Thống sứ Bắc Kỳ

Thống sứ Bắc Kỳ (tiếng Pháp: Résident supérieur du Tonkin) là viên chức người Pháp đứng đầu xứ bảo hộ Bắc Kỳ dưới thời Pháp thuộc. Chức vị này được lập ra vào năm 1889 để đại diện quyền lợi của Pháp và để điều hành việc cai trị.

Lịch sử
Thống soái Bắc Kỳ và Tổng sứ Trung Kỳ - Bắc Kỳ
Ngay từ trước khi Pháp chiếm được Bắc Kỳ, họ đã ấn định vị "Thống soái Bắc Kỳ" để chỉ huy Quân đoàn viễn chinh Bắc Kỳ (corps expéditionnaire du Tonkin) mở cuộc xâm lăng. Hòa ước Quý Mùi năm 1883 chính thức buộc triều đình Huế nhận sự đô hộ của Pháp ở Bắc Kỳ. Chức vụ Tổng Công sứ Trung - Bắc Kỳ (Résident général de l'Annam et du Tonkin) hay Tổng Trú sứ Trung - Nam Kỳ được đặt ra để thay mặt cho chính phủ Pháp chủ trì mọi công việc đối ngoại của triều đình Việt Nam ở cả Bắc và Trung Kỳ. Tiếng Việt vào thời điểm Hòa ước Quý Mùi, 1883 được ký kết không quen dùng "trú sứ" hay "lưu trú quan" để dịch chữ résident, nhân lại sẵn có chữ consul nên mới gọi viên chức ấy là "công sứ". Chức vụ này cũng thường được gọi rút ngắn là "Tổng sứ Trung - Bắc Kỳ" hay gọi là "Toàn quyền Lưỡng Kỳ" hoặc "Toàn quyền Trung – Bắc Kỳ". Năm 1885, tướng Philippe Marie André Roussel de Courcy được cử sang Việt Nam với quyền hạn cai quản cả Bắc lẫn Trung Kỳ. Năm sau đó, Paul Bert một viên chức dân sự được cử sang kế nhiệm.

Thống sứ Bắc Kỳ
Năm 1887 khi Liên bang Đông Dương hình thành thì chức vụ Toàn quyền Đông Dương được lập nên, nắm toàn quyền cai quản cả Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ và Cao Miên; tới năm 1889 chức vụ Tổng sứ Trung Kỳ - Bắc Kỳ bị bãi bỏ. Trước đó, vào năm 1886, chức vụ Thống sứ Bắc Kỳ (Résident supérieur du Tonkin) và Khâm sứ Trung Kỳ (Résident supérieur de l'Annam) được đặt ra, khi đó còn dưới quyền trực tiếp của Tổng sứ. Ngày 03 tháng 6 năm 1886, người Pháp ép vua Đồng Khánh thành lập Nha Kinh lược sứ ở Bắc Kỳ, tách xứ này khỏi quyền kiểm soát trực tiếp của triều đình Huế. Về danh nghĩa, đứng đầu xứ này là viên chức Kinh lược sứ Bắc Kỳ của triều đình Nhà Nguyễn (đầu tiên là Nguyễn Hữu Độ, rồi tới Nguyễn Trọng Hợp...); nhưng trên thực tế, quyền lực thuộc về Thống sứ Bắc Kỳ của người Pháp. Nha Kinh lược sứ ở Bắc Kỳ chỉ tồn tại tới năm 1897 rồi bị bãi bỏ, người cuối cùng đứng đầu Nha này là Hoàng Cao Khải.

Ở cấp thấp hơn, đứng đầu mỗi tỉnh ở cả Bắc Kỳ và Trung Kỳ là Công sứ (Résident) và Phó sứ (Résident adjoint). Lúc bấy giờ trực tiếp dưới quyền Thống sứ Bắc Kỳ là ba công sứ (résident):
Hải Phòng, giám sát thêm hai phó công sứ (vice-résident) ở Hải Dương và Tiên Yên
Sơn Tây, giám sát thêm hai phó công sứ ở Tuyên Quang và Lào Cai
Nam Định, giám sát thêm phó công sứ ở Ninh Bình.
Thống sứ Bắc Kỳ còn điều hành ba phó công sứ ở Bắc Ninh, Lạng Sơn và Thất Khê.Bianconi, F. Cartes Commerciales Tonkin. Paris: Imprimerie et Libraire centrales dé Chemins de fer, 1886.

Kể từ ngày 26 tháng 7 năm 1897, Thống sứ Bắc Kỳ kiêm nhiệm luôn việc đại diện cho triều đình Huế sau khi thực dân Pháp ép triều đình bãi bỏ chức Kinh lược sứ.Dommen, Arthur. The Indochinese Experience of the French, and the Americans, Nationalism and Communism in Cambodia, Laos, and Vietnam. Bloomington, IN: Indiana University Press, 2001. Trang 23. Địa vị này trên giấy tờ đặt viên thống sứ vào ngạch quan của triều đình Huế và có quyền cất chức hay bổ nhiệm toàn bộ phẩm trật các quan người Việt.Vũ Ngự Chiêu. Political and Social Change in Viet-Nam between 1940 and 1946. Madison, WI: The University of Wisconsin, 1984. tr 67-116

Từ năm 1900, Thống sứ Bắc Kỳ kiêm luôn chức quản trị Quảng Châu Loan tuy đây là một nhượng địa riêng với hạn kỳ 99 năm.

Đối với Liên bang Đông Dương, Thống sứ Bắc Kỳ là một thành viên của Hội đồng Tối cao (Conseil supérieur) trợ lực cho Toàn quyền Đông Dương. Thống sứ cũng là vị chỉ huy lực lượng lính tập ở Bắc Kỳ.

Trụ sở làm việc

Dinh Thống sứ Bắc Kỳ (tiếng Pháp: Palais du Résident Supérieur) ở cạnh vườn hoa Paul Bert (còn gọi là "Vườn hoa con cóc") gần Hồ Gươm, Hà Nội được khởi xây năm 1917 do kiến trúc sư Bussy hoạch định để làm tư dinh cho Thống sứ Pháp. Mặt trước dinh nhìn ra Boulevard Henri Rivière (nay là đường Ngô Quyền).

Dinh này chứng kiến cuộc tiếp thu chính quyền khi Khâm sai Phan Kế Toại, đại diện Đế quốc Việt Nam ra Hà Nội nhận nhậm sở vào Tháng Ba năm 1945. Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9 tháng 3 năm 1945), tòa nhà được đổi thành Phủ khâm sai Bắc Kỳ.

Tháng Tám năm 1945, lực lượng Việt Minh tụ tập ở cổng dinh và đoạt chính quyền cũng ở dinh này. Sau khi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời về làm việc tại đây cho đến ngày Toàn quốc Kháng chiến. Trong thời gian này, tòa nhà được đổi tên thành Bắc Bộ Phủ.

Ngày nay tòa nhà được đổi tên thành Nhà khách Chính phủ.

Danh sách thống lĩnh Bắc Kỳ thời Pháp

 Thống soái Bắc Kỳ (1883-1886) 
 Tên Năm sinh - năm mất Thời gian tại nhiệm Chú thích Alexandre-Eugène Bouët  1833–1887  tháng 6 năm 1883 - tháng 8 năm 1883  Thiếu tướng Anicet-Edmond-Justin Bichot  1835–1908  tháng 9 năm 1883 - tháng 11 năm 1883  Trung tá. Tạm quyền. Anatole-Amédée-Prosper Courbet  1827–1885  tháng 11 năm 1883 - tháng 12 năm 1883  Chuẩn đô đốc Charles-Théodore Millot  1829–1889  tháng 12 năm 1883 - tháng 9 năm 1884  Trung tướng Louis-Alexandre-Esprit-Gaston Brière de l'Isle  1827–1896  tháng 9 năm 1884 - tháng 6 năm 1885  Thiếu tướng Philippe-Marie-Henri Roussel de Courcy  1827–1887  tháng 6 năm 1885 - tháng 1, 1886  Trung tướng. Thống soái Trung - Bắc Kỳ. Charles-Auguste-Louis Warnet  1827–1887  tháng 1, 1886 - tháng 4 năm 1886  Thiếu tướng. Tạm quyền Thống soái Trung - Bắc Kỳ.

 Tổng sứ Trung - Bắc Kỳ (1884-1889)
 Tên Thời gian tại nhiệm Chú thích Pierre Paul Rheinart (lâm thời)  11 tháng 6 1884 - tháng 10 1884  Victor-Gabriel Lemaire  tháng 10 1884 - 31 tháng 5 1885  Philippe Marie André Roussel de Courcy  31 tháng 5 1885 - Tháng Giêng 1886  Paul Bert  18 tháng 4 1886 - 11 tháng 11 1886  Alexandre Vial (tạm thời)  tháng 11 1886 - Tháng Giêng 1887 Raoul Berger (tạm thời) 17 tháng 11 1887 - 25 tháng 6 1888 Paul Louis Georges Bihouard  30 Tháng Giêng 1887 - 1888  Étienne Antoine Guillaume Richaud  1888  Pierre Paul Rheinart  tháng 11 1888 - 9 tháng 5 1889 

 Thống sứ Bắc Kỳ (1886-1945)
 Tên Năm sinh - năm mất Thời gian tại nhiệm Chú thích Jean Thomas Raoul Bonnal  1847-????  12 tháng 11 năm 1886 - tháng 1, 1887  Lần thứ nhất Antony Wladislas Klobukowski  1855-1934  tháng 1, 1887 - 28 tháng 4 năm 1888  Tạm quyền. Eusèbe Irénée Parreau  1842-????  29 tháng 4 năm 1888 - 10 tháng 5 năm 1889   Ernest Albert Brière  1848-????  10 tháng 5 năm 1889 - 6 tháng 4 năm 1890  Lần thứ nhất Jean Thomas Raoul Bonnal  1847-????  7 tháng 4 năm 1890 - 3 tháng 2 năm 1891  Lần thứ hai. Tạm quyền Ernest Albert Brière  1848-????  3 tháng 2 năm 1891 - 27 tháng 10 năm 1891  Lần thứ hai. Sau đó chuyển ra làm Khâm sứ Trung Kỳ. Léon Jean Laurent Chavassieux  1848-1895  27 tháng 10 năm 1891 - 20 tháng 7 năm 1893  Lần thứ nhất François Pierre Rodier  1854-1913  20 tháng 7 năm 1893 - 30 tháng 3 năm 1895  Tạm quyền từ 15 tháng 10 năm 1894 Louis Paul Luce  1856-19??  30 tháng 3 năm 1895 - 13 tháng 5 năm 1895  Tạm quyền  Léon Jean Laurent Chavassieux  1848-1895  13 tháng 5 năm 1895 - 7 tháng 6 năm 1895  Lần thứ hai. Tạm quyền Édouard Picanon  1854-1939  18 tháng 6 năm 1895 - 17 tháng 7 năm 1895  Tạm quyền Augustin Julien Fourès  1853-1915  18 tháng 7 năm 1895 - 9 tháng 3 năm 1896  Lần thứ nhất. Tạm quyền Léon Jules Pol Boulloche  1855-19??  10 tháng 3 năm 1896 - 1897   Augustin Julien Fourès  1853-1915  1897 - 1904  Lần thứ hai  Jean-Henri Groleau  1859-19??  1904 - 8 tháng 3 năm 1907   Louis Alphonse Bonhoure  1865-1909  9 tháng 3 năm 1907 - 1907   Louis Jules Morel  1853-1911  1907 - 1909   Jules Simoni  ????-????  1909 - 14 tháng 12 năm 1912   Léon Louis Jean Georges Destenay  1861-1915  15 tháng 12 năm 1912 - 8 tháng 6 năm 1915   Maurice Joesph Le Gallen  ????-????  1915 - 1916   Jean Baptiste Édouard Bourcier Saint-Gaffray  1870-19??  1917 - 1921   Maurice Antoine François Monguillot  1874-19??  1921 - 1925   Eugène Jean Louis René Robin  ????-????  1925 - 1930   Auguste Eugène Ludovic Tholance  1878-1938  1930 - 1937   Yves Charles Châtel  1865-1944  1937 - 1940   Émile Louis François Grandjean  ????-????  1940 - 1941   Edouard André Delsalle  1893-1945  1909 - 1912   Jean Maurice Norbert Haelewyn  1901-1945  1942 - 1944  Sau trở thành Khâm sứ Pháp cuối cùng ở Trung Kỳ. Camille Auphelle  1908-1945  1944 - 9 tháng 3 năm 1945  Thống sứ Pháp cuối cùng ở Bắc Kỳ. 

 Công sứ Nhật tại Bắc Bộ (1945) 
 Tên Năm sinh - năm mất Thời gian tại nhiệm Chú thích Nishimura Kumao (西村 熊雄)  1899-1980  9 tháng 3 năm 1945 - tháng 9 năm 1945  

 Ủy viên tại Bắc và Trung Bộ (1945-1955) 
Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Pháp tìm cách trở lại phục hồi quyền thống trị tại Việt Nam, vì vậy đã đặt chức vụ Ủy viên Cộng hòa Pháp tại Trung và Bắc Bộ. Chức vụ này có chức năng gần tương đương với chức vụ Tổng sứ Trung - Bắc Kỳ trước kia, nhưng đặt trụ sở ở Hà Nội.

 Tên Năm sinh - năm mất Thời gian tại nhiệm Chú thích Pierre Messmer  1916-2007  18 tháng 8 năm 1945 - 22 tháng 8 năm 1945  Thiếu tá. Tạm quyền  Jean-Roger Sainteny  1907-1978  22 tháng 8 năm 1945 - tháng 3 năm 1946  Thiếu tá. Lần thứ nhất  Jean Etienne Valluy  1899-1970  tháng 3 năm 1946 - tháng 6 năm 1946  Thiếu tướng.  Jean Crépin  1908-1996  tháng 6 năm 1946 - 17 tháng 8 năm 1946  Trung tá. Tạm quyền  Louis Constant Morlière  1916-2007  17 tháng 8 năm 1946 - 27 tháng 12 năm 1946  Thiếu tướng  Jean-Roger Sainteny  1907-1978  27 tháng 12 năm 1946 - 30 tháng 12 năm 1947  Lần thứ hai. Lâm thời. Yves Jean Digo  1897-1974  tháng 1 năm 1948 - 1949  Trung tá. Tạm quyền  Marcel Jean Marie Alessandri  1895-1968  1949 - tháng 11 năm 1950  Trung tướng  Pierre Georges Jacques Marie Boyer De La Tour du Moulin  1896-1976  24 tháng 11 năm 1950 - 29 tháng 12 năm 1950  Thiếu tướng Raoul Albin Louis Salan  1899-1984  29 tháng 12 năm 1950 - 10 tháng 2 năm 1951  Trung tướng, sau được thăng Đại tướng. Kiêm nhiệm tạm thời François Jean Antoine Marie Amédée Gonzalez de Linarès  1897-1955  10 tháng 2 năm 1951 - 28 tháng 5 năm 1953  Thiếu tướng René Cogny  1904-1968  28 tháng 5 năm 1953 - tháng 10 năm 1955  Thiếu tướng, sau được thăng Trung tướng

Chú thích

Thể loại:Liên bang Đông Dương
Thể loại:Bắc Kỳ
Thể loại:Quan hệ Pháp – Việt Nam