Lịch Maya

Lịch Maya là một hệ thống lịch và niên giám được sử dụng trong nền văn minh Maya tiền Columbus, và trong một số cộng đồng Maya hiện đại ở vùng cao Guatemala và Oaxaca, México.

Các yếu tố cần thiết của hệ thống lịch Maya được dựa trên một hệ thống mà đã được sử dụng phổ biến trên khắp khu vực, có niên đại ít nhất là thế kỷ thứ 5 TCN. Nó có nhiều mặt với lịch làm việc của các nền văn minh Trung Mỹ khác trước đó, chẳng hạn như các Zapotec và Olmec và đương đại hoặc sau đó những người, như Mixtec và lịch Aztec. Mặc dù lịch Trung Mỹ không có cùng nguồn gốc với Maya, phần mở rộng tiếp theo của nó và là cải tiến phức tạp nhất. Cùng với lịch Aztec, lịch Maya là một trong những lịch tốt nhất, tài liệu và nhất hoàn toàn hiểu rõ.

Đến với thần thoại truyền thống Maya, như tài liệu trong thuộc địa Yucatec và chữ khắc dựng lại từ cuối thời kỳ cổ đại và hậu cổ điển vị thần Itzamna là thường xuyên ghi là đã mang lại kiến thức của hệ thống lịch cho tổ tiên người Maya, cùng với văn bản nói chung và các khía cạnh nền tảng của văn hóa Maya.See entry on Itzamna, in Miller and Taube (1993), pp.99–100.

Người Maya xác định chính xác độ dài của một năm, thời gian Trái Đất quay hết một vòng quanh Mặt Trời là 365,2420 ngày - xê dịch có 0,0002 ngày so với cách tính tân kỳ nhất, điều này có nghĩa là xác suất sai số chỉ có 1 ngày trong 5000 năm. Sự tính toán của người Maya đúng hơn 1.200 lần so với người Ai Cập, 40 lần so với lịch Julius (độ sai số cho một ngày là mỗi 128 năm) và thậm chí hơn cả 1,5 lần so với thứ lịch Gregory hiện đại mà chúng ta đang dùng (độ sai số cho một ngày là mỗi 3.257 năm).

Có giả thiết cho rằng người Maya đã kế thừa cách tính lịch từ các nền văn minh cổ Zapotecs (ở Mont Alban) và Olmecs (ở La venta và Tres Zapotes). Tuy thế, người Maya lại không sử dụng độ dài tính toán thời gian một năm vào lịch của họ. Một năm Mặt Trời được chia thành 18 tháng, mỗi tháng có 20 ngày (dùng hệ đếm cơ số 20), năm ngày còn lại được đưa vào cuối năm. Các ngày trong tháng được ghi bằng số thứ tự từ 0 đến 19 trước tên tháng (0 đến 4 cho tháng thiếu, cuối năm có 5 ngày). Theo lịch này, các năm nối tiếp nhau không ngừng, không có năm nhuận. Như vậy kết quả là lịch sẽ bị sai lệch lùi về một ngày trong vòng 4 năm.

Nhưng những hiểu biết chính xác ấy không phải để giới chiêm tinh Maya cổ sử dụng để tính lịch đúng, mà chỉ để quy định "mức độ không chính xác" trong sự tồn tại song song 3 thứ lịch căn bản mà người Maya cổ thường dùng: bình thường họ dùng lịch 365 ngày; lễ hội dùng lịch 360 ngày; còn trong những dịp tế lễ đặc biệt chỉ chuyên dùng thứ lịch 260 ngày. Đây là một trong những bí ẩn nữa về nền văn minh Maya huyền bí.

 Lịch của thầy bói 
Ngày xưa, những người da đỏ Quiche, Ixil và Mam vẫn dùng lịch Maya truyền thống với một năm có 260 ngày để dự đoán tương lai. Để giải thích vì sao bộ lịch lại gồm 260 ngày, người ta đã phỏng vấn nhiều thầy bói ở Chichicastenango và Momstenango và phát hiện ra rằng: Việc chọn độ dài của năm nay không phải do ngẫu nhiên mà là do phù hợp với thời gian mang thai của con người. Hệ đếm 20 cho phép chia một năm 260 ngày thành 13 tháng, mỗi tháng 20 ngày, kết hợp với một trong 20 tên gọi các con vật, các lực lượng tự nhiên, các quan niệm hay khái niệm mà ý nghĩa không còn lưu truyền đến ngày nay.

Tzolkʼin

+ Lịch Tzolkʼin: các ngày có tên và các ký tự tương ứng Dãy.Số 1 Ngày.Tên 2 Ví dụ ký tự3 Tiếng Yucateck. TK 164 Tiếng Quiché Phục dựngtiếng Maya Cổ điển 5 Dãy.Số 1 Ngày.Tên 2 Ví dụký tự3 Tiếng Yucateck. TK 164 Tiếng Quiché Phục dựngtiếng Maya Cổ điển 5 01Imix 50px Imix Imox Imix (?) / Haʼ (?) 11Chuwen 50px Chuen Bʼatzʼ (không rõ) 02Ikʼ 50px Ik Iqʼ Ikʼ 12Ebʼ 50px Eb Eʼ (không rõ) 03Akʼbʼal 50px Akbal Aqʼabʼal Akʼbʼal (?) 13Bʼen 50px Ben Aj (không rõ) 04Kʼan 50px Kan Kʼat Kʼan (?) 14Ix 50px Ix Iʼx, Balam Hix (?) 05Chikchan 50px Chicchan Kan (không rõ) 15Men 50px Men Tzikin (không rõ) 06Kimi 50px Cimi Kame Cham (?) 16Kʼibʼ 50px Cib Ajmaq (không rõ) 07Manikʼ 50px Manik Kej Manichʼ (?) 17Kabʼan 50px Caban Noʼj Chabʼ (?) 08Lamat 50px Lamat Qʼanil Ekʼ (?) 18Etzʼnabʼ 50px Etznab Tijax (không rõ) 09Muluk 50px Muluc Toj (không rõ) 19Kawak 50px Cauac Kawoq (không rõ) 10Ok 50px Oc Tzʼiʼ (không rõ) 20Ajaw 50px Ahau Ajpu AjawChú thích:
 Dãy số của một ngày được đặt tên trong lịch Tzolkʼin
 Tên ngày ở dạng chuẩn hóa theo quy ước của Guatemalan Academia de Lenguas Mayas
 Một ví dụ ký tự (văn tự ngữ tố) của một ngày được đặt tên. Chú ý rằng có nhiều biến thể ký tự khác nhau của cùng một ngày; ở đây chỉ là những ví dụ thông thường nhất (các phiên bản "cartouche")
 Tên ngày ở dạng tiếng Yucatec Maya được ghi nhận vào thế kỷ 16, chủ yếu theo nguồn của Diego de Landa; kiểu chính tả này thường được sử dụng ngày nay
 Trong nhiều trường hợp, cái tên chính xác của một ngày vào thời kỳ Cổ điển (k. 200–900) không thể được xác định. Những phiên bản ở đây (trong tiếng Maya Cổ điển, ngôn ngữ chung của nền văn minh Maya thời Cổ điển) được phục dựng dựa trên bằng chứng ngữ âm học, nếu có thể; dấu '?' tức là phiên bản phục dựng chưa chắc chắn.Phiên bản phục dựng đây dựa theo công trình của Kettunen và Helmke (2020), tr. 56–57.

Haabʼ

{|class="wikitable" 
|+ Tháng Haabʼ: tên gọi và ký tựKettunen và Helmke (2020), tr. 58–59 theo dãy số
! Dãy.Số.
! Têntiếng Yucatec 
! Chữ tượng hình
! Ký hiệu thời Cổ điển
! Ý nghĩaNhững cái tên này bắt nguồn từ ghi chép của de Landa về lịch Maya và thường được dùng trong các nghiên cứu Maya học, song người Maya Cổ điển không thực sự sử dụng những ký hiệu này. Tên gốc của chúng hiện đã thất lạc. Đọc cuốn 
!Tiếng Maya Cổ điển phỏng dựng
|-
! 1
|Pop || 
|71x71px||
|k'anjalaw
|-
! 2
|Woʼ || 
|71x71px||
|ik'at
|-
! 3
|Sip || 
|71x71px||
|chakat
|-
! 4
|Sotzʼ || 
|71x71px||dơi
|sotz'
|-
! 5
|Sek || 
|71x71px||
|kaseew
|-
! 6
|Xul || 
|71x71px||
|chikin
|-
! 7
|Yaxkʼin || 
|71x71px||
|yaxk'in
|-
! 8
|Mol || 
|71x71px||
|mol
|-
! 9
|Chʼen || 
|71x71px||đen
|ik'siho'm
|-
! 10
|Yax || 
|71x71px||lục
|yaxsiho'm
|-
! 11
|Sak || 
|71x71px||trắng
|saksiho'm
|-
! 12
|Keh || 
|71x71px||đỏ
|chaksiho'm
|-
! 13
|Mak || 
|71x71px||
|mak
|-
! 14
|Kʼankʼin || 
|71x71px||
|uniiw
|-
! 15
|Muwan || 
|71x71px||
|muwaan
|-
! 16
|Pax || 
|71x71px||
|paxiil
|-
! 17
|Kʼayab || 
|71x71px||
|k'anasiiy
|-
! 18
|Kumkʼu || 
|71x71px||
|ohl
|-
! 19
|Wayebʼ || 
|71x71px||5 ngày xui xẻo
|wayhaab
|}

Xem thêm
 Baktun: là một khoảng thời gian trong lịch của người Maya, bao gồm 20 chu kỳ katun trong Lịch Long Count cổ (Lịch Đếm Ngày) của người Maya. Loại lịch này có 144.000 ngày hay 400 tuns hoặc gần 400 năm nhiệt đới
 Hiện tượng 2012: bao gồm hàng loạt những đức tin về thuyết mạt thế cho rằng vào ngày 21 tháng 12 năm 2012 là ngày tận thế hoặc sẽ xảy ra những sự kiện biến đổi lớn. Ngày này được coi là ngày kết thúc của một chu kỳ dài 5.125 năm trong lịch Long Count của người Maya

Tham khảo 

Thư mục
















 Rice, Prudence M., Maya Calendar Origins: Monuments, Mythistory, and the Materialization of Time'' (Austin, TX: University of Texas Press, 2007) .












Liên kết ngoài

 Today's Long Count 
 Maya Cycles of Time at
 Maya Calendar and Links on diagnosis2012.co.uk (The calculator uses the proleptic Gregorian calendar, with a number of links to other Maya calendar sites.)
 Interactive Maya Calendars 
  1897 text by Cyrus Thomas
 Maya Calendar, Date conversions, contemporary year version, Tzolkin and Haab day in Calendar Rounds 
 Daily Aztec Calendar Also does Mayan long count dates.

Thể loại:Nền văn minh Maya
Thể loại:Lịch
Thể loại:Lịch Maya
Thể loại:Lịch sử chiêm tinh học
Thể loại:Lịch sử thiên văn học
Thể loại:Thiên văn học cổ đại