Huy Đức

Trương Huy San (sinh năm 1962), thường được biết đến với bút danh Huy Đức, là một nhà báo, blogger và tác giả người Việt Nam. Ông được biết đến là cây bút bình luận chính trị – xã hội với trang blog Osin và bộ sách phi hư cấu hai tập Bên thắng cuộc xuất bản năm 2013 – được coi là tác phẩm kinh điển trong lĩnh vực lịch sử và chính trị Việt Nam sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975 mặc dù không được cấp phép xuất bản tại Việt Nam. 

Chào đời tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, Huy Đức tham gia quân đội Việt Nam khi còn học lớp 10 trong bối cảnh cuộc Chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979. Đến năm 1984, ông được điều động sang Campuchia trong giai đoạn chiến tranh giữa Việt Nam với chính quyền Khmer Đỏ. Huy Đức xuất ngũ vào năm 1987 và chuyển sang viết báo cho năm cơ quan báo chí khác nhau từ năm 1988 tới năm 2009, khi ông bị cho thôi việc tại Sài gòn Tiếp thị do một bài viết trên blog Osin của ông. Ông nhận học bổng từ Đại học Harvard vào năm 2012 và xuất bản cuốn sách Bên thắng cuộc trong cùng năm. Ông trở về Việt Nam vào giữa năm 2013 và tiếp tục các dự án cá nhân. Tháng 6 năm 2024, ông bị bắt giữ và sau đó bị tuyên án 30 tháng tù theo Điều 331 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015, vụ việc đã vấp phải sự phản đối từ các tổ chức phi chính phủ và giới tri thức.

Cuộc đời và sự nghiệp

 Thiếu thời và binh nghiệp 
Trương Huy San sinh năm 1962 tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Cha mẹ ông vốn là nông dân trước khi tham gia Việt Minh: cha gia nhập Việt Minh và nhập ngũ trong thời gian diễn ra Cách mạng Tháng Tám, còn mẹ trở thành dân công cho lực lượng này trong thời kỳ Chiến tranh Đông Dương. San là con thứ năm trong gia đình có bảy người con. Ông lớn lên tại thị trấn nông trường Thạch Ngọc và theo học ở một ngôi trường địa phương từ tiểu học cho đến lớp 7. Sau đó, ông tiếp tục học lớp 8 và lớp 9 tại trường Lý Tự Trọng thuộc huyện Thạch Hà.

Năm lớp 10, khi đang theo học tại trường Trung học phổ thông Phan Đình Phùng tại Hà Tĩnh, San tình nguyện tham gia quân đội Việt Nam và từng chỉ huy một đơn vị pháo binh chiến đấu trong cuộc Chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979; ông là thành viên thứ ba trong gia đình nhập ngũ. Về sau ông giải thích rằng vì giấy khai sinh ghi ngày sinh là 20 tháng 8 năm 1961, nên vào thời điểm nhập ngũ, dù chỉ mới 17 tuổi nhưng về mặt pháp lý thì ông đã đủ tuổi gia nhập quân đội. San theo học tại Trường sĩ quan phòng hóa của quân đội Việt Nam từ năm 1980 đến 1983; ông coi khoảng thời gian này đã đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp viết văn sau này của mình. Năm 1982, ông gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam; đến năm 2006, ông ngừng sinh hoạt đảng. Ông được thăng quân hàm Thiếu úy năm 21 tuổi rồi lên Trung úy vào năm 23 tuổi.

Năm 1984, San cùng hai đồng nghiệp được điều động đến một đơn vị quân đội ở Campuchia trong giai đoạn chiến tranh giữa Việt Nam với chính quyền Khmer Đỏ. Ông mô tả khoảng thời gian ở Campuchia là "khắc nghiệt" do phải hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ lực lượng Pol Pot. Ông xuất ngũ vào năm 1987, trước khi được phong hàm Đại úy, sau đó chuyển sang làm việc tại văn phòng huyện ủy Nhà Bè từ tháng 8 năm 1987 đến tháng 12 năm 1988.

 1988 – 2009: Làm việc trong báo chí nhà nước 
Trước khi tham gia vào lĩnh vực báo chí, San là một nhà văn với các tác phẩm hư cấu như Dòng sông cụt trên Tạp chí Văn và Anh ấy sẽ trở về trên báo Văn nghệ Quân đội khi ông làm việc tại văn phòng huyện ủy Nhà Bè. Sau khi các bài viết và truyện ngắn của ông xuất hiện trên các tờ báo và tạp chí, đặc biệt là tờ Văn Nghệ, ông được nhiều tờ báo mời làm việc.

Từ tháng 12 năm 1988, San bắt đầu làm việc cho tờ báo Tuổi Trẻ. Tại đây, ông bắt đầu dùng bút danh Huy Đức; bút danh là sự kết hợp giữa tên ông và tên vợ cũ của ông. Ngoài bút danh trên, ông còn sử dụng bút danh Trương Ngộ cho các bài viết trên Tuổi Trẻ Cười và Sài gòn giải phóng. Trong thời gian làm việc tại Tuổi Trẻ, ông trở nên nổi tiếng khi là phóng viên điều tra vụ Đường Sơn Quán, một địa điểm ăn chơi nổi tiếng của nhiều cán bộ cấp cao ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bài báo của ông đã làm tăng doanh số bán báo cho Tuổi Trẻ: khi ông bắt đầu làm việc ở đó, Tuổi Trẻ in 35.000 bản cho mỗi số báo, nhưng kể từ khi đưa tin về các vụ án nổi tiếng như Đường Sơn Quán hay Nguyễn Văn Mười Hai và Công ty Nước hoa Thanh Hương, số lượng phát hành của Tuổi Trẻ đã tăng lên 140.000 bản mỗi số. Năm 1997, sau xung đột với tổng biên tập Lê Văn Nuôi của Tuổi Trẻ, ông chuyển sang làm việc cho tờ Thanh Niên trong vài tháng. Ông cũng viết bài cho một số tờ báo như Nông Thôn Ngày Nay và Diễn Đàn Doanh Nghiệp trong khoảng thời gian này.

Năm 2005, Huy Đức nhận Học bổng Hubert H. Humphrey để theo học trường báo chí Philip Merill tại Đại học Maryland trong vòng một năm. Tại đây, ông theo học chính sách công và có cơ hội được thực tập tại tờ báo Washington Times. Sau khi kết thúc chương trình học vào tháng 5 năm 2006, ông dành hai tháng ở Santa Cruz để học thêm tiếng Anh. Ông trở về Việt Nam vào tháng 7 năm 2006 và bắt đầu làm việc tại báo Sài Gòn Tiếp thị. Trong suốt thời gian làm việc tại Sài Gòn Tiếp thị, ông không được phát thẻ nhà báo. 

Vào tháng 8 năm 2007, ông bắt đầu lập một trang blog mang tên Osin; tên trang blog lấy cảm hứng từ một nhân vật trong bộ kịch xà phòng Nhật Bản phổ biến ở Việt Nam, trong đó Osin là nhân vật người hầu làm việc quần quật để kiếm tiền cho mơ ước của bản thân. Trang blog trở nên nổi tiếng, có số người truy cập và bình luận thuộc hạng cao trong các trang blog ở Việt Nam; ông kể lại vào đầu năm 2009 rằng blog Osin trung bình có 15,000 lượt xem hằng ngày. Các bài viết trên blog của ông được nhiều người đọc và thường đề cập đến nhiều chủ đề nhạy cảm ở Việt Nam như tranh chấp chủ quyền biển Đông giữa Việt Nam và Trung Quốc và vấn đề khai thác bauxite Tây Nguyên, đồng thời được coi là thử thách giới hạn tự do ngôn luận của Việt Nam.

Ngày 9 tháng 2 năm 2009, ông đăng bài viết "Biên giới tháng Hai" trên Sài gòn tiếp thị, nơi ông ghi lại những gì thu thập được ở biên giới Việt – Trung nhân kỷ niệm 30 năm chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979, Bài viết bị gỡ bỏ chỉ sau hai giờ trên tờ báo. Theo Martin Grossheim, ông là một trong số ít những người đã viết về chủ đề bị cho là "cấm kỵ" này. Trong cùng năm, Sài gòn tiếp thị đăng bài viết "Chị Hai Thủ tướng", kể về người thân của đương kim Thủ tướng bị áp giải ra khỏi hiện trường khi chính quyền huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương tiến hành cưỡng chế thu hồi hơn 280 ha cao su còn lại ở xã An Tây để làm khu công nghiệp. Ông định đưa bài này lên blog, nhưng sau khi xin ý kiến của Tâm Chánh, tổng biên tập của Sài gòn tiếp thị, và các cựu tổng biên tập của một số tờ báo ở Thành phố Hồ Chí Minh, Sài gòn tiếp thị đã quyết định đăng bài viết của Huy Đức. Huy Đức kể lại rằng trong lúc nghiên cứu bài viết, ông bị nhân viên an ninh theo dõi. Một khi bài viết được đăng tải, họ bắt đầu theo dõi ông tại trụ sở của tòa soạn.

Tháng 8 năm 2009, ông đăng tải bài viết "Bức tường Berlin" trên blog Osin, trong đó ông ca ngợi sự sụp đổ của bức tường và chỉ trích lãnh đạo Liên Xô, cho rằng sự lãnh đạo của họ đã khiến người dân Đông Âu rơi vào trạng thái khốn khổ. Bài viết khiến tờ báo Sài gòn Tiếp Thị ra quyết định chấm dứt hợp đồng với ông. Tổng biên tập Trần Công Khanh của tờ báo cho rằng lý do ông bị ngừng hợp đồng là vì toà soạn không cùng quan điểm với bài viết, đồng thời cho rằng "không có sự can thiệp từ cấp trên". Ông cũng cho biết rằng Ban Tuyên giáo Trung ương đã "than phiền" về ít nhất 100 bài blog và bài báo của ông Huy Đức. Trên blog của mình, Huy Đức cho biết rằng ông không còn là ký giả của Sài gòn Tiếp thị từ ngày 25 tháng 8.

 2010 – 2013: Biên soạn và xuất bản Bên thắng cuộc 

Tháng 2 năm 2010, blog và email của Huy Đức bị tin tặc tấn công, khiến ông không truy cập được vào hai dịch vụ trên. Chính phủ Việt Nam bị cho là đứng đằng sau các vụ tấn công mạng này. Kể từ đó, ông quyết định chấm dứt việc viết blog do ông coi đây là công việc tốn thời gian. Trong cùng năm, ông âm thầm hoàn thành Bên thắng cuộc, một bộ sách kể về lịch sử và chính trị Việt Nam kể từ sự kiện 30 tháng 4 năm 1975 cho đến thập niên 1990; cả phía an ninh và bạn bè của ông đều không biết về việc này. Ông bắt đầu thu thập tài liệu cho cuốn sách từ năm 1989, thực hiện phỏng vấn từ năm 1997 và tập trung vào biên soạn cuốn sách từ năm 2003.

Tháng 5 năm 2012, ông nhận học bổng một năm của chương trình Nieman, được trao cho một số nhà báo thành đạt và có nhiều triển vọng sang học tập và nghiên cứu tại Đại học Harvard. Tại đây, ông theo đuổi đề mục chính sách công, văn chương Hoa Kỳ và lịch sử Việt Nam, đồng thời tiếp tục biên soạn cuốn sách Bên thắng cuộc. Ngày 12 tháng 12 năm 2012, ông công bố cuốn sách dưới dạng sách in và sách điện tử. Bộ sách thu hút sự chú ý vì đã soi xét vào những đề tài "nhạy cảm chính trị" của Việt Nam. Bên thắng cuộc được đánh giá cao và được coi là bộ sách kinh điển về lịch sử và chính trị Việt Nam thời hậu chiến tranh. Tại Việt Nam, ít nhất hai nhà xuất bản đã từ chối in tác phẩm này. Chu Hảo, giám đốc và tổng biên tập của Nhà xuất bản Tri Thức, cho The Wall Street Journal biết rằng đây chưa phải là thời điểm thích hợp để xuất bản cuốn sách này ở Việt Nam, đồng thời cho rằng đây là "lịch sử chân thực về Việt Nam được viết dưới góc nhìn của một nhà báo chuyên nghiệp".

 2013 – 2024: Trở về Việt Nam 
Huy Đức trở về Việt Nam vào mùa hè năm 2013 và không gặp vấn đề gì trong quá trình nhập cảnh. Tại đây, ông thường xuyên đăng bài trên Facebook về các sự kiện thời sự trong nước và quốc tế, đồng thời theo đuổi một vài dự án liên quan đến chính trị. Năm 2014, ông là một trong những người khởi xướng quỹ Nhịp cầu Hoàng Sa nhằm tri ân gia đình các tử sĩ Việt Nam Cộng hòa trong trận Hải chiến Hoàng Sa năm 1974. Nhà sử học Peter Zinoman coi đây là nỗ lực hỗ trợ binh lính từ cả hai phía của cuộc xung đột đầu tiên và duy nhất của một tổ chức phi chính phủ. Trong cùng năm, ông tham gia cuộc biểu tình phản đối Trung Quốc xảy ra vào tháng 5. Một số bài viết gây sự chú ý trên Facebook của ông trong thời điểm này là hai bài "Thanh hay Thăng" và "Tảng Băng Nổi, nơi ông cho rằng Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Đinh La Thăng đứng đằng sau việc thất thoát hàng tỉ đô la Mỹ ở Tổng Công ty Xây Lắp Dầu Khí (PVC) và Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (Petro Vietnam) nơi ông Thăng làm chủ tịch Hội đồng Quản trị từ 2006 đến 2011.

Năm 2020, ông thành lập Công ty TNHH Xã hội Trồng và Phục hồi Rừng Việt Nam nhằm đối phó với nạn phá rừng trong nước. Công ty đã trồng cây trên hơn 313 ha đất bị phá rừng ở các tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị, cũng như ở vùng cao nguyên Hua Tát thuộc tỉnh Sơn La nhờ những khoản quyên góp từ những "nhà tài trợ nhỏ". Đến năm 2021, ông phát động dự án "Góp một cây để có rừng" nhằm khôi phục rừng đầu nguồn ở các tỉnh miền Trung.

 Bắt giữ và khởi tố 
Ngày 1 tháng 6 năm 2024, Huy Đức "biến mất" trong lúc mạng xã hội đang loan tin rằng ông có thể sẽ bị bắt. Ông cũng vắng mặt trong một sự kiện mà ông là diễn giả chính và người thân của ông đã không thể liên lạc được với ông trong cùng ngày. Ngày 2 tháng 6, trang Facebook "Osin Huyduc" của ông đã bị đóng. Đến ngày 7 tháng 6 năm 2024, Bộ Công an Việt Nam cho biết đã tạm giam Huy Đức và luật sư Trần Đình Triển với cáo buộc "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" theo Điều 331 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015.

Trước khi bị bắt, Huy Đức đã có một số bài viết mang tính phản biện chính sách. Ngày 26 tháng 5 năm 2024, ông đăng một bài viết lên Facebook với tựa đề "Một quốc gia không thể phát triển dựa trên sự sợ hãi" trong đó chỉ trích sự tập trung quyền lực của bộ Công an dưới sự lãnh đạo của Đại tướng Tô Lâm. Ngày 28 tháng 5, ông đăng bài viết “Những suy nghĩ không rời rạc”, nơi ông bình luận về các vấn đề pháp quyền tại Việt Nam và viết rằng việc tái lập các ban Đảng thời Nguyễn Phú Trọng là "một bước lùi về chính trị". Ông cũng cho rằng việc chống tham nhũng cần phải được thực hiện thông qua thể chế chứ không đơn thuần là “loại bỏ” một số quan chức cấp cao.

Trước thông tin vụ bắt giữ, nhiều tổ chức quốc tế đã kêu gọi chính quyền Việt Nam trả tự do vô điều kiện cho ông. Patricia Gossman từ Tổ chức Theo dõi Nhân quyền cho rằng hành động bắt giữ này cho thấy "chính quyền Việt Nam đang càng ngày càng rời xa dân chủ và pháp quyền", đồng thời kêu gọi các nhà tài trợ quốc tế và các đối tác thương mại của Việt Nam lên án hành động này. Cédric Alviani từ Phóng viên không biên giới gọi các bài viết của ông là "nguồn thông tin vô giá giúp công chúng Việt Nam tiếp cận những thông tin bị chế độ Việt Nam kiểm duyệt", còn Shawn Crispin từ Ủy ban bảo vệ các nhà báo đã kêu gọi chính quyền Việt Nam tiết lộ nơi Huy Đức bị tạm giữ. Ngoài ra, tổ chức Văn bút Hoa Kỳ cũng kêu gọi trả tự do cho Huy Đức. Trước chuyến thăm Hoa Kỳ của Tổng bí thư Tô Lâm, gần 100 người, gồm nhà văn, nhà báo và học giả, đã ký tên vào một bức thư ngỏ đề ngày 20 tháng 9 kêu gọi chính quyền Việt Nam trả tự do cho ông.

Ngày 12 tháng 2 năm 2025, Viện kiểm sát Nhân dân tối cao đã ban hành cáo trạng truy tố Huy Đức. Theo cáo trạng, từ năm 2015 đến năm 2024, ông đã "tự thu thập thông tin, tài liệu, soạn thảo và đăng tải 13 bài viết có nội dung xâm phạm đến lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác trên Facebook cá nhân của ông". Trong phiên tòa sơ thẩm vào ngày 27 tháng 2 năm 2025, ông đồng ý với tội danh bị truy tố và cho rằng 13 bài viết này có "một số nội dung xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước... của một số tổ chức, cá nhân", đồng thời cho rằng những bài viết của ông "không nhằm mục đích chống Đảng, chống Nhà nước". Ông bị Tòa án nhân dân Hà Nội kết án 30 tháng tù, một bản án được coi là nhẹ hơn so với những bản án dành cho các nhà bất đồng chính kiến khác tại Việt Nam.

 Sách đã xuất bản 

 Ghi chú

Tham khảo
Chú thích

Nguồn



Thể loại:Người Hà Tĩnh
Thể loại:Nhân vật bất đồng chính kiến Việt Nam
Thể loại:Nhà báo Việt Nam