Vua Chăm Pa

Vua Champa là danh sách các vị vua trong lịch sử Champa. Họ sử dụng hai tước hiệu, một là Raja-di-raja (Hindi: राजाओं का राजा) từ năm 192 đến năm 1474, và Po-tana-raya (Hindi: भूमि का स्वामी) từ năm 1474 đến khi Champa chính thức bị giải thể vào năm 1832.Quốc sử quán triều Nguyễn, Cao Xuân Dục (chủ biên) Quốc triều chánh biên toát yếu, 1908, quyển III, trang 81.

Đặc điểm
trái|nhỏ|280x280px|Bích họa về Quốc vương Po Klong Garai của Panduranga tại Bayon, Campuchia.
Tước hiệu đầu tiên với "Raja" là một tước hiệu có từ ngôn ngữ Ấn Độ, đăng đối với King của tiếng Anh cùng Quốc vương của vùng văn hóa chữ Hán, mà Raja-di-raja nghĩa là "Raja của các Raja", cho nên nó tương đương với Great King cùng Đại vương, hoặc "Vua của mọi vị vua" khi dịch ra.Tuy cao hơn Vương nhưng các "Đại vương" chưa phải Hoàng đế. Tương tự "Đại vương", thì các "Maharaja" cùng "Raja-di-raja" đều cao hơn "Raja" thông thường, nhưng danh hiệu cao nhất ứng với "Hoàng đế" lại là 「Chakravarti」 cùng 「Samraat」 Sau năm 1474, quốc gia Champa trở nên suy yếu đáng kể, tước hiệu của các vị vua được đổi thành Po-tana-raya với ý nghĩa "Vua của mọi lãnh địa", trong đó "Po" là vua theo tiếng Chăm. Điều này cũng phần nào cho thấy quốc gia Champa thiên về một nhà nước quân chủ phân quyền và có một người đại diện liên minh, chính là những "Vị vua Champa" mà bài viết liệt kê.

Khi lên ngôi, các vị Vua Champa thường sẽ xưng tôn hiệu tương tự các vị vua của văn hóa Châu Âu cùng Ấn Độ. Tôn hiệu của các vị quân chủ Champa được khởi nguyên từ truyền thống Ấn giáo, thường gồm tước và hiệu. Tước (tiền tố) thường thấy có: Jaya (जय / 勝利 / nghĩa là "Thắng lợi"), Maha (महा / 偉大 / nghĩa là "Vĩ đại"), Sri (श्री / 聖 / nghĩa là "Đấng thánh"). Hiệu bao gồm các Bhadravarman, Vikrantavarman, Rudravarman, Simhavarman,... Trong đó, hậu tố -varman (वर्मा / nghĩa là "Tấm khiên") xuất hiện trong hiệu của họ thuộc về đẳng cấp Kshatriya và chỉ dành cho những người đứng đầu liên minh quốc gia Champa.

Nước Champa bị diệt vong, di tích và sử ký không đủ để xác định tất cả các đời vua và các thông tin chi tiết về năm cai trị của tất cả các vua. Các nhà nghiên cứu căn cứ vào nhiều nguồn tài liệu, trong đó có cả các bia khảo cổ, di tích của người Chăm, tới nay xác định được khoảng 10 triều đại với gần 100 vị vua Champa. Trong số các vị vua này, có nhiều vị được đưa vào danh sách nhưng không liên tiếp kế tục nhau. Một số vua Champa được gọi tên phiên âm theo tiếng Hán, theo cách gọi của các thư tịch cổ của An Nam và Trung Hoa. Một số vị có cả tên bằng tiếng Phạn và tiếng Hán, do được lưu lại trong cả bi ký Chăm và thư tịch Hán cổ.

Danh sách tên và niên đại các vị vua Champa dưới đây vẫn là chưa đầy đủ, giữa nhiều vị có một số khoảng thời gian trống.

Danh sách
Lâm Ấp (192 - 757)
Thời kỳPhạn vănHán vănThống trịTriều đại I - KandapurpuraSri MaraKhu Liên192 - 220 ?Phạm Hùng220 - 230 ?Phạm Duật ? – 336Triều đại II - Kandapurpura ?Phạm Văn336–349 ?Phạm Phật349–377Bhadravarman IPhạm Hồ Đạt380-413Triều đại Gangaraja - KandapurpuraGangarajaPhạm Địch Chớn ?-?ManorathavarmanPhạm Văn Địch ?-420Triều đại III - Kandapurpura ?Phạm Dương Mại I421-431 ?Phạm Dương Mại II431-446 ?Phạm Thần Thành455-472 ?Phạm Đang Căng Thuần472-492 ?Phạm Chư Nông492-498 ?Phạm Văn Tán498-510DevavarmanPhạm Thiên Khởi510-526VijayavarmanPhạm Bật Tôi Bật Ma526-529Triều đại Gangaraja - KandapurpuraRudravarman ILuận Đà La Bạt Ma529-572Triều đại Gangaraja - SimhapuraSambhuvarmanPhạm Phạn Chi572-629KandarpadharmavarmanPhạm Đầu Lê629-645PrabhasadharmaPhạm Trấn Long645-?BhadresvaravarmanBạt Đà La Thú La Bạt Ma ? -?Isanavarman ? ? -653Vikrantavarman IChư Cát Địa653-686Naravahanavarman686-?Vikrantavarman IIKiến Đa Thế Ma687-731Không rõRudravarman IILô Đà La731-758

 Hoàn Vương (757 - 859) 
Thời kỳPhạn vănHán vănThống trịTriều đại Vicitrasagara - KautharaPrithindravarmanTất Để Bân Đà La Bạt Ma757-770SatyavarmanTát Đa Bạt Ma770-787Indravarman INhân Đà La Bạt Ma787-801Harivarman IHa Lê Bạt Ma802-817Vikrantavarman IIIBì Kiến Đà Bạt Ma817 -854Triều đại Bhrgu - IndrapuraRudravarman ?khoảng 800–830Bhadravarman II ?khoảng 830–854

 Chiêm Thành (859 - 1471) 
Thời kỳPhạn vănHán vănThống trịTriều đại Bhrgu - IndrapuraIndravarman IINhân Đà La bạt Ma854-898Jaya Simhavarman ITăng Gia Bạt Ma898-903Saktivarman ?904–905Bhadravarman IIIHa La Bạt Ma905-917Indravarman IIINhân Đà La Bạt Ma918-960Jaya Indravarman INhân Di Bàn, Thích Lợi Nhân Đà Bàn (釋利因拖盤)959-965Paramesvaravarman IPhê Mị Thuế965–982 Indravarman IVNhân Đà La Bạt Ma982–986Người Việtkhông cóLưu Kế Tông986-988Triều đại VII - IndrapuraHarivarman IIBăng Vương La989–997Yang Pu Ku Vijaya SriBì Xà Đa Bạt Ma997-1007Harivarman IIIHa Lê Bạt Ma1007-1018Yang Pu Ku SriThi Nặc Bài Ma Diệp1018-1030Vikrantavarman IVBì Kiến Đà Bạt Ma1030-1041Jaya Simhavarman IISạ Đẩu1041–1044?Sultan Mahmud?khoảng 1035-?Triều đại Uroja - KautharaJaya Paramesvaravarman IỨng Ni1044–1060Bhadravarman IV ?1060–1061Rudravarman IIIChế Củ1061–1074Triều đại Pralayeshvara - VijayaHarivarman IV ?1074–1080Jaya Indravarman IIChế Ma Na1080–1081ParamabhodhisatvaBàng Quan Giả1081–1086Jaya Indravarman II (lên ngôi lần 2)Chế Ma Na1086-1113Harivarman V Dương Bốc Ma Điệp1114–1129Jaya Indravarman III ?1139-1145Triều đại XI - VijayaRudravarman IVKhông có thực quyền. (phiên thuộc của Đế quốc Khmer) ?1145–1147Jaya Harivarman IChế Bì La Bút1147–1166Jaya Harivarman II ?1166-1167Jaya Indravarman IV Trâu Á Na1167–1190Suryavarman (vua Khmer tại Vijaya) ?1190–1191Jaya Indravarman V (vua Champa tại Vijaya) ?1191-1192Suryavarman (vua Khmer lên ngôi lần 2 tại Panduranga)1192–1203Thuộc Đế quốc Khmer1203–1220Jaya Paramesvaravarman II (ly khai khỏi Đế quốc Khmer) ?1220-1254Jaya Indravarman VI ?1252-1257Jaya Indravarman V ?1257–1285Jaya Simhavarman IIIChế Mân1285–1307Jaya Simhavarman IVChế Chí1307–1312Jaya Simhavarman VChế Năng1312–1318Triều đại XII - VijayaJaya AnandaChế A Nan1318–1342Maha SawaTrà Hòa1342–1360Po BinasuorChế Bồng Nga1360 - 1390Triều đại Vr̥ṣu - VijayaJaya Simhavarman VILa Ngai1390–1400Indravarman VIBa Đích Lại1400–1441Virabhadravarman ?1441–?Triều đại XIV - VijayaMaha VijayaBí Cai1441–1446Maha KaliQuý Lai1446–1449Maha KayaQuý Do1449–1458Maha SayaTrà Duyệt1458–1460Maha SajanTrà Toàn1460–1471Maha SajaiTrà Toại1471-1474

Panduranga-Chăm Pa (1471 - 1697)
Thời kỳPhạn vănHán vănThống trịTriều đại I - Bal Sri BanâyPo UwaluahChưa kiểm chứng được độ chân thực.Ô Ngõa Lư A Chi Hậu ? - ?Po BinnasurBì Nạp Tư ? - ?Po PutikPhổ Phổ Đế Khắc ? - ?Po SulikaBà Gia Nễ Các Đáp ? - 1167Po Klong GaraiBà Khắc Lượng Gia Lai1167 - 1205Triều đại II - Băl HangâuSri AgarangKế Khả1205 - 1247Cei AnâkKế Lực1247 - 1281Triều đại III - Băl AnguaiPo DobatasuarBà Điệp1281 - 1306Po PatarsuarBà Bức1306 - 1328Po BinnasuarBà Bính1328 - 1373Triều đại IV - Băl AnguaiPo ParicanBà Phát1373 - 1397Triều đại V - Băl CauPo KasitBà Khiết1433 - 1460Po KabrahBà Kế1460 - 1494Po KabihBà Cấp1494 - 1530Po KarutdrakBà Khứ1530 - 1536Triều đại VI - Băl CauMaha SarakTrà Lộc1536 - 1541Po KunaraiBà Bãi1541 - 1553Po AtBà Ất1553 - 1579Triều đại VII - Băl CanarPo Klong HalauBà Khắc-lượng Khất-lưu1579 - 1603Po NitBà Nhiếp1603 - 1613Po Jai ParanBà Thái1613 - 1618Po Aih KhangBà Ưng1618 - 1622Triều đại VIII - Băl CanarPo Klong M'hnaiBà Khắc-lượng Như-lai1622 - 1627Po RomeBà Lâm1627 - 1651Po NraopBà Thấm1651 - 1653Po SaktiraydapaghohBà Thích1654 – 1657Po JatamahBà Chất1657 – 1659Po SaotBà Tranh1659 - 1692

Thuận Thành Trấn (1697 - 1832)
Thời kỳPhạn vănHán vănThống trịTriều đại VIII - Băl CanarPo SaktiraydapatihBà Tử1695 - 1727Po GanuhpatihBà Thị1627 - 1730Po ThuntiraidaputihNguyễn Văn Thuận1730 - 1732Po RattiraydaputaoNguyễn Văn Đạt1732 - 1763Po TisundimahraiNguyễn Văn Thiết1763 - 1765Po TisuntiraydapaghohNguyễn Văn Tịch1768 - 1780Po TisuntiraydapuranNguyễn Văn Tá1780 - 1781Cei BreiNguyễn Văn Chiêu1783 - 1786Po Tisuntiraydapuran (đăng cơ lần 2)Nguyễn Văn Tá1786 - 1793Po ChongchanNguyễn Văn Tòng1786Triều đại IX - Băl CanarPo LadhuanpaghuhNguyễn Văn Hào1793 - 1799Po Saong Nyung CengNguyễn Văn Chấn1799 - 1822Po Bait LanNguyễn Văn Lân1822Po Klan ThuNguyễn Văn Vĩnh1822 - 1828Po Phaok TheNguyễn Văn Thừa1828 - 1832Po War PaleiBà Hóa Ba-lai1834 - 1835

Xem thêm

 Lịch sử Champa

Tham khảo

 Đặt lại vấn đề về biên niên sử Champa