Tể tướng

Tể tướng (chữ Hán: 宰相) là một chức quan cao nhất trong hệ thống quan chế của phong kiến Á Đông, sau vị vua đang trị vì.

Chức nhiệm chính của Tể tướng là thay mặt vua giải quyết mọi việc về chính sự của quốc gia. Ban đầu chức vụ này chỉ có một người độc bá, nhưng theo các triều đại về sau muốn tránh lạm quyền, chức vụ này dần bị khống chế và san sẻ quyền lực bằng một số Hội đồng được lập ra tùy thời kì.

 Nguồn gốc tên gọi 
Đây không phải là tên một chức quan chính thức, mà chỉ là một cách gọi không chính thống để chỉ "một người quan viên đứng đầu triều đình" trong quan chế phong kiến. Từ Tể (宰) nguyên chỉ tội nhân làm việc chấp sự,說文：「宰，罪（辠）人在屋下執事者，從宀、從辛。辛，罪也。」 có ý tứ nói về một người chuyên quản tổng quan mọi việc.

Qua các đời, Tể tướng còn được gọi như Thừa tướng (丞相), Tướng quốc (相國), Tể phụ (宰輔), Tể hành (宰衡), hay Nội các tổng lý đại thần (內閣總理大臣),... để xưng gọi một quan viên, viên chức nhà nước đứng đầu (thường là tối cao) trong bộ máy quan chế.

Có sự khác nhau giữa Thừa tướng và Tướng quốc khá tinh vi. Chu Thiệu Hầu trong "Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc" có chỉ ra điều này:
Tướng quốc có địa vị và quyền thế cao hơn thừa tướng. Căn cứ theo Bách quan công khanh biểu trong Hán thư thì thừa tướng là người có trách nhiệm phò tá thiên tử, giúp giải quyết các việc quan trọng, nghĩa là thừa tướng là trợ thủ của vua; còn đối tượng mà tướng quốc giúp là đất nước. Thiên cường quốc trong sách Tuân Tử có ghi "tướng quốc trên thì được một vua, dưới thì được một nước".Chu Thiệu Hầu, sách đã dẫn, tr 9

Chức tướng quốc vốn được gọi là tướng bang. Kết quả khảo cổ còn cho thấy những chữ "tướng bang Lã Bất Vi" (nước Tần) khắc trên cái qua hay ấn "tướng bang Hung Nô". Từ khi Lưu Bang lên làm vua, chức này được đổi gọi là tướng quốc vì kiêng tên húy của ông.

Dù có sự phân biệt khá tinh vi giữa hai danh hiệu, nhưng trên thực tế tướng quốc hay thừa tướng đều là quan đầu triều, chỉ ở dưới vua và trên các quan khác. Các triều đại có thể phân quyền chức quan đầu triều cho 2 người bằng cách đặt ra các chức Tả, Hữu thừa tướng chứ không bao giờ vừa đặt tướng quốc vừa đặt thừa tướng. Điển hình là đầu thời Hán. Năm 205 TCN, Lưu Bang để Tào Tham là giả Tả thừa tướng; đến khi thống nhất quốc gia thì nhập làm một, lấy Tiêu Hà làm thừa tướng (không chia Tả, Hữu nữa). Năm 196 TCN Tiêu Hà có công lừa giết Hàn Tín, được thăng làm tướng quốc. Sau khi ông mất, Tào Tham nối làm tướng quốc. Sau khi Tào Tham chết thì Lã Hậu không để ai ở ngôi tướng quốc nữa, ngôi thừa tướng được thiết lập lại và lại chia ra Tả, Hữu thừa tướng.Chu Thiệu Hầu, sách đã dẫn, tr 10

 Tại Trung Quốc 
 Tần Hán 
Vào thời nhà Thương, có chức quan Tể dùng để gọi người quản lý gia vụ và đối đãi nô lệ. Sang thời nhà Chu, có chức quan đứng đầu gọi là Thái tể (太宰), coi việc gia vụ của quan viên gọi là Gia tể (家宰), coi việc ăn uống là Bào tể (庖宰) hay coi một huyện, ấp gọi là Ấp tể (邑宰).

Vào thời Xuân Thu, Tể tướng trở thành một tên gọi quan danh đứng đầu, xuất hiện ở cuốn Hiển học thiên (显学篇) - Hàn Phi Tử, sách nói:"Cố minh chủ chi lại, Tể tướng tất khởi với châu bộ, mãnh tướng tất phát với tốt ngũ.".Nguyên văn: 故明主之吏，宰相必起于州部，猛将必发于卒伍。 Quản Trọng là người đầu tiên trở thành Tể tướng nước Tề thời Tề Hoàn công. Đến thời kỳ Chiến Quốc thì tại các nước chư hầu khác của nhà Chu đều lập ra chức này.

Thời nhà Tần, tên gọi chính thức của chức vụ này là Thừa tướng (丞相). Thời kỳ đầu Tây Hán, mô hình tương tự như thời kỳ nhà Tần, lại có bậc Tướng quốc (相国) cao hơn một chức, và đặt thêm Ngự sử đại phu (御史大夫) là phó, phụ giúp. Đến thời Hán Vũ Đế mới lấy những người theo Nho học làm Thừa tướng để xử lý các công việc hành chính thường ngày nhưng các công việc hành chính quan trọng vẫn do nội đình giải quyết. Tể tướng khi đó là người đứng đầu Thượng thư đài (尚书台). Đến thời Hán Ai Đế, chức này được đổi thành Đại tư đồ (大司徒).

Thời kỳ Đông Hán do Tư đồ (司徒), Tư không (司空), Thái uý (太尉) cùng chấp chính, tức Tam công. Quyền thần đa phần xưng Đại tư mã (大司馬). Năm Kiến An thứ 13 (208) thời Hán Hiến Đế, lại phục hồi chức danh Thừa tướng, và Tào Tháo là người nắm giữ chức vụ này cho tới ngày 15 tháng 3 năm 220. Lúc này, quyền lực của Tế tướng lấn át hoàng đế. Điều này thường xảy ra khi một triều đại trở nên yếu kém, và cũng thường sụp đổ không lâu sau đó.

Thời nhà Tấn và Nam Bắc triều, danh vị Thừa tướng hay Tướng quốc là những quyền thần có địa vị tối cao tự xưng. Thời Nam Bắc triều chế độ biến đổi nhiều, hoặc là Hoàng đế trực tiếp bàn chính sự hoặc ủy quyền cho Cơ mật giả (机密者), tức Tể tướng. Chức danh có Trung thư giám (中书监), Trung thư lệnh (中书令), Thị trung (侍中), Thượng thư lệnh (尚书令), Bộc xạ (仆射) hoặc Tướng quân; ngoài ra còn có quyền lớn nhất, tức chức Lục thượng thư sự (录尚书事).

 Tùy Đường 
Nhà Tùy định ra Tam tỉnh chế (三省制), các chức quan đứng đầu tam tỉnh bao gồm: Nội sử tỉnh (内史省) là Nội sử lệnh (内史令), Môn hạ tỉnh (门下省) là Nạp ngôn (纳言); Thượng thư tỉnh (尚书省) là Thượng thư lệnh (尚书令). Lúc này cả ba chức quan san sẻ quyền lực, đều được liệt vào hàng Tể tướng vậy. Nhà Đường cải Nội sử tỉnh thành Trung thư tỉnh (中书省); chức Nội sử lệnh thành Trung thư lệnh (中书令); chức Nạp ngôn thành Thị trung (侍中). Từ thời Đường Cao Tông trở đi, không lập Thượng thư lệnh, mà có Đồng trung thư môn hạ tam phẩm (同中书门下三品), chính là Tể tướng mới. Thời Đường Huyền Tông, thiết ra Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (同中书门下平章事), gọi tắt là Đồng bình chương sự (同平章事), là hàm gia tặng chứng minh là Tể tướng.

Nhà Tống lấy Đồng bình chương sự, Thị trung là tên gọi chính thức của chức vụ Tể tướng, với Tham tri chính sự (参知政事) là phó; hai người cùng bình luận chính sự, bổ nhiệm quan viên, giải quyết tấu chương, hợp xưng Tể chấp (宰執). Song từ Hán đến Đường, thiên tử dùng lễ đãi Tể tướng, là cho phép ngồi bàn, nhưng Tống Thái Tổ phế bỏ phép này, Tể tướng đứng thẳng đáp, này có thể coi là cố ý kiềm chế địa vị vậy. Đến niên hiệu Nguyên Phong (1078 - 1085) thời Tống Thần Tông, lại cải cách chế độ, cho 2 người đảm nhận công việc của Tể tướng, với chức danh của quan đứng đầu là Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang (尚书左仆射兼门下侍郎), phó là Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang (尚书右仆射兼中書侍郎); lập ra thêm Môn hạ Thị lang (门下侍郎), Trung thư Thị lang (中书侍郎), Thượng thư Tả thừa (尚书左丞) cùng Thượng thư Hữu thừa (尚书右丞) làm phó tướng, giúp đỡ Lưỡng tướng.

Đến niên hiệu Chính Hòa (1111 - 1118) thời Tống Huy Tông, đổi Tả bộc xạ thành Thái tể kiêm Môn hạ thị lang (太宰兼门下侍郎), Hữu bộc xạ thành Thiếu tể kiêm Trung thư thị lang (少宰兼中书侍郎). Niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) thời Tống Khâm Tông, lại đổi trở lại thành Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang và Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang như cũ. Đến niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) thời Tống Cao Tông, lại đổi tên gọi chức quan của Tể tướng thành Thượng thư bộc xạ Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (尚书仆射同中书门下平章事), phó tể tướng thành Tham tri chính sự. Niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) thời Tống Hiếu Tông, đổi thành Tả, Hữu Thừa tướng cho gọn gẽ.

Nhà Nguyên có Trung thư tỉnh là cơ quan hành chính cao nhất, chức quan đứng đầu Trung thư lệnh thường do Hoàng thái tử đảm nhận, dưới có Tả Hữu thừa tướng, sau lại có Bình chương chính sự (平章政事); chức phó có Tả hữu thừa (左右丞) cùng Tham tri chính sự.

 Minh Thanh 
Thời kỳ đầu nhà Minh cũng đặt Trung thư tỉnh với Tả Hữu Thừa tướng đứng đầu. Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ bãi bỏ Trung thư tỉnh, phế chức vụ Thừa tướng, mọi công việc triều chính do Hoàng đế tự quyết. Chế độ Tể tướng bị bãi bỏ từ đây. Sau, Hoàng đế do nhiều công việc nên đặt ra chức vụ Nội các đại học sĩ (内阁大学士) hàm Chính ngũ phẩm, đảm nhận công việc văn thư. Sau do chức vụ này trở nên quan trọng, thành ra Đại học sĩ có thể coi như là đảm nhận công việc của Tể tướng, xưng là Phụ thần (辅臣), làm việc tại Thủ phụ (首辅).

Nhà Thanh noi theo chế độ nhà Minh, sau Ung Chính Đế thiết lập Quân cơ xứ (军机处), Nội các (内阁); chức vụ Quân cơ đại thần (军机大臣) đảm nhận công việc của Tể tướng. Cuối cùng, mô phỏng theo chế độ của Nhật Bản đổi thành Tổng lý đại thần (总理大臣).

 Tên gọi qua các triều đại 
Chức vụ tể tướng trong các triều đại phong kiến tại Trung Quốc không thống nhất về tên gọi. Bảng dưới đây liệt kê tên gọi qua các thời kỳ.

+<font color=black>Triều đạiTể tướngNội dungThươngThái tể, Trủng tể, A HànhTây ChuThái tể, Trủng tể, Tiểu tểĐông ChuThái tể, Trủng tể, Chấp chính quan, Thiếu tểXuân ThuTề: Thượng Khanh→Tả tướng, Tả tướngTấn：Chính KhanhTần：Tả thứ trưởng, Hữu thứ trưởngSở：Lệnh doãnViệt：Đại phuTống：Tả tướng, hữu tướngChiến quốcTướngTần：Đại lương tạo→Tướng quốc→Tả thừa tướng, Hữu thừa tướngSở：Lệnh doãnTầnTây HánThừa tướng/Tướng quốcThái úyNgự sử đại phuThừa tướng/Tướng quốc—phụ tá Hoàng đế, nằm quyền chính, thống lĩnh bách quanThái úy—đứng đầu quân sựNgự sử đại phu—đứng đầu ngự sử (Giám sát quan)Tam côngĐông HánTư đồThái úyTư khôngThừa tướng tức Tư đồ, chức Ngự sử đại phu đổi tên là Tư khôngquyền lực thực sự chuyển sang cho Thượng thư，Tam công trở thành chức quan danh dựTam công↓Thượng thưThư ký cá nhân Hoàng đếTam QuốcTào Ngụy：Tư khôngTư đồThái úy↓Thượng thư lệnhThượng thư bộc xạThục Hán：Thừa tướng↓Đại tướng quân, Lục thượng thư sựĐại tư mã, Lục thượng thư sự↓Thượng thư lệnhĐông Ngô：Thừa tướng↓Tả thừa tướngHữu thừa tướngTây TấnThừa tướngPhục lại Tam công↓Lục thượng thư sựThượng thư là chức vụ tối cao↓Thượng thư lệnh, Thượng thư bộc xạChức dưới Thị trungTrung thư lệnhTrước đây là Thượng thưThư ký trưởng Hoàng đếĐông TấnLục Thượng thư sựTrung thư giámTrung thư lệnh↓Trung thư Thị langThị trungTùyThượng thư lệnhNạp ngônNội sử lệnh Tránh húy Tùy Thái tổ Dương Trung, Thị trung đổi thành Nạp ngôn, Trung thư lệnh đổi thành Nội sử lệnh Tam tỉnh Trưởng quanĐườngThượng thư lệnh/Thượng thư tả, hữu bộc xạThị trungTrung thư lệnhTrưởng quan Thượng thư tỉnhTrưởng quan Môn hạ tỉnhTrưởng quan Trung thư tỉnh↓Thượng thư tả, hữu bộc xạThị trungTrung thư lệnhHoặc là quan giaTri chính sựTham tri chính sựTham dự triều chínhChuyên điển cơ mậtĐồng trung thư môn hạ tam phẩmCấp cho Trung thư môn hạ thêm Tiến chỉ bình chương sựĐồng trung thư hạ bình chương sựgọi chung là Tể tướngDo Đường Thái Tông bổ nhiệm Thượng thư lệnh，sau đó không bổ nhiệm nữa, đổi thành Thượng thư tả, hữu bộc xạ là trưởng quan Thượng thư tỉnh
Sau Trinh Quán, Thượng thư tả, hữu bộc xạ không còn là tỉnh “Đồng trung thư môn hạ tam phẩm”，không còn thực sự là Tể tướng↓Đồng trung thư môn hạ bình chương thưSau giữa đời nhà Đường, thêm Môn hạ thị lang, Trung thư thị lang, Lục bộ Thượng thư hoặc thị lang là quan gia “Đồng trung thư môn hạ bình chương thư” giữ chức Tể tướng
Nguyên Thượng thư tả, Hữu bộc xạ，Trung thư lệnh，thị trung trở thành quan gia công thần nguyên lão hoặc quan gia tiết độ sứTiết độ sứ kiêm đồng bình chương sự giả không phải là tể tướngNgũ Đại Thập QuốcHậu Lương/Hậu Đường/Hậu Tấn/Hậu Hán/Hậu Chu：Đồng trung thư môn hạ bình chương sự
Tham tri chính sự

Đẳng xưng vịHầu hết trong số các triều đại này theo chế độ nhà Đường, Tể tướng dưới dạng "bản quan + Đồng trung thư môn hạ bình chương sự"
Ngoài ra còn mở rộng cho Diên Tư khố sứ (Đường Vũ Tông thiết lập, Hậu lương nối tiếp), Thái Thanh cung sứ (thiết lập cuối đời Đường, đứng đầu mang chức Thủ tướng, Hậu Đường khôi phục lại), Hoằng văn quán Đại học sĩ, Giám tu Quốc sử đến Tập Hiền Đại học sĩ được gọi là Khu biệt Thủ tướng, Thứ tướng và các Tể tướng khácNgô/Nam Đường：Đồng trung thư môn hạ bình chương sựTham tri chính sựĐẳng xưng vịNhư trên

Từ Ôn, Lý Từ trước sau là đại thừa tướng, Đô đốc nắm giữ các vị trí chính trị, quân sự. Cuối triều Đường, Chu Ôn tự xưng Tướng quốc Tổng bách quỹTiền Thục/Hậu Thục：Đồng trung thư môn hạ bình chương sựTham tri chính sựĐẳng xưng vịNam Hán：Đồng trung thư môn hạ bình chương sựTham tri chính sựĐẳng xưng vịBắc TốngĐồng trung thư môn hạ bình chương sự
Tham tri chính sự Thiết lập 2 hoặc 3 tể tướngthời kỳ 2 tể tướng gồm có Lĩnh chiêu văn quán Đại học sĩ kiêm Giám tu Quốc sử, Tập hiền điện Đại học sĩThời tam tướng gồm Chiêu văn quán Đại họ sĩ tương đương với Hoằng văn quán Đại học sĩ đời Đường, Giám tu Quốc sử, và Tập hiền điện Đại học sĩPhó tướng là Tham tri chính sự↓Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị langThượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị langMôn hạ thị langTrung thư thị langThượng thư tả thừaThượng thư hữu thừaThay đổi thời Thần Tông xóa bỏ một số chức vụ và chế độ chính phủ thời Ngũ Đại và Đường, thiết lập tam tỉnh và lục bộ
Đứng đầu là Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang, đến Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị langPhó tướng là Môn hạ thị lang, Trung thư thị lang đến Thượng thư tả, hữu thừa↓Thái tể kiêm môn hạ thị langThiếu tể kiêm trung thư thị lang Thời kỳ Huy Tông gian thần Thái Kinh thiết lập Thái sư kiêm Thái tể tổng lĩnh tam tỉnh, được gọi “Công tướng”Thái tể, Thiếu tể đổi tên từ Thượng thư tả bộc xạ, Thượng thư hữu bộc xạ↓Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị langThượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị langTống Khâm Tông lên ngôi, khôi phục lại các chức danh cũNam TốngThượng thư tả bộc xạ đồng trung thư môn hạ bình chương sựThượng thư hữu bộc xạ đồng trung thư môn hạ bình chương sựThời kỳ Kiếm Viêm ba tỉnh hợp thành một, bãi bỏ Trung thư, môn hạ thị lang đến Thượng thư thừa, chức tể tướng khôi phục là "Đồng bình chương sự" "Tham tri chính sự"↓Tả thừa tướng Hữu thừa tướngHàn Thác Trụ thiết lập chức "Bình chương quân quốc sự" đứng đầu triều đình, trên thừa tướng"Bình chương quân quốc sự" còn phong cho các công thần phụ lão, người có quyền lực thực sự Giả Tự Đạo, đứng trên thừa tướngTả, hữu thừa tướng thời Càn Đạo đổi thành tả, hữu bộc xạLiêuBắc tể tướng phủ:Bắc phủ tả tể tướng Bắc phủ hữu tể tướngTổng tri quân quốc sựTri quốc sựNam tể tướng phủ:Nam phủ tả tể tướng Nam phủ hữu tể tướngTổng tri quân quốc sựTri quốc sựTrung thư lệnhTrung thư tỉnh đại tể tướngTrung thư tỉnh hữu thừa tướngThượng thư lệnh Thượng thư tỉnh tả bộc xạThượng thư tỉnh hữu bộc xạKimThượng thư lệnh Tả thừa tướng Hữu thừa tướngBình chương chính sựNguyênTrung thư lệnhTrung thư tỉnh tả thừa tướngTrung thư tỉnh hữu thừa tướngBãi bỏ Thượng thư tỉnh, chỉ còn Trung thư tỉnh, chiếu theo phong tục Mông Cổ, nam hữu nữ tả, nam tôn nữ ti, hữu thừa tướng cao hơn tả thừa tướngMinhTrung thư tỉnh tả thừa tướng Trung thư tỉnh hữu thừa tướngDo thừa tướng Hồ Duy Dung chuyên quyền nên Minh Thái Tổ phế bỏ, không tái thiết lập tể tướng↓Trung cực điện đại học sĩ(trước là Hoa hạp điện)Kiến cực điện đại học sĩ(trước là Cẩn thân điện)Văn hoa điện đại học sĩVõ anh điện đại học sĩVăn uyên các đại học sĩĐông các đại học sĩthêmNhập các dự cơ vụ, Tham dự cơ vụ, Nhập các biện sựTrước đây là thư ký cố vấn Hoàng đế, sau quyền lực được mở rộng, đại học sĩ còn được gọi “Thủ phụ”ThanhTrung hòa điện đại học sĩ(bỏ năm thứ nhất Càn Long)Bảo hòa điện đại học sĩVăn hoa điện đại học sĩVõ anh điện đại học sĩVăn uyên các đại học sĩĐông các đại học sĩThể nhân các đại học sĩ(thiết lập thời kỳ Càn Long)Hiệp biện đại học sĩSau thời Ung Chính, điện các đại học sĩ mang hàm Chính nhất phẩm, đứng đầu ban văn, đứng sau Tam công, còn được gọi "Trung đường"
Hiệp biện đại học sĩ hàm Tòng nhất phẩm.↓Quân cơ đại thầnSau thời Ung Chính, lấy Đại học sĩ, lục bộ Thượng thư, thị lang hoặc Thân vương kiêm nhiệm Quân cơ đại thần, trong Quân cơ xứ với mục đính xử lý các vấn đề cơ yếu quốc gia
Sau khi thành lập Quân cơ xứ, Nội các vẫn liên hệ với các cơ quan chính phủ nói chung trong và ngoài nước, trong thực tế, nó chỉ chịu trách nhiệm xử lý các vấn đề chung. Do đó, các đại học sĩ triều Thanh không đồng thời là Quân cơ đại thần, và họ không được coi là "tể tướng đích thực" vào thời điểm đó.↓Nội các tổng lý đại thầnTuyên Thống thứ 3 dựa theo Hiến pháp Nhật Bản, chuẩn bị Hiến pháp bãi bỏ Nội các, quân cơ xứ.

 Các thừa tướng nổi tiếng 
 Quản Trọng
 Ngụy Nhiễm
 Ngũ Tử Tư (tướng quốc)
 Thương Ưởng
 Lã Bất Vi
 Lý Tư
 Tiêu Hà: thời Hán sơ
 Chu Bột: thừa tướng Hán Văn Đế
 Hoắc Quang
 Tào Tháo
 Gia Cát Lượng
 Lục Tốn
 Vương Mãnh
 Phòng Huyền Linh
 Diêu Sùng
 Trương Cửu Linh
 Lý Đức Dụ
 Địch Nhân Kiệt
 Tư Mã Quang
 Vương An Thạch
 Trương Bang Xương
 Tần Cối
 Văn Thiên Tường
 Lục Tú Phu
 Hồ Duy Dung
 Cao Củng
 Trương Cư Chính
 Trương Đình Ngọc
 Lý Quang Địa
 Tằng Quốc Phan
 Lý Hồng Chương

 Tại Việt Nam 
Qua các thời kỳ, chức vụ Tể tướng thay đổi:
 Nhà Triệu: Thái phó là chức quan duy nhất trong gần 100 năm từ Triệu Đà (207 TCN) đến Triệu Minh Vương (124 TCN); đến Triệu Ai Vương đổi thành Thừa tướng.Đại Việt sử ký toàn thư, trang 175
 Nhà Tiền Lý: Thái phó, sau là Thái úy
 Nhà Đinh: Định quốc công
 Nhà Tiền Lê: Thái úy, Đại tổng quản
 Nhà Lý: bắt đầu mô phỏng nhà Tống, gọi là Tướng công, Thái phó hoặc Thái úy; đa phần gọi đầy đủ là Phụ chính Thái úy hoặc Phụ quốc Thái phó.
 Nhà Trần: chức này chủ yếu được chọn từ những người trong dòng họ, gia phong thêm tước Quốc công, Thái úy, Thừa tướng, Tư đồ hoặc Đại hành khiển.
 Nhà Hồ: Tư đồ
 Nhà Lê sơ, đến triều Lê Tương Dực: đặt gọi là Thái sư, Thái phó, Tư đồ hoặc Bình chương Phụ quốc.
 Nhà Mạc: Phụ chính
 Nhà Lê trung hưng: gọi là Thái sư, Thái úy, Tể tướng. Năm 1600 Trịnh Tùng được phong vương, họ Trịnh được thế tập ngôi chúa. Từ đây họ Trịnh lập ra hệ thống tổ chức chính quyền ở phủ chúa tương ứng với chính quyền có sẵn bên cung vua. Trước tiên, Trịnh Tùng bãi bỏ chức Tả, Hữu thừa tướng và Bình chương của thời trước, đặt ra chức Tham tụng làm công việc của Tể tướng. Quyền lực của Tham tụng rất lớn, đều do chúa Trịnh tiến cử từ các viên Thượng thư (tương đương với Bộ trưởng) hoặc Thị lang (tượng đương với Thứ trưởng) lên.Viện sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 4, Nhà xuất bản Khoa học xã hội. Trang 77
 Nhà Tây Sơn: Thái sư hoặc Phụ chính
 Nhà Nguyễn: chức này bị bãi bỏ vì sợ lạm quyền, nhưng sau này được tái lập với tên gọi Lại Bộ Thượng Thư

Chức vụ này được coi là tương đương với Thủ tướng ngày nay.

 Một số tể tướng nổi tiếng 
STTTênSinh mấtChức vụGia phongGhi chúNhà Triệu Lữ Gia190 TCN-111 TCNThái phó, Thừa tướngNhà Tiền LýTriệu Túc470-545Thái phóLý Phục ManThái úyPhò MãNhà ĐinhNguyễn Bặc 924-979Hành Khiển Định Quốc CôngNhà Tiền LêPhạm Cự Lượng944-984Thái úyTừ MụcĐại Tổng QuảnNhà LýTrần CảoTướng CôngLý Thường Kiệt 1019-1105Thái úyThái phó Phụ QuốcLý Đạo ThànhBình chương quốc quân trọng sựThái phóTô Hiến Thành 1102-1179Nhập Nội kiểm hiệu
Bình Chương Quốc Quân Trọng SựThái phóĐỗ Kính TuThái úyĐế Sư, Thái phó, Thái BảoĐỗ Anh Vũ 1113-1159Phụ Chính Thái úyĐỗ An Di?-1188Phụ Chính, Đồng Bình Chương SựThái SưLưu Khánh ĐàmThái úyĐàm Dĩ MôngPhụ ChínhThái phóTrần Tự Khánh ?-1223Thái úyTrần Thủ Độ 1194-1264Phụ chính Thái úyNhà TrầnTrần Nhật HiệuTrần Liễu 1211-1251Thái úyYên Sinh VươngTrần Quang Khải 1241-1294Thừa Tướng, thái úyThái Sư, Thượng tướng
Chiêu Minh Đại VươngTrần Quang TriềuNhập Nội Kiểm hiệu Tư ĐồVăn Huệ VươngTrần Khắc Chung 1247-1330Đại hành Khiển, Tể TướngMạc Đĩnh Chi 1272-1346Nhập Nội Hành khiểnLê QuátThượng thư hữu bật, Nhập Nội Hành KhiểnNgô MiễnHành khiển Thượng Thư lệnh,
Đồng bình chương quốc quân trọng sựNguyễn Trung Ngạn 1289-1370Đại Hành Khiển, Thượng Thư hữu bậtTrần Nguyên Đán 1325-1390Đại Tư ĐồChương Túc quốc thượng hầuHồ Quý Ly 1336-1407Phụ ChínhThái SưNhà HồHồ Nguyên Trừng1374-1446Tư ĐồNhà Lê SơNguyễn Xí1397-1465Nhập Nội hữu Tướng Quốc, Thái úy, 
Thiếu bảo Tri quân dân sự,

Khai Phủ Nghi Đồng Tam ty,Nhập Nội Kiểm hiệu,

Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự.

Hiển uy chính nghị anh kiệt trung trinh Đại VươngThái Sư, Thái phó,
Cương Quốc Công 
Á Quận hầu.Lê ThậnNhập Nội Kiểm Hiệu Tư Đồ Bình Chương Sự,
Đại Tư Đồ, Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự,Thái phó, Hoằng Quốc Công, 
Huyện Thượng hầuLê SátNhập Nội Kiểm Hiệu, Đại Tư Đồ,
Tư khấu Bình Chương Quốc quân Trọng SựDương Vũ Tĩnh nạn Công thần,
Huyện Thượng HầuLê ThụThái úyHuyện hầuTrần Nguyễn HãnTả Tướng Quốc, Thái úy, Tư Đồ.Nguyễn Trãi 1380-1442Nhập Nội Hành Khiển Tri Tam Quán SựVinh Lộc Đại Phu,Tán Trù Bá,
Tế Văn HầuTrịnh KhảKhai Phủ Nghi Đồng Tam ty,Nhập Nội Kiểm hiệu,
Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự,

Thượng Trụ Quốc.Thái tể, Thiếu phó, Liệt Quốc Công, 
Hiển Khánh Vương.Trịnh Trọng NgạnThái úy, Phụ QuốcTrịnh Thúc ThôngThái uý, Phụ QuốcĐề Quốc CôngTrịnh Thúc TùngThái úy, Phụ QuốcVinh Quốc CôngTrịnh Đại HưngThái úy, Phụ QuốcHuyền Quốc CôngĐào Công Soạn 1381-1458Nhập Nội Hành Khiển Tri Tam Quán SựHầu tướcThân Nhân TrungNhập Nội Phụ ChínhMạc Đăng Dung 1483-1541Thái phóNhân Quốc CôngNhà MạcMạc Kính ĐiểnPhụ ChínhKhiêm VươngMạc Đôn NhượngPhụ ChínhỨng VươngNhà Lê Trung HưngNguyễn KimChưởng Nội Ngoại SựThái Sư, Hưng Quốc CôngĐặng HuấnChưởng Sự, Thái úyNghĩa Quận CôngNguyễn Mậu Tuyên1518-1599Tể TướngThiếu Sư, Quỳnh Quận CôngNguyễn Văn Giai1553-1628Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThái bảo, Lễ Quận Công, Đại tư ĐồLưu Đình Chất1566-1627Tham Tụng, Hộ Bộ Thượng ThưThiếu Sư, Thiếu bảo, Phúc Quận CôngNguyễn Danh Thế1573-1645Tham Tụng,Thái phó, Đường Quận Công, tả Tư KhôngNguyễn Nghi1588-1657Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThiếu PhóĐặng Thế Khoa1593-1656Tham TụngThiếu phó, Liêm Quận CôngPhủ chúa TrịnhHoàng Đình Ái1527-1607Thái tểThái tể, Vinh Quốc công, Hữu tướng quốc, thượng tướng quân, Vinh lộc đại phuVũ Duy Chí1604-1678Tham Tụng, Lễ Bộ Thượng ThưQuốc Lão Thiếu Phó, Phương Quận CôngTrần Đăng Tuyển1614-1673Tham Tụng, Binh Bộ Thượng ThưThiếu SưĐồng Tồn Trạch1616-1962Tham TụngThái bảo, Nghĩa Quận CôngNguyễn Mậu Tài1616-1688Tham Tụng, Lễ Bộ Thượng thưThiếu bảo, An Lĩnh BáNguyễn Đăng Đạo1651-1719Tham TụngCung VuaHà Tông Huân1697-1766Tham TụngThiếu bảo, Huy Quận CôngHồ Sĩ Dương1621-1681Tham TụngThiếu bảo, Duệ Quận CôngNguyễn Quán Nho1638-1708Tham Tụng, Lễ Bộ Thượng ThưQuận CôngNguyễn Viết Thứ1644-1692Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưTử TướcLê Hy1646-1702Tham Tụng, Binh Bộ Thượng ThưLai Sơn báNguyễn Quang Thuận1678-1758Tham Tụng, Lễ Bộ Thượng ThưĐại Tư MãNguyễn Hiệu1674-1735Tham Tụng, Lễ Bộ Thượng ThưThiếu bảo, Nông Quận CôngNguyễn Công Cơ1676-1733Tham Tụng, Binh Bộ Thượng ThưThiếu Phó, Tảo Quận CôngNgô Đình Chất1679-1751Tể TướngThái bảo, nhuệ Quận CôngCung VuaNguyễn Khiêm Ích1679-1740Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThái Tể, Đại Tư KhôngNguyễn Công Hãng1680-1732Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThái BảoNguyễn Công Thái1684-1758Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThái Tử Thái phóLê Hữu Kiều1691-1760Tham Tụng, Binh Bộ Thượng ThưThiếu Phó, Quận CôngNguyễn Đức Vĩ1700-1775Tham TụngThái Tử Thái BảoCung VuaTrịnh Tuệ1701-?Tham Tụng, Hình Bộ Thượng ThưQuận Công, Đô Đốc Trụ Quốc Thượng tướngNguyễn Nghiễm1708-1776Tham Tụng, Hộ Bộ Thượng ThưThái Tử Thái Bảo, Đại Tư Đồ, Xuân Quận CôngNguyễn Hoàn1713-1792Tham Tụng, Lại Bộ Thượng ThưThái Tử Thái Bảo, Quốc Sư, Viện Quận CôngVũ Miên1718-1782Hành Tham Tụng, Binh Bộ Thượng ThưLiên Khê HầuPhan Huy Cẩn1722-1789Tham Tụng, Công Bộ Tả Thị LangKhuê Phong BáHồ Sĩ Đống1739-1785Hành Tham TụngBan Quận CôngBùi Huy Bích1744-1818Hành Tham TụngKế Liệt HầuHoàng Đình Bảo1743-1782Phụ ChínhHuy Quận CôngNhà Tây SơnBùi Đắc Tuyên? - 1794 Thái sưTrần Văn Kỷ? - 1801Phụ chính Trung thư lệnhKỷ Thiện hầuNhà NguyễnBùi Văn Dị1833-1895 Lại Bộ Thượng ThưNguyễn Hữu Bài1863-1935Võ Hiển Điện Đại học Sĩ, Lại Bộ Thượng Thư, Cơ Mật Viện trưởng Đại thầnThái phóPhạm Quỳnh1892-1945Lại Bộ Thượng ThưNgô Đình Diệm1901-1963Lại Bộ Thượng Thư

 Chú thích 

 Tham khảo 
 Chu Thiệu Hầu (2003), Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc, tập 1-2, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
 Thừa tướng Trung Quốc

Thể loại:Chức quan phong kiến
Thể loại:Chức vụ có thẩm quyền

Thể loại:Chính phủ Đế quốc Trung Hoa