Nguyễn Xuân Chính

Nguyễn Xuân Chính (chữ Hán: 阮春正,1587 - 1693) tên thật là Nguyễn Đức Chính, Có tài liệu ghi tên ông là Nguyễn Xuân Sinh. là trạng nguyên và chính trị người Việt Nam, thời vua Lê Thần Tông. Ông là người làng Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, Kinh Bắc (nay là phường Phù Chẩn, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

 Sự nghiệp 
Theo gia phả và các nguồn thư tịch cổ, Nguyễn Đức Chính sinh vào ngày mùng 1 tháng Tám năm Mậu Tý niên hiệu Quang Hưng thứ 11 đời vua Lê Thế Tông (1587-1588) trong một gia đình có truyền thống thi lễ và gia giáo. Năm 3 tuổi, bố mất sớm, gia đình thiếu thốn, mẹ thường phải bán rượu để nuôi dưỡng con ăn học. Năm 13 tuổi, ông thi Hương lần đầu, trúng Tam trường.

năm 16 tuổi, đỗ đầu cả Tứ trường, lĩnh giải Nguyên đệ nhất.

Năm 19 tuổi, học trường Quốc Tử giám.

Năm 24 tuổi, ông theo học ông Sài Tư, hiệu Niêm Hoành. Sau khi thầy Sài Tư vào kinh, Nguyễn Xuân Chính tiếp tục theo học quan Thừa sứ, người làng Tháp. Học được 3 tháng, ông về dựng nhà ra Đường Chim dạy học.

Năm 37 tuổi, Nguyễn Đức Chính thi đỗ khoa Sĩ vọng, được triều đình bổ làm Huấn đạo phủ Nghĩa Hưng, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Nam Định). Hai năm sau, ông xin từ quan về nhà dạy học, đợi thi lại. Tính đến năm 44 tuổi, ông đã đi thi 9 lần.

Năm 47 tuổi, Nguyễn Xuân Chính dạy học tại quê nhà. Học trò theo học rất đông, có nhiều người đỗ đạt cao ra làm quan.

Đến khoa thi năm Đinh Sửu, niên hiệu Dương Hòa thứ 3 (1637) đời vua Lê Thần Tông, Nguyễn Đức Chính khi đó đã 50 tuổi đi thi. Sách Lịch triều hiến chương loại chí viết:

"năm Dương Hoà thứ ba (1637), khoa Đinh Sửu, lấy đỗ Tiến sĩ 20 người. Hội nguyên, Đình nguyên, Trạng Nguyên: Nguyễn Xuân Chính, người xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn, thi Hội, thi Đình, bài ứng chế đều đỗ đầu. Sau khi đỗ Trạng nguyên, vua Lê Thần Tông thấy Nguyễn Đức Chính tuổi cao đã ban cho chữ Xuân, gọi là Nguyễn Xuân Chính, được phong Tam nguyên Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu Khai quốc Trạng nguyên".

Cũng từ đây mà có dòng họ Nguyễn Xuân ở làng Phù Chẩn.

Sau lễ vinh quy bái tổ, năm 1638 Nguyễn Xuân Chính được bổ chức Hàn lâm thị giảng, vào hầu vua học và ở lại kinh tham gia việc triều chính. Ông được thăng chức Hữu thị lang bộ Lễ, rồi được giao thêm việc giảng sách cho vua nghe ở nội điện.

Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính mất năm 1647, để lại nhiều di sản văn thơ mà hiện vẫn còn lưu lại bài Văn tế ở đình làng và một số văn bia các chùa: Trấn Quốc, Vĩnh Thái, Cha Lư, văn bia cầu Bái Giang...

 Tưởng nhớ 
Hiện nay, đền thờ Nguyễn Xuân Chính tọa lạc tại khu phố Doi Sóc, phường Phù Chẩn, thành phố Từ Sơn. Theo gia phả dòng họ, đền thờ được xây dựng từ đời vua Lê Thần Tông, niên hiệu Đức Long năm thứ 3 (1631). Ở đây còn lưu giữ giữ các hiện vật gồm: 01 bia tứ diện năm Chính Hòa 17 (1696); 1 bia đá thời Nguyễn; 1 cuốn gia phả thời Nguyễn; 1 hoành phi thời Nguyễn; 1 đôi câu đối thời Nguyễn; 1 hương án thế kỷ thứ XX...

Đền thờ trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính được xếp hạng là Di tích lưu niệm danh nhân cấp tỉnh tại Quyết định số 165/CT, ngày 24/2/1998.truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2025
 Đánh giá 

Trong cuốn “Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính” của tác giả Nguyễn Văn Vọng - nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, thuộc dòng dõi họ Nguyễn Xuân ở thôn Trung Hòa nhận định: Tính đến năm tuổi 44, ông đã chín lần đi thi, chín lần lều chõng. Một ý chí bền bỉ, không mai một cùng tuổi xuân, làm cho thần thánh cũng phải động tâm - “Miệt mài lều chõng dấn thân/ Lòng son sắt đến thánh thần động tâm!”.

 Chú thích