Cộng hòa đại nghị

Cộng hòa đại nghị hay cộng hòa nghị viện là một hình thức cộng hòa mà nguyên thủ quốc gia được bầu ra và quốc gia đó có một nghị viện mạnh và các thành viên chính của bộ phận hành pháp được chọn ra từ nghị viện đó.

Ngược lại với nền cộng hòa tổng thống và nền cộng hòa bán tổng thống, tổng thống ở những quốc gia có nền Cộng hòa đại nghị thường không có quyền hành pháp rộng lớn bởi vì nhiều quyền trong đó được trao cho người đứng đầu chính phủ (thường được gọi là thủ tướng). Tuy nhiên, người đứng đầu chính phủ và nguyên thủ quốc gia có thể là một chức vụ ở nền cộng hòa đại nghị (như ở Cộng hòa Nam Phi và Botswana), nhưng tổng thống vẫn được bầu theo một cách gần tương tự đối với nhiều nước theo hệ thống Westminster. Có một số trường hợp cá biệt, theo luật, tổng thống được có quyền hành pháp để điều hành công việc hàng ngày của chính phủ (ví dụ Phần Lan hay Ireland) nhưng thông thường họ không dùng những quyền này. Do đó, một số nền cộng hòa đại nghị được xem như là một chế độ bán tổng thống nhưng hoạt động dưới quyền nghị viện.

 Quyền lực 
Ngược lại với các nền cộng hòa hoạt động theo hệ thống tổng thống hoặc bán tổng thống, nguyên thủ quốc gia thường không có quyền hành pháp như một tổng thống hành pháp (một số nước có thể có 'quyền hạn dự trữ'), bởi vì nhiều quyền hạn đó đã được trao cho người đứng đầu chính phủ (được gọi là thủ tướng).

Tuy nhiên, trong một nước cộng hòa nghị viện với nguyên thủ quốc gia có nhiệm kì phụ thuộc vào quốc hội, thì người đứng đầu chính phủ và nguyên thủ quốc gia có thể thành lập một văn phòng (như ở Botswana, Quần đảo Marshall, Nauru và Nam Phi), nhưng tổng thống thì vẫn được chọn theo cách giống như thủ tướng trong các hệ thống Westminster. Điều này có nghĩa là, họ là lãnh đạo của đảng lớn nhất hoặc liên minh các đảng trong quốc hội.

Trong một số trường hợp, tổng thống có thể được cấp quyền hành pháp một cách hợp lệ cho họ để thực hiện việc điều hành chính phủ hàng ngày (như ở Áo và Iceland) nhưng theo quy ước, họ không sử dụng những quyền này theo lời khuyên của quốc hội hoặc người đứng đầu chính phủ. Do đó, một số nước cộng hòa nghị viện có thể được coi là theo chế độ bán tổng thống nhưng hoạt động theo hệ thống nghị viện.

 Lịch sử phát triển 
Điển hình, nền cộng hòa đại nghị là những quốc gia trước đây theo chế độ quân chủ lập hiến mà người đứng đầu nhà nước cho đến nay là quốc vương (và trong trường hợp Khối Thịnh vượng chung Anh, trước đây được một toàn quyền - Governor General - đại diện) đang được thay thế bằng một tổng thống không có quyền hành pháp. Cũng có nhiều nền cộng hòa đại nghị một thời đã là nhà nước đơn đảng như ở khối Đông Âu hay Liên Xô.

Sau thất bại của Napoléon III trong Chiến tranh Pháp–Phổ, Pháp một lần nữa trở thành một nước cộng hòa - nền Đệ Tam Cộng hoà Pháp - vào năm 1870. Tổng thống của Đệ Tam Cộng hoà có ít quyền hành pháp hơn đáng kể so với hai nền cộng hòa trước đó. Đệ Tam Cộng hoà kéo dài cho đến khi phát xít Đức xâm lược Pháp vào năm 1940. Sau khi chiến tranh kết thúc, nền Đệ Tứ Cộng hoà của Pháp được thành lập theo những đường lối tương tự vào năm 1946. Đệ Tứ Cộng hoà chứng kiến một kỉ nguyên phát triển kinh tế lớn ở Pháp và việc xây dựng lại các thể chế xã hội và công nghiệp của quốc gia sau chiến tranh, đóng một phần quan trọng trong sự phát triển của quá trình hội nhập châu Âu, vốn đã thay đổi lục địa này vĩnh viễn. Một số nỗ lực đã được thực hiện nhằm củng cố cơ quan hành pháp của chính phủ nhằm ngăn chặn tình trạng bất ổn đã có từ trước chiến tranh, nhưng sự bất ổn vẫn còn đó và nền Đệ Tứ Cộng hoà cũng chứng kiến sự thay đổi chính phủ liên tục - 20 chính phủ trong vòng 10 năm. Ngoài ra, chính phủ tỏ ra không thể đưa ra các quyết định hiệu quả liên quan đến phi thực dân hóa. Kết quả là, nền Đệ Tứ Cộng hoà sụp đổ, điều mà một số nhà phê bình coi là một cuộc đảo chính trên thực tế, sau đó được hợp pháp hóa bằng một cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 5 tháng 10 năm 1958, dẫn đến việc thành lập nền Đệ Ngũ Cộng hoà của Pháp vào năm 1959.

Chile trở thành nước cộng hòa nghị viện đầu tiên ở Nam Mĩ sau cuộc nội chiến năm 1891. Tuy nhiên, sau vụ đảo chính năm 1925, hệ thống này được thay thế bằng chế độ tổng thống.

 Khối Thịnh vượng chung Anh 
Kể từ Tuyên bố Luân Đôn ngày 29 tháng 4 năm 1949 (chỉ vài tuần sau khi Ireland tuyên bố là nước cộng hòa và tự loại khỏi Khối Thịnh vượng chung), các nước cộng hòa đã được thừa nhận là thành viên của Khối Thịnh vượng chung.

Trong trường hợp có nhiều nước cộng hòa trong Khối Thịnh vượng chung các quốc gia (trước đây được đại diện bởi một vị Toàn quyền) được thay thế bằng một nguyên thủ quốc gia được bầu lên (mà không đứng đầu chính phủ). Đây là trường hợp của Nam Phi (quốc gia không còn là thành viên của Khối Thịnh vượng chung ngay sau khi trở thành một nhà nước cộng hòa), Malta, Trinidad và Tobago, Ấn Độ, Vanuatu, và mới đây là Barbados. Trong nhiều trường hợp này, vị Toàn quyền cuối cùng trở thành Tổng thống đầu tiên. Đó là trường hợp của Sri Lanka và Pakistan.

Các nhà nước khác thì trở thành cộng hòa nghị viện sau khi giành được độc lập.

 Danh sách các nước cộng hòa đại nghị hiện nay và các chế độ liên quan 
Các nước cộng hòa đại nghị đầy đủQuốc giaNguyên thủ quốc giaNguyên thủ quốc gia được bầu ra bởiCấu trúc việnThời gian nền cộng hòa đại nghị được thông quaHình thức chính phủ trước đóNotesIlir MetaNghị viện, với đa số ba phần nămĐơn viện1991Hệ thống đơn đảngVahagn KhachaturyanNghị viện, theo đa số tuyệt đốiĐơn viện2018Thay đổi sau cuộc trưng cầu dân ý năm 2015.Cộng hoà bán tổng thốngAlexander Van der BellenBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòng.Lưỡng viện1945Nhà nước độc đảng (thuộc Đức Quốc Xã, xem Anschluss)Abdul HamidNghị việnĐơn viện1991Trước đây cũng là một nước cộng hòa đại nghị từ năm 1971 đến năm 1975.Cộng hoà tổng thống chếSandra MasonNghị viện, với đa số 2/3 nếu không có đề cử chungLưỡng viện2021Quân chủ lập hiến (Vương quốc Thịnh vượng chung)Christian SchmidtMilorad DodikŠefik DžaferovićŽeljko KomšićBầu cử trực tiếp tập thể nguyên thủ quốc gia, bằng cách bỏ phiếu trước khi đăng kíLưỡng viện1991Nhà nước độc đảng (thuộc Nam Tư) BulgariaRumen RadevBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện1991Hệ thống đơn đảngLại Thanh ĐứcBầu cử trực tiếp
Hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc có hiệu lực vào ngày 25 tháng 12 năm 1947 khi Nội chiến Trung Quốc đang diễn ra. Vào ngày 1 tháng 10 năm 1949, Trung Hoa Dân Quốc do Trung Quốc Quốc dân Đảng lãnh đạo được kế vị tại Trung Quốc đại lục bởi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, một nhà nước độc đảng do Đảng Cộng sản Trung Quốc lãnh đạo. Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc sau đó bị giới hạn ở đảo Đài Loan từ ngày 7 tháng 12. Các điều khoản thành lập một nước cộng hòa nghị viện vẫn còn trong Hiến pháp nhưng bị đình chỉ bởi các Điều khoản bổ sung, vốn quy định các cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp kể từ năm 1996.Lưỡng việnTheo các Điều khoản bổ sung, Giám sát viện không còn là một viện của nhánh lập pháp vào năm 1993 và Quốc dân Đại hội Trung Hoa Dân Quốc đã bị giải thể vào năm 2005, để lại Lập pháp viện là đơn viện. Các chức năng của Quốc dân Đại hội được chuyển giao cho Lập pháp viện và các cuộc trưng cầu dân ý trên toàn quốc.1946Chế độ độc tài quân sự độc đảng (Trung Quốc đại lục)
Chế độ quân chủ lập hiến (Đài Loan thuộc Đế quốc Nhật Bản)Trên danh nghĩa; Hiến pháp đã được thay thế một phần bởi các điều khoản bổ sung quy định một nước cộng hòa bán tổng thống với các cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp và một cơ quan lập pháp đơn viện. Các điều khoản bổ sung này có một điều khoản hoàng hôn sẽ chấm dứt chúng trong trường hợp giả định có một sự nối lại thống trị của Trung Hoa Dân Quốc ở Trung Quốc đại lục. CroatiaZoran MilanovićBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện2000Cộng hòa bán tổng thốngMiloš ZemanBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòng (từ năm 2013; trước đây là quốc hội, theo đa số)Lưỡng viện1993Cộng hòa nghị viện (một phần của Tiệp Khắc)Charles SavarinNghị viện, theo đa sốĐơn viện1978Quốc gia liên kết của Vương quốc Anh.Alar KarisNghị viện, theo 2/3 đa sốĐơn viện1991Estonia trước đây là một nước cộng hòa nghị viện từ năm 1919 đến năm 1934 khi hệ thống này được đổi thành chế độ tổng thống chế, sau đó bị lật đổ bởi một cuộc đảo chính. Năm 1938, Estonia cuối cùng đã áp dụng chế độ tổng thống chế và vào tháng 6 năm 1940 bị Liên Xô chiếm đóng và sáp nhập.Tổng thống chế, sau đó bị chiếm đóng bởi một nhà nước độc đảngSahle-Work ZewdeNghị viện, với 2/3 đa sốLưỡng viện1991Hệ thống đơn đảngWiliame KatonivereNghị viện, theo đa sốĐơn viện2014Độc tài quân sựSauli NiinistöBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện2000Trước đây là một nước cộng hòa bán tổng thống, hiện nay là một nước cộng hòa đại nghị theo David Arter, Chủ tịch đầu tiên về chính trị tại Đại học Aberdeen. Trong cuốn "Chính trị Scandinavia ngày nay" (Nhà xuất bản Đại học Manchester, đã sửa đổi năm 2008 ), ông trích dẫn như sau: "Hầu như không có bất kỳ cơ sở nào cho 'chế độ bán tổng thống'." Kết luận của riêng Arter chỉ mang sắc thái hơn một chút: "Việc thông qua hiến pháp mới vào ngày 1 tháng 3 năm 2000 có nghĩa là Phần Lan không còn là một trường hợp của chính phủ bán tổng thống khác với ý nghĩa tối giản của một tình huống mà một tổng thống nhiệm kỳ cố định được bầu chọn phổ biến. tồn tại cùng với một thủ tướng và nội các chịu trách nhiệm trước quốc hội (Elgie 2004: 317) ". Theo Hiến pháp Phần Lan, tổng thống không có khả năng cai trị chính phủ mà không có sự chấp thuận của bộ trưởng, và không có quyền giải tán quốc hội theo ý muốn của mình. Phần Lan thực sự được đại diện bởi thủ tướng, chứ không phải tổng thống, trong Hội đồng các nguyên thủ quốc gia và Chính phủ của Liên minh Châu Âu. Các sửa đổi hiến pháp năm 2012 đã làm giảm quyền hạn của tổng thống hơn nữa.Cộng hòa bán tổng thốngSalome ZourabichviliCử tri đoàn (quốc hội và đại biểu khu vực), theo đa số tuyệt đốiĐơn viện2018Cộng hòa bán tổng thốngFrank-Walter SteinmeierQuốc hội liên bang (đại biểu quốc hội và tiểu bang), theo đa số tuyệt đốiLưỡng viện1949Trong trường hợp các quốc gia Tây Đức cũ, bao gồm cả Tây Berlin trước đây, quốc gia độc đảng trước đây là Đức Quốc Xã, nhưng trong trường hợp các Bang mới và Đông Berlin trước đây thì là Đông Đức. Tái thống nhất nước Đức diễn ra vào ngày 3 tháng 10 năm 1990, khi 5 quốc gia được tái lập của Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức) gia nhập Cộng hòa Liên bang Đức, và Berlin được hợp nhất thành một thành bang duy nhất. Do đó, ngày này áp dụng cho toàn bộ Cộng hòa Liên bang Đức ngày nay, mặc dù khu vực Đông Đức trước đây không phải là một phần của nước cộng hòa đại nghị đó cho đến năm 1990.Hệ thống đơn đảngKaterina SakellaropoulouNghị viện, theo đa sốĐơn viện1975Độc tài quân sự; quân chủ lập hiếnJános ÁderNghị viện, theo đa sốLưỡng viện1990Nhà nước độc đảng (Cộng hòa Nhân dân Hungary)Guðni Th. JóhannessonBầu cử trực tiếp, bằng cách bỏ phiếu trước - sauLưỡng viện1944Chế độ quân chủ lập hiến (trong liên minh cá nhân với Đan Mạch)Ram Nath KovindNghị viện và cơ quan lập pháp tiểu bang, bằng cách bỏ phiếu ngay lập tứcLưỡng viện1950Quân chủ lập hiến (thuộc Anh)Barham SalihNghị viện, với 2/3 đa sốĐơn việnChính thức là lưỡng viện, thượng viện chưa bao giờ đi vào hoạt động, cho đến ngày nay.2005Hệ thống đơn đảngMichael D. HigginsBầu cử trực tiếp, bằng cách bỏ phiếu ngay lập tứcLưỡng viện1949Nguyên thủ quốc gia không rõ ràng từ năm 1936 cho đến khi Đạo luật Cộng hòa Ireland có hiệu lực vào ngày 18 tháng 4 năm 1949. Một số thiểu số người cộng hòa Ireland khẳng định rằng Cộng hòa Ireland tuyên bố vào năm 1919 vẫn còn tồn tại.Đến năm 1936: Quân chủ lập hiến (thuộc Anh)
1936–1949: mơ hồIsaac HerzogNghị viện, theo đa sốĐơn viện2001Cộng hòa bán nghị việnSergio MattarellaCác đại biểu quốc hội và khu vực, theo đa số tuyệt đốiLưỡng viện1946Quân chủ lập hiếnThủ tướng phụ thuộc vào sự tín nhiệm của cả hai viện trong Quốc hội.Vjosa OsmaniNghị viện, với 2/3 đa số; theo đa số đơn giản, ở lần bỏ phiếu thứ ba, nếu không có ứng cử viên nào đạt được đa số nói trên trong hai lá phiếu đầu tiênĐơn viện2008Kosovo do Liên Hợp Quốc quản lí (chính thức là một phần của Serbia)Egils LevitsNghị việnĐơn viện1991Latvia trước đây là một nước cộng hòa đại nghị từ năm 1921 đến năm 1934 khi thủ tướng lúc bấy giờ là Kārlis Ulmanis lên nắm quyền trong một cuộc đảo chính. Vào tháng 6 năm 1940, Latvia bị Liên Xô chiếm đóng và sáp nhập.Cộng hòa tổng thống chế, sau đó bị chiếm đóng bởi một nhà nước độc đảng.Michel AounNghị việnĐơn viện1941Vùng bảo hộ (Pháp ủy trị Lebanon)George VellaNghị viện, theo đa sốĐơn viện1974Quân chủ lập hiến (Vương quốc Thịnh vượng chung))Prithvirajsing RoopunNghị viện, theo đa sốĐơn viện1992Quân chủ lập hiến (Vương quốc Thịnh vượng chung)Maia SanduBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòng
(kể từ năm 2016; trước đó là của quốc hội, theo đa số ba phần năm)Đơn viện2001Cộng hòa bán tổng thống chếMilo ĐukanovićBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện1992Nhà nước độc đảng (thuộc Nam Tư, và sau Serbia và Montenegro)Bidhya Devi BhandariNghị viện và các nhà lập pháp tiểu bangLưỡng việnConstitution of Nepal 2008Dưới thời chính phủ chuyển tiếp từ năm 2006 đến 2015; Chính phủ chuyển tiếp này chịu trách nhiệm trước một Hội đồng lập hiến được bầu ra, đã quyết định thành lập một nước cộng hòa vào năm 2008.Quân chủ lập hiếnStevo PendarovskiBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện1991Nhà nước độc đảng (thuộc Nam Tư)Arif AlviNghị viện và các nhà lập pháp tiểu bang, bằng cách bỏ phiếu ngay lập tứcLưỡng viện2010Cộng hòa độc lập lập hiếnAndrzej DudaBầu cử trực tiếp, theo đa sốLưỡng viện1989Nhà nước độc đảng (Cộng hòa Nhân dân Ba Lan)Ba Lan cũng được xác định là một nước cộng hòa bán tổng thống trên thực tế vì Tổng thống thực hiện một số hình thức quản trị và bổ nhiệm Thủ tướng làm người đứng đầu chính phủ. Quyết định sau đó phải được Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm.Tuimalealiifano Va'aletoa Sualauvi IINghị việnĐơn viện1960Lãnh thổ Ủy thác của New ZealandAleksandar VučićBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngĐơn viện1991Nhà nước độc đảng (thuộc Nam Tư, và sau Serbia và Montenegro)Halimah YacobBầu cử trực tiếp (từ năm 1993)Đơn viện1965Bang SingaporeZuzana ČaputováBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòng (từ năm 1999; trước đó là bởi quốc hội)Đơn viện1993Cộng hòa đại nghị (thuộc Tiệp Khắc)Borut PahorBầu cử trực tiếp, theo hệ thống hai vòngLưỡng viện1991Nhà nước độc đảng (thuộc Nam Tư)Mohamed Abdullahi MohamedNghị việnLưỡng viện2012Had a transitional government between 1991 and 2012.Hệ thống đơn đảngPaula-Mae WeekesNghị việnLưỡng viện1976Chế độ quân chủ lập hiến (Vương quốc Thịnh vượng chung)Tallis Obed MosesChủ tịch nghị viện và hội đồng khu vực, theo đa sốĐơn viện1980Chung cư Anh-Pháp (Tân Hebrides)Các nước cộng hòa đại nghị với tổng thống hành phápQuốc giaNguyên thủ quốc giaNguyên thủ quốc gia được bầu bởiCấu trúc việnThời gian cộng hòa đại nghị với một người đứng đầu nhánh hành pháp được thông quaHình thức chính phủ trước đóGhi chúMokgweetsi MasisiNghị viện, theo đa sốĐơn viện1966Xứ bảo hộ của Anh Taneti MaamauBầu cử trực tiếp, bằng cách bỏ phiếu trước - sauĐơn viện1979Xứ bảo hộDavid KabuaNghị việnLưỡng viện1979Lãnh thổ Ủy thác của Liên Hợp Quốc (thuộc Lãnh thổ Ủy thác Quần đảo Thái Bình Dương)Lionel AingimeaNghị việnĐơn viện1968Ủy thác của Liên hợp quốc giữa Úc, New Zealand và Vương quốc Anh.Cyril RamaphosaNghị viện, theo đa sốLưỡng viện1961Chế độ quân chủ lập hiến (Vương quốc Thịnh vượng chung)Là một nước cộng hòa nghị viện đầy đủ từ năm 1961–1984; thông qua một chức vụ tổng thống hành pháp vào năm 1984.Hệ thống lập pháp độc lậpQuốc giaNguyên thủ quốc giaNguyên thủ quốc gia được bầu bởiCấu trúc việnThời gian nền cộng hòa độc lập lập hiến được thông quaHình thái chính phủ trước đóGhi chúDavid W. PanueloParliament, by majorityĐơn viện1986UN Trust Territory (Part of Trust Territory of the Pacific Islands)Irfaan AliBầu cử bán trực tiếp, theo phiếu bầu trước-sau-đăng-ký Mọi danh sách ứng cử viên cho Nghị viện cũng phải có một ứng cử viên cho chức Tổng thống và người có nhiều phiếu bầu nhất đương nhiên có ứng viên được bầu làm Tổng thống. (các vị trí trống được điền bởi Nghị viện, theo đa số)Đơn viện1980Cộng hòa đại nghị đầy đủFrancesco MussoniGiacomo SimonciniNghị việnĐơn viện1291Thần quyền (thuộc Lãnh địa Giáo hoàng)Hai người đứng đầu tập thể của nhà nước và người đứng đầu chính phủ, Đại chấp chính San Marino.Chan SantokhiNghị việnĐơn viện1987Cộng hòa đại nghị đầy đủChế độ đốc chínhCountryHead of stateHead of state elected byCameral structureParliamentary republic adoptedPrevious government formNotesGuy ParmelinIgnazio CassisUeli MaurerSimonetta SommarugaAlain BersetKarin Keller-SutterViola AmherdNghị viện bằng cách bỏ phiếu đầy đủ tại cuộc họp chung của cả hai việnLưỡng viện1848Liên minh các bangCũng có cuộc trưng cầu dân ý do công dân khởi xướng

 Ghi chú 

Thể loại:Chủ nghĩa tự do
Thể loại:Dân chủ
Thể loại:Thuật ngữ chính trị
Thể loại:Chính thể
Thể loại:Chủ nghĩa cộng hòa
Thể loại:Chương trình nghị sự
Thể loại:Dạng dân chủ

de:Parlamentarisches Regierungssystem#Parlamentarische Republik