Lê Quả Dục

Lê Quả Dục (1833-1899), tự là Toàn Thanh, hiệu là Dưỡng Chính Trai; là một nhà giáo, nhà thơ và là một viên quan nhà Nguyễn theo đường lối kháng Pháp ở cuối thế kỷ 19 trong lịch sử Việt Nam.

Tiểu sử sơ lược
Lê Quả Dục sinh trưởng tại xã Hoành Nha, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Giao Tiến, huyện Xuân Thủy, tỉnh Nam Định).

Ông mồ côi cha từ nhỏ, gia đình nghèo. Nhưng nhờ tư chất thông minh và siêng năng, năm Tự Đức thứ 20, ông thi đỗ cử nhân khoa Đinh Mão (1867).

Vì bận phụng dưỡng mẹ già, ông không ra làm quan, mà ở nhà mở trường dạy học.

Mãi đến năm 1883, khi mẹ đã qua đời, ông mới đi làm Huấn đạo huyện Ý Yên, rồi Tri huyện Phong Doanh (đều thuộc tỉnh Nam Định).Huyện Phong Doanh, trước có huyện sở tại làng Thượng Đồng (Yên Tiến). Khoảng năm 1940, Phong Doanh mới sáp nhập vào Ý Yên.

Năm 1886, ông được thăng làm Tri phủ Nho Quan (Ninh Bình), nhưng ngay năm sau ông xin cáo quan về quê để tiếp tục nghề dạy học.

Lê Quả Dục có tham gia việc mộ nghĩa chống Pháp cùng với Phạm Văn Nghị, và có liên hệ với nhiều sĩ phu yêu nước như Đỗ Huy Liêu, Vũ Hữu Lợi, Trần Văn Gia...

Ông mất năm 1899, thọ 66 tuổi.

Tác phẩm
Tác phẩm của Lê Quả Dục có Lê Toàn Thanh thi văn tập, gồm 80 bài thơ chữ Hán, một số bài văn Nôm và câu đối.
Năm 1981, trong bộ Văn học yêu nước & cách mạng Hà Nam Ninh có trích ra giới thiệu 6 bài thơ của ông. Sau đây là một bài tiêu biểu ở trong số đó:
Phiên âm Hán-Việt:
Ất Dậu niên, vãng Hà Nội cảm tác
Trấp ngũ niên lai thử nhất lâm,
Cựu du vô xứ phục tương tầm.
Xa trần, mã tích huyên thiên địa,
Hồ sắc, sơn quang biến cổ câm (kim).
Thức mục Tân Đình tiềm trụy lệ,
Hồi đầu cố quốc ám thương tâm.
Tà dương lữ quán nhân cô tửu,
Tào tạp nhân trung độc tự châm.
(Lê Toàn Thanh thi văn tập)Dịch nghĩa:
Năm Ất Dậu (1885), đến Hà Nội, cảm tác
Đã hai mươi lăm năm rồi mới tới đây
Các nơi đến chơi trước không còn chỗ nào thăm lại được.
Chỉ thấy bụi xe, vết ngựa, mù trời, dậy đất,
Sắc hồ bóng núi nay đã khác hẳn xưa.
Ngước mắt nơi Tân Đình mà thầm gạt lệ,Nhà Tấn mất Trung nguyên chạy về phương Nam, các danh sĩ đến Tân Đình (tên cái quán ở về phía nam thành Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, dựng lên từ thời Tam Quốc) hội họp, thương khóc với nhau. Cả câu này ý nói nỗi đau xót của tác giả vì nạn nước (bị quân Pháp lấn chiếm).
Ngẩng nhìn nước cũ, luống những đau lòng.
Chiều tà nơi quán trọ ngồi uống rượu,
Một mình nâng chén giữa đám người đông ồn ào.

 Chú thích 

Sách tham khảo
Nhiều người soạn (Nguyễn Văn Huyên chủ biên), Văn học yêu nước & cách mạng Hà Nam Ninh (tập 1). Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1981.

Thể loại:Quan lại nhà Nguyễn
Thể loại:Người Nam Định
Thể loại:Nhà giáo Việt Nam
Thể loại:Nhà thơ Việt Nam