Trần thức Thái cực quyền

Trần thức Thái cực quyền (tiếng Trung: 陳式太極拳), còn được gọi là Trần gia Thái cực quyền (陳式太極拳) hay Trần thị Thái cực quyền (陳氏太極拳), là trường phái Thái cực quyền của dòng họ Trần, được quyền sư nổi tiếng Trung Hoa, Trần Vương Đình (Chen Wang Ting, 陈王廷), sáng tạo vào giai đoạn Minh mạt Thanh sơ và được các thế hệ con cháu trong dòng họ trau truốt, tinh luyện qua nhiều thế hệ.

Nếu không tính đến huyền thoại về những tổ sư khai sáng Thái cực quyền, Trương Tam Phong và Vương Tông Nhạc, mà giới võ học chưa thể bạch hóa, Thái cực quyền của dòng họ Trần khởi nguồn từ Trần Vương Đình được công nhận là nguồn cội của nhiều dòng phái Thái cực quyền về sau. Trong số đó đáng chú ý là Dương thức Thái cực quyền do Dương Lộ Thiền (1799-1812); và Võ thức Thái cực quyền do Võ Vũ Tương (1812-1880) sáng lập. Hai ông học Trần thức Thái cực quyền từ cháu thứ 14 của dòng họ Trần, trong đó Dương Lộ Thiền thụ truyền từ Trần Trường Hưng (陳長興, 1771-1853) và Võ Vũ Tương sở đắc lý pháp Trần gia Thái cực quyền từ Trần Thanh Bình (陳清苹, 1795-1868).

 Lịch sử 
 Khởi nguyên 
Cuối thế kỷ 14, một người nông dân tên Trần Bốc (Chen Bu hoặc Chen Pu 陳仆) tới cư ngụ tại một làng nhỏ thuộc huyện Ôn (Wenxian), tỉnh Hà Nam, phía Bắc sông Hoàng Hà (Huanghe). Ông là người tỉnh Sơn Tây (Shanxi), và là tổ của gia đình họ Trần. Làng mà ông tới cư ngụ về sau được gọi là Trần Gia Câu (Chenjia Gou, 陳家沟). Theo một số người trong gia tộc họ Trần, môn võ (Thái cực quyền) khởi nguyên từ tổ phụ Trần Bốc, tuy nhiên nhiều học giả đã bác bỏ điều này và thừa nhận chính Trần Vương Đình (Chen Wangting, 1600-1680) mới là khởi nguyên của Thái cực quyền dòng họ Trần.

Trần Vương Đình sống vào cuối đời Minh đầu nhà Thanh, là người đất Ôn, tỉnh Hà Nam, đời thứ 9 của dòng họ Trần ở Trần Gia Câu. Trong thời nhà Minh, Trần Vương Đình từng giữ chức vụ tuần phủ, án sát Sơn Đông, Trực Lệ, tỉnh Hà Bắc và là Liêu Đông kiêm chức giám quân, chống nhau với giặc Thanh hơn 4 năm. Quyển Trần thị Gia phổ (陳家氏譜 Chenshi Jia Pu) có ghi: Ông sinh vào cuối triều đại nhà Minh đầu triều đại nhà Thanh, danh tiếng tại tỉnh Sơn Đông, đánh đuổi quân cướp, và là người đầu tiên đem vào gia đình ông môn quyền, đao và thương, ông thường sử dụng cây đại đao.

Năm 1644 khi nhà Minh mất, Trần Vương Đình lui về ẩn cư. Từ đây ông tập trung nghiên cứu, tổng hợp các môn võ thuật đương thời,Tập 1, "Trần thức Thái cực quyền", trong cuốn Thái cực quyền toàn tập, Nguyễn Anh Vũ biên dịch, võ sư Đỗ Đặng Phong hiệu đính. Nhà xuất bản Đồng Nai, 2000. Trang 12 lấy 29 thức trong số 32 thức của Quyền kinh của Thích Kế Quang, để cải tạo thành một bài riêng truyền lại cho con cháu. Thái cực quyền được Trần Vương Đình truyền lại cho con cháu trong họ, đời đời luyện tập và không ngừng cải tiến tinh luyện. Cuốn Trần thị gia phổ cũng cho biết Trần Vương Đình tuy đem vào dòng họ 3 môn quyền, đao, thương, nhưng các đời về sau chỉ còn truyền lại quyền mà thôi.

 Hệ thống công phu 
Trước thế kỷ 14, theo Trần thị gia phổ hệ thống võ học của dòng họ Trần bao gồm 7 quyền lộ: Đầu sáo quyền (Toutaoquan) còn được gọi Thập tam thức (Shisan Shi); Nhị sáo quyền (Ertaoquan); Tam sáo quyền (Santaoquan) còn được gọi là Đại tứ sáo trùy (Dasitaochui); Tứ sáo quyền (Sitaoquan) còn được gọi là Hồng quyền (Hongquan) hay Thái tổ hạ nam đường (Tauzu Xia Nantang); Ngũ sáo quyền (Wutao quan); Trường quyền (Chang quan) còn được gọi là Nhất bách linh bát thức (Yibailingba Shi); Pháo trùy (Paochui). Hệ thống kỹ thuật này còn kiêm các công phu Đoản đả (Duanda); Tán thủ (Sanshou); Kiều thủ (Jishou); Lược thủ (Lueshou); Sử thủ (Shushou), Tam thập lục cổn diệt (Sanshiliu Gunyue); Kim cang thập bát noa pháp (Jingang Shiba Nafa). Ngoài ra là binh khí với Đơn đao (Dandao); Song đao (Shuangdao); Song kiếm (Shuangjian); Song giản (Shangjian), Bát thương (Baqiang); Bát thương đối thích pháp (Baqiang Dui Cifa); Thập tam thương (Shisanqiang); Hoàn hậu Trương Dực Đức tứ thương (Huan Hou Zhang Tesi qiang); Nhị thập tứ thương (Ershisiqiang Lianfa); Bàng la bảng (Panluobang) Xuân thu đao (Chungqiuđao); Bàng la bảng luyện pháp (Panluobang Lianfa); Tuyền phong côn (Xuanfenggun); Đại chiến phác liêm (Dazhan polian). Trong hệ thống quyền pháp Trần gia nổi lên 2 quyền lộ chính: Trường Quyền vốn xuất xứ từ quyền pháp của Thích Kế Quang dài và phức tạp, và Thập Tam Thức vốn lấy từ Thái cực quyền Phổ của Vương Tông Nhạc. Tuy vậy, Trần gia Thái cực quyền chủ yếu vẫn là Trường Quyền, còn Thập Tam Thức do con cháu họ Trần học lại từ Vương Tông Nhạc về sau.

 Trần gia Lão giá và Tân giá 
Cho đến thời cận đại, đời thứ 14 của dòng họ Trần vào thế kỷ 19, Thái cực quyền của dòng họ Trần phát sinh thành hai nhánh. Một chi nhánh xuất từ Trần Sở Nhạc (Chen Suoyue) truyền bởi Trần Hữu Bản (Chen Youben 陈有本) và Trần Hữu Hằng (Chen Suoyue). Một chi nhánh khác xuất phát từ Trần Trường Hưng (Chen Changxing hoặc Ch'en Chang-hsing 陳長興, 1771-1853). Trong khi Trần Trường Hưng vẫn đi theo hệ thống gia truyền gọi là Lão giá ("Thái cực quyền Trần gia Lão giá", hay "Thái cực quyền Trần gia Đại giá"), Trần Hữu Bản đã cải tiến Thái cực quyền do tổ phụ để lại thành hệ thống Tân giá (xinjia 新架) (Thái cực quyền Trần gia Tân giá). Tuy vậy, hệ thống Tân giá Thái cực quyền vẫn dựa chủ yếu trên nền Lão giá. Theo truyền thuyết, ba quyền sư này đã tóm gọn lại quyền giá, từ 7 bài quyền xưa chỉ còn lại 2 bài: Đệ nhất lộ (Diyliu) và Pháo trùy quyền (Paochui). Về sau, Trần Thanh Bình (Chen Qingping hoặc Ch'en Ch'ing-p'ing 陳清苹, 1795-1868) lại sáng tạo thêm các động tác mới và cải tiến quyền thức gọn gàng hơn, hình thành nên Tiểu giá (xiao jia 小架) Thái cực quyền, là bộ thứ 2 trong Tân giá quyền thức của Trần gia.Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 12 Kỹ pháp do Trần Thanh Bình nhuận sắc và truyền dạy cũng được gọi là Bảo giá hay Triệu Bảo gia Thái cực quyền.

Vào thế kỷ 20, Chi nhánh Trần thức Đại giá khởi nguồn từ Trần Trường Hưng lại chia ra hai chi phái Bảo giá của Trần Chiếu Phi (Chen Zhaopi, 1893-1972) và Tân giá của Trần Phát Khoa (Chen Fake, 1887-1957).

 Nguồn cội của các lưu phái Thái cực quyền 
Trần Trường Hưng (Trần gia Lão giá) có dạy Thái cực quyền ra ngoài nội tộc. Hai học trò được biết nhất là Dương Lộ Thiền (Yang Luchan) và Lý Bá Khôi (Li Bokui) và sau này, Dương Lộ Thiền là người thành lập chi phái Dương thức Thái cực quyền. Từ Dương thức Thái cực quyền, nhờ Ngô Giám Tuyền (1870–1942), cũng đã khai sinh dòng Ngô thức Thái cực quyền.

Từ các đệ tử của Trần Thanh Bình (Trần gia Tiểu giá), đã sinh thành các lưu phái Võ thức Thái cực quyền do Võ Vũ Tương (1812–1880) sáng lập; Hòa gia Thái cực quyền (Hijia Taiji Quan) lập bởi Hòa Triệu Nguyên (HeZhaoyuan, 1810-1890), Tam hợp nhất Thái cực quyền (Sanheyi Taiji Quan) lập bởi Trương Kính Chi (Zhang Jingshi). Đệ tử của Võ thức Thái cực quyền, Tôn Lộc Đường về sau khai sinh Tôn thức Thái cực quyền.

 Yếu lĩnh của Trần gia Thái cực 
Đặc điểm của Trần thức Thái cực quyền có thể tóm lược trong 8 yếu lĩnh được Trần thị quyền phổ quy định:
 Ý khí vận động
 Vận động có tính đàn hồi của sự buông lỏng thân chi (phóng trương thân chi).
 Vận động xoắn vặn như quấn tơ thuận nghịch (thuận nghịch triền ty)
 Thân đứng trung chính, sự vận động trên dưới theo nhau
 Eo lưng dẫn đầu, vận động trong ngoài hợp nhau xuyên suốt
 Tính liên tục không ngừng, cuồn cuộn không dứt của vận động kình hoàn thành trong một hơi thở
 Từ cương đến nhu phối hợp (cương nhu phối triển)
 Vận động nhanh chậm xen nhau, từ chậm đến nhanh, từ nhanh đến chậm.

 Quyền lộ 
 Đặc điểm 
Bài quyền thứ nhất, hay "Đệ nhất lộ", có đặc điểm là động tác rõ ràng, đơn giản, nhu nhiều cương ít, lấy tứ chính kình bằng, lý, tê, án (nâng, kéo, đẩy, đè) vận dụng làm chính và tứ ngung thủ thái, liệt, chẩu, kháo (chộp, cắt, chỏ, dựa) làm phụ. Phương pháp dụng lực lấy "triền ty kình" (kình lực xoắn ốc như quấn tơ) làm chính và phát kình làm phụ.<ref name="tcqtt">Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 13.</ref> Động tác của bài khoan thai, mềm mại, vững chắc và chậm rãi, thích hợp cho dưỡng sinh.

Bài quyền thứ hai, còn gọi là "Pháo chùy quyền", có động tác phức tạp hơn, đòi hỏi sự nhanh nhẹn, gọn gàng, cương nhiều nhu ít, vận kình với thái, liệt, chẩu, kháo (chộp, cắt, chỏ, dựa) làm chính và bằng, lý, tê, án (nâng, kéo, đẩy, đè) làm phụ. Động tác của bài cứng rắn, mau lẹ, có nhiều động tác nhảy nhót né tránh, thích hợp trong thực chiến.

 Chiêu thức 
Dưới đây là tên chiêu thức trong 2 bài của Trần gia Thái cực quyền, do quyền sư Trần Phát Khoa (Chén Fākē hoặc Ch'en Fa-k'e 陳發科, 陈发科 1887-1957) và con trai là Trần Chiếu Khuê (Chen Zhaokui 陳照奎, 1928-1981) biểu diễn, phân thế:

TTTên chiêu thứcBài Thái cực quyền thứ nhất (Đệ nhất lộ)Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 88-90TTTên chiêu thứcBài Thái cực quyền thứ hai (Pháo chùy quyền)Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 209-211 1Dự bị thứcThế chuẩn bị 1Dự bị thứcThế chuẩn bị 2 Kim cương đảo đốiChày giã cứng như kim cương 2 Kim cương đảo đốiChày giã cứng như kim cương 3  Lãn trác yLười mặc áo ngoài 3 Lãn trác yLười mặc áo ngoài 4 Lục phong tự bếSáu phần ngăn bốn phần chặn 4 Lục phong tự bếSáu phần ngăn bốn phần chặn 5 Đơn tiênMột cây roi 5 Đơn tiênMột cây roi 6 Kim cương đảo đối 2 6 Ban lan chẩuGạt chỏ 7 Bạch hạc lượng xíHạc trắng xòe cánh 7 Hộ tâm trùyChùy hộ vệ tim 8 Tà hành ảo bộBước nghịch đi xéo 8 Ảo bộ tà hànhBước nghịch đi xéo 9 Sơ thuThu lại lần đầu 9 Sát yêu áp chẩu quyềnQuyền sát vào eo và áp chỏ vào sườn 10 Tiền đường ảo bộBước nghịch lên phía trước mặt 10 Tỉnh lãm trực nhậpÔm giếng vào thẳng 11 Tà hành ảo bộ 2 11 Phong tảo mai hoaGió quét hoa mai 12 Tái thuThu lại 12 Kim cương đảo đối 13 Tiền đường ảo bộ 13 Tý thân chùyChùy che thân 14 Yểm thủ quăng trùyTay che và quăng đánh 14 Phiết thân chùyNém cái chùy 15 Kim cương đảo đối 3  15 Trảm thủTay chém 16 Phi thân chùyChia thân ra đánh 16 Phiên hoa vũ tụLấy tay áo phất cánh hoa 17 Bối chiết kháoĐánh bằng vai 17 Yểm thủ quăng trùyTay che tay đánh 18 Thanh long xuất thủyRồng xanh rời nước 18 Phi bộ ảo loan chẩuChỏ loan bước nhảy ngược 19 Song thôi thủHai tay đẩy 19 Vận thủTay vận chuyển 20 Tam hoán chưởngBa lần đổi chưởng 20 Cao thám mãVỗ đầu ngựa 21 Chẩu để chùyChùy dưới trỏ 21 Vận thủ 22 Đảo quyển quăngĐảo cánh tay 22 Cao thám mã 23 Thối bộ áp chẩuÉp chỏ lui bước 23 Liên châu pháoPháo liên châu 24 Trung bànỞ giữa 24 Liên châu pháo 25 Bạch hạc lượng sí 25 Liên châu pháo 26 Tà hành ảo bộ 26 Đảo kỳ lânĐuổi kỳ lân 27 Thiểm thông bốiChớp xuyên lưng 27 Bạch xà thổ tínRắn trắng nhả độc 28 Yểm thủ quăng chùy 28 Bạch xà thổ tín 29 Lục phong tự bế 29 Bạch xà thổ tín 30 Đơn tiên 30 Hải để phiên hoaHoa rơi đáy biển 31 Vận thủTay chuyển vận 31 Yểm thủ quăng trùy 32 Cao thám mãVỗ đầu ngựa 32 Chuyển thân lục hợpXoay người lục hợp 33 Hữu sát cướcXoa đá chân phải 33 Tả khỏa tiên pháoThế đánh trái bọc cây roi 34 Tả sát cướcXoa đá chân trái 34 Tả khỏa tiên pháo 35 Đặng nhất cănĐạp gót thành hình chữ "nhất" 35 Hữu khỏa tiên pháoThế đánh phải bọc cây roi 36 Tiền đường ảo bộ 36 Hữu khỏa tiên pháo 37 Kích địa chùyChùy đánh xuống đất 37 Thú đầu thếThế đầu thú 38 Phiên thân nhị khởi cướcXoay người đá hai lần 38 Phách giá tửChẻ các giá 39 Thú đầu thếThế đầu thú 39 Phiên hoa vũ tụ 40 Toàn phong cướcĐá như gió xoáy 40 Yểm thủ quăng chùy 41 Đặng nhất căn 41 Phục hổHổ nằm phục 42 Yểm thủ quăng trùy 42 Mạt mi hồngVẽ lông mày hồng 43 Tiểu cầm nãThế chụp đánh 43 Hữu hoàng long tam lãm thủyRồng vàng 3 lần trông coi nước (phải) 44 Pháo đầu thôi sơnQuả đấm đẩy núi 44 Tả hoàng long tam lãm thủyRồng vàng 3 lần trông coi nước (trái) 45 Tam hoán chưởng 45 Tả đặng nhất cănĐạp gót hình chữ "nhất" (bên trái) 46 Lục phong tự bế 46 Hữu đặng nhất cănĐạp gót hình chữ "nhất" (bên phải) 47 Đơn tiên 47  Hải để phiên hoa 48 Tiền chiêuChiêu trước 48 Yểm thủ quăng chùy 49 Hậu chiêuChiêu sau 49 Tảo đường thoáiChân quét một vòng 50  Dã mã phân tôngNgựa hoang lắc bờm 50 Yểm thủ quăng chùy 51 Lục phong tự bế 51 Tả xungXông lên (bên trái) 52 Đơn tiên 52 Hữu xungXông lên (bên phải) 53 Song chấn cướcChân chặn hai cái 53 Đảo thápCắm ngược lại 54 Ngọc nữ xuyên thoaThiếu nữ đưa thoi 54 Hải để phiên hoa 55 Lãn trác y 55 Yểm thủ quăng chùy 56 Lục phong tự bế 56 Đoạt nhị quăngChiếm đoạt hai cánh tay 57 Đơn tiên 57 Đoạt nhị quăng 58 Vận thủ 58 Liên hoàn pháoPháo liên hoàn 59 Bãi cước diệt xoaĐá tạt ngồi xuống 59 Ngọc nữ xuyên thoaThiếu nữ đưa thoi 60 Tả hữu kim kê độc lậpGà vàng đứng một chân trái phải 60 Tứ đầu đương môn pháoBốn đầu pháo giữ cửa 61 Đảo quyển quăng 61 Ngọc nữ xuyên thoa 62 Thối bộ áp chẩu 62 Tứ đầu đương môn pháo 63 Trung bàn 63 Phiến thân trùy 64 Bạch hạc lượng sí 64 Ảo loan chẩuChỏ loan nghịch 65 Tà hành ảo bộ 65 Thuận loan chẩuChỏ loan thuận 66 Thiểm thông bối 66 Xuyên tâm chẩuChỏ xuyên tim 67 Yểm thủ quăng chùy 67 Oa lý pháoPháo trong hang 68 Lục phong tự bế 68 Tỉnh lãm trực nhập 69 Đơn tiên 69 Phong tảo mai hoa 70 Vận thủ 70 Kim cương đảo đối 71 Cao thám mã 71 Thu thếThế thu lại 72 Thập tự bãi liênĐá tạt lá sen, tay chữ "thập"  73 Chỉ đương chùyĐấm vào bụng dưới  74 Bạch viên hiến quảKhỉ trắng dâng trái cây  75 Lục phong tự bế  76 Đơn tiên  77 Tước địa longRồng đất nhảy múa  78 Thượng bộ thất tinhBước lên bảy ngôi sao  79 Thối bộ khóa hổLui bước cưỡi hổ  80 Chuyển thân song bãi liênXoay người hai chân đá tạt lá sen  81 Đương đầu pháo  82 Kim cương đảo đối  83 Thu thếThế thu lại 

 Kỹ thuật thôi thủ 
Là những bài tập nhằm ứng dụng Thái cực quyền trong chiến đấu, kỹ thuật thôi thủLà những kỹ thuật dính tay, đẩy tay giữa hai môn đồ nhằm luyện linh giác, cảm ứng với lực nhằm hóa giải đòn thế tấn công của đối thủ và phản đòn, đưa đối thủ vào vị trí bất lợi. của Trần thức Thái cực quyền thực hiện bộ pháp một tiến một lùi, cũng có thể tiến liên tục hoặc lùi liên tục. Thủ pháp cơ bản là "bằng", "lý", "tê", "án" gọi là tứ chính thủ và thủ pháp nâng cao là "thái", "liệt", "chẩu", "kháo" gọi là tứ ngung thủ, đại lý hay đại kháo.Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 255

Sau khi thành thục cả tứ chính thủ và tứ ngung thủ, tiến tới bước tán thủ hay còn gọi là loạn thác hoa, tức phương thức thôi thủ không câu nệ bước chân.Thái cực quyền toàn tập, đã dẫn, trang 256

 Chú thích 

 Tham khảo 
 Thái cực quyền toàn tập'', Nhà xuất bản Đồng Nai, 2000.
 Sự liên hệ giữa Thiếu Lâm quyền và Thái cực quyền

Liên kết ngoài
 Đệ nhất lộ Trần thức Thái Cực quyền (Trường Quyền, 83 thức, Lão giá) do Trần Tiểu Tinh (Chen Xiao Sing) diễn luyện: (Trần Tiểu Tinh diễn luyện trọn bài nhất lộ thuộc Lão giá)
 Đệ nhị lộ Trần thức Thái Cực quyền (Pháo Chùy, 71 thức, Tân giá) do Trần Chính Lôi (Chen Zheng Lei) diễn luyện: (Trần Chính Lôi diễn luyện trọn bài nhị lộ thuộc Tân giá)
 Trần Chính Lôi (Chen Zheng Lei) diễn Thôi Thủ (Tuishou):  

Thể loại:Thái cực quyền