋ31  tɔj31mɛ11  tɔj11mɛ11  tɔj31mɛ11  hun31ʔbɯk45  mɛ323ɲĭŋ31  mɛ323ɲĭŋ31  pʰu31ɲĭŋ33Đànông *ʑa:jA  pʰu31caj33  po323saj31  ti11pɔ11/pʰu323saj31  tɔj31po11  tɔj31pɔ11  tɔj31pɔ11  hun31ɬaj323  b̤ɔ323zaj31  pɔ323caj31  pʰu31caj31Không(phủđịnh) *ɓawB/*bo:B/*mi:A  ʔbo31  mɤ̆j31  mi31  mi45  mi45  mi45  ʔbɔ21  ʔbo45  bɤ̆w45  ʔbo31 Người *ɢwɯnA  kɔ̆n33  kɤ̆n31  kʰɯ̆n31  kɯ̆n31  kɯ̆n31  kɯ̆n31  hŭn31  kɤ̆n31  kɤ̆n31  kăn33

 Chữ viết 
Người Nùng dùng chữ Hán hay chữ Nôm Nùng (được phát triển khoảng thế kỷ 17) để ghi chép thơ ca và truyện cổ dân gian. Bài Mo Nùng được ghi bằng chữ Nôm trên giấy bản, gia phả nhiều dòng họ còn giữ lại cũng được ghi bằng chữ Nôm Nùng. Năm 1924, tiếng Nùng lần đầu tiên được ghi theo hệ chữ Latinh nhờ các công trình của linh mục người Pháp François M. Savina. Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) trước năm 1975 cũng có một bộ chữ cho người Nùng Phản Slình sống ở miền nam Việt Nam. Ở miền bắc Việt Nam, có thêm phương án chữ Tày-Nùng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ từ năm 1961.
 Chữ Nùng Phản Slình 
Bộ chữ Nùng Phản Slình của Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) dựa trên thổ ngữ của người Nùng Phản Slình tại tỉnh Bắc Giang. Sau hiệp định Geneva năm 1954, có khoảng vài ngàn người Nùng di cư vào các tỉnh phía nam và một số định cư tại tỉnh Tuyên Đức.Freiberger, Nancy; Bé, Vy thị. (1976). Sẹc mạhn slú Nohng Fạn Slihng = Ngũ-vụng Nùng Phạn Slinh = Nung Fan Slihng vocabulary: Nung-Viêt-English". Summer Institute of Linguistics: lời mở đầu (v).

+Phụ âmPhiên âmChữChú thíchVí dụNghĩa/p/ppảcmiệng/t/ttảurùa/tʃ/chchéhpđau/k/ktrước i, ih, e, eh, êkìvàikíhnănkéngcanhkềnquấnctrước các âm kháccưhnngườicảucũ/pʰ/phphỏhmtóc/tʰ/ththảmắt/kʰ/khkhảymở/ɓ/bbéhnbay/ɗ/đđàyđược/f/ffaybếp, lửa/v/vvahnngày/w/obán mẫu âm o đặt ở cuối chữ sau một nguyên âm dàiubán mẫu âm u đặt ở cuối chữ sau một nguyên âm ngắn/s/ssãusớm/ɬ/slslíhpmười/l/lláncon cháu/ʒ/ddụở/j/ibán mẫu âm i đặt ở cuối chữ sau một nguyên âm dàiybán mẫu âm y đặt ở cuối chữ sau một nguyên âm ngắn/h/hhảhnthấy/m/mmahnkhoai/n/nnonnằm, ngủ/ɲ/nhnhàthuốc/ŋ/ngngưhnbạc

+Nguyên âmPhiên âmChữChú thíchVí dụNghĩa/iː/inguyên âm dàipínăm/i/ihnguyên âm ngắnpíhccánh/eː/ênguyên âm dàisệnrẻ/ɛ/ehnguyên âm ngắnpéhtvịt/æː/enguyên âm dàikhẻngcứng/ɨː/ưnguyên âm dàislứhổ/ɨ/ưhnguyên âm ngắnkhừhnlên/əː/ơnguyên âm dàipởtướt/a/ahnguyên âm ngắnáhncáihah đọc là haưhah (haư)nào/aː/anguyên âm dàipácá/uː/unguyên âm dàitúcon/u/uhnguyên âm ngắnlụhccon/oː/ônguyên âm dàicộnhòn/ɔ/ohnguyên âm ngắnđóhngrừng/ɔː/onguyên âm dàislóndạy

Nùng Phản Slình Bắc Giang gồm sáu thanh. Tất cả sáu thanh đều đọc như tiếng miền bắc Việt Nam, trừ dấu ngã (◌̃). Dấu (◌̃) trong tiếng Nùng thì âm hơi cao lên với tắc âm thanh môn sau.Sáu thanh đó là: (1) cao lên (◌́), (2) cao lên với tắc âm thanh môn ở cuối chữ (◌̃), (3) trung (bằng) không dấu, (4) thấp đi lên (◌̉), (5) trung (thấp) xuống (◌̀), và (6) thấp với tắc âm thanh môn (◌̣).
Đoạn văn mẫu
Một đoạn văn mẫu từ Sáng Thế Ký 1 (Genesis 1) trong Kinh Thánh:
Càng Nohnglanguage museum (Nung).(Tiếng Nùng)LatinaO'Brien, Bruce R. (2011), Reversing Babel: Translation Among the English During an Age of Conquests, c. 800 to c. 1200 University of Delaware (2011), pp. 45-46. ISBN 1611490537/9781611490534.(Tiếng Latinh)Tiếng Việtwordproject.Mự-ni tau-sli Kể Vú Fã hẻht fã sạu áhn tị-dạ ọc ma pehn này.In principio creavit Deus caelum et terram.Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất.Lúhc tế sahng hảhn pehn táhc lộ, slỉ tị nhahng đáhm-lihn; lẽo Slíhng Kể Vú Fã páy tẹo dụ cháng áhn tị đáhm tế.Terra autem erat inanis et vacua et tenebrae erant super faciem abyssi, et Spiritus Dei ferebatur super aquas.Vả, đất là vô hình và trống không, sự mờ tối ở trên mặt vực; Thần Đức Chúa Trời vận hành trên mặt nước.Lẽo Kể Vú Fã hã vạ: Áhn hụhng pển ọc ma. Chỉhng mi áhn hụhng.Dixitque Deus: Fiat lux. Et facta est lux.Đức Chúa Trời phán rằng: Phải có sự sáng; thì có sự sáng.Kể Vú Fã chểu hảhn áhn hụhng đáy, chỉhng páhn ọc ma mi áhn hụhng áhn đáhm.Et vidit Deus lucem quod esset bona: et divisit lucem a tenebris.Đức Chúa Trời thấy sự sáng là tốt lành, bèn phân sáng ra cùng tối.Lẽo Kể Vú Fã hã vạ: áhn hụhng dụ pehn tahng vahn, áhn đahm dụ pehn tahng hựhn; lúhc tế hẻht vahn tại éht.Appellavitque lucem Diem, et tenebras Noctem; dies unus.Đức Chúa Trời đặt tên sự sáng là ngày; sự tối là đêm; ấy là ngày thứ nhứt.

 Chữ Nùng Latinh 1961 

Chữ Tày Nùng Latinh được chính phủ Việt Nam phê chuẩn năm 1961 cho khu tự trị Việt Bắc (1956-1975). Chữ Tày Nùng Latinh được xây dựng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ: cùng con chữ, cùng một cách ghép vần đối với những âm tiết giống nhau. Bảng chữ cái Tày Nùng chỉ được dạy trong các trường tiểu học trong một thời gian ngắn vào thập niên 1960, rồi sau đó rơi vào quên lãng. Bảng chữ cái này không được truyền bá sử dụng trong cộng đồng. Ngay cả những phát thanh viên tiếng Tày Nùng tại các đài phát thanh vùng nói tiếng Tày Nùng cũng không biết bảng chữ cái này. Họ viết tin tức để đọc trong các chương trình phát thanh bằng ký tự riêng của mỗi người giống các phát thanh viên tiếng Dao ngày nay đang làm.

+Phụ âmPhiên âmChữVí dụNghĩa/ɓ/bbẻdê/k/ccáygàkkicòiqquaikhôn/k/kkhay tu mở cửa /z/ddúở/ɗ/đđođủ/f/ffạtrời/h/hhaitrăng/l/llănglưng/m/mmáchó/n/nrayruộng/r/rrằngổ/p/ppucua/s/xxútai/t/ttúcửa/v/vvàsải/ɲ/nhnhảcỏ/c/~/tɕ/chchảmạ/ŋ/ngngàvừng/tʰ/ththamắt/kʰ/khkhachân/pʰ/phphảivải/ɬ/slslamba/ɓj/bjbjoóchoa/mj/mjmjạctrơn/pj/pjpjacá/pʰj/phjphjanúi đánhững âm địa phương/t'/t't'ảsông/w/wwằnngày/j/jjathuốc/ɣ/ccầnngườiNhững âm mượn tiếng Việt/ /gigiờ/tʂ/trtrường/ʂ/s(học) sinh
+Nguyên âm+Phiên âmChữVí dụNghĩa/a/acacon quạ/ă/ămắnvững chắc/ə/~/ɤ/ơtơtơ lụa/ə̆/~/ɤ̌/âbânbay/ɛ/ebéncái mẹt/e/êmênthối, hôi/i/ipinăm (thời gian)/u/umulợn/ɨ/~/ɯ/ưmửmợ/ɔ/omỏnồi/o/ônồmsữa/iə/iê, ia1.niêng; 2.mìa1.diều; 2.vợ/uə/uô, ua1.tuống; 2.tua1.dây quai; 2.con/ɨə/~/ɯɤ/ươ, ưa1.nưới; 2.mừa1.mệt; 2.đi

 Các nguyên âm dài: i, u,ư...trong tiếng Tày Nùng sẽ được thể hiện bằng hai chữ cái, như: khiing (gừng), khuúp (đầy năm)
 Đánh dấu sắc (') các từ có kết cấu là âm tiết khép: hap (cách viết theo phương án không dấu) ---> háp (gánh)
 Thanh điệu 
TênDấuNétKhông dấu˧Dấu sắc◌́˧˥Dấu huyền◌̀˨˩Dấu hỏi◌̉˧˩˧Dấu nặng◌̣˧˨ˀ
Trong phương án có dùng dấu ngã /◌̃/ để ghi các từ mượn từ tiếng Việt. Trong phương án không có ký hiệu để ghi thanh lửng, những từ mang thanh lửng đều được thể hiện bằng thanh hỏi /◌̉/.

 Xem thêm 
Người Tráng#Lịch sử ngôn ngữ

Chú thích

 Tham khảo

 Liên kết ngoài
 Ethnologue report on "Nung a language of Vietnam"
 Bai tọc càng Nohng Fạn Slihng (Bài học tiếng Nùng Phạn Slinh) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1974), Viện Chuyên-Khảo Ngữ-Học Saigon, Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon.
 Nõng tọc sì slứ, lởp slón slứ: Fạhn hã slón (Em học vần, lớp vỡ-lòng: Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Fúhn và Nancy F. Wilson (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Fạhn hẻht đáy đày heng, lớp hẽhng slón tọc (Sách vệ-sinh, lớp một) (tiếng Nùng Phạn Slình+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Nõng tọc sị slứ càng nohng, lởp slón slứ: Sẹc slứ 1, 2 (Em học vần tiếng thái-nùng, lớp vỡ-lòng: Quyển 1, 2) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Fúhn và Janice E. Saul (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Nõng tọc slổ, lởp slón slứ: Fahn hã slón (Em học toán, lớp vỡ-lòng; Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1973). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Hẻht sịhng, khoa-học, slón hẻht ị đáy, lờp slón slứ, fạhn hã slón (Môn học bằng bảng treo vệ-sinh, khoa-học, và đức-dục; lớp vỡ-lòng; phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1974). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Thòi củ cưhn Nohnh Fạn Slihng (Culture and folklore of the Nung Fan Slihng — Phong-tục tập-quán của người Nùng Phạn Slinh) PDF download, tác giả: Nancy Freiberger (1976). Summer Institute of Linguistics, Manila.
 Sẹc mạhn Slứ Nohng Fạn Slihng: Ngữ vựng Nùng Phạn Slinh (Nung Fan Slihng Vocabulary) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Nancy Freiberger (1976), Viện Chuyên-Khảo Ngữ-Học (Summer Institute of Linguistics).
 Ngữ pháp tiếng Nùng (tiếng Anh) PDF download, tác giả: Janice E. Saul và Nancy F. Wilson, Summer Institute of Linguistics và University of Texas at Arlington, xuất bản: 1980.
 Nung Fan Slihng Ethnographic Texts (tiếng Anh+Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Janice E. Saul và Nancy F. Wilson (1976), Summer Institute of Linguistics.
 SOME OBSERVATIONS ON THE MAP OF THE ETHNIC GROUPS SPEAKING THAI LANGUAGES (tiếng Anh) PDF download, tác giả: Levy Ward, Journal of The Siam Society, Volume 76, xuất bản: 1988.
 Tai Words and the Place of the Tai in the Vietnamese Past (tiếng Anh), tác giả: Liam Kelley, Journal of the Siam Society Vol. 101, xuất bản: 2013.
 Proto-Tai negation system from comparative and historical Tai perspective (tiếng Anh) , tác giả: Pittayawat Pittayaporn, Nida Jampathip và Jakrabhop Iamdanush, Chulalongkorn University, xuất bản: 2011.
 Grammaticalization and Tai Syntactic Change (tiếng Anh)  PDF download, tác giả: Anthony Diller.

Nùng
Nùng
Nùng