Thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt

Thành ngữ gốc Hán dùng để chỉ những kết cấu ngôn ngữ rất ổn định, phổ thông, cô đọng về mặt ngữ nghĩa thịnh hành trong tiếng Hán, được du nhập vào tiếng Việt và sử dụng rộng rãi từ xưa đến nay.

Đặc điểm thành ngữ tiếng Hán
Thành ngữ tiếng Hán thường gồm bốn chữ, một số thành ngữ có ba hoặc trên bốn chữ. Kết cấu thành ngữ thường theo dạng biền ngẫu, đăng đối dễ dàng nhận thấy trong các thành ngữ 4 chữ, hoặc 8 chữ ví dụ:
Công thành danh toại (功成名遂): công thành (功成) <> danh toại (名遂)
Đại sự hóa tiểu, tiểu sự hóa vô (大事化小，小事化無): đại sự (大事) <> tiểu sự (小事)

Còn dạng 5 chữ thì hai chữ Hán đầu và hai chữ Hán cuối là hai vế đối xứng qua một chữ ở giữa, ví dụ:

Đại ngư cật tiểu ngư 大魚吃小魚 - đại ngư 大魚 <> tiểu ngư 小魚

Rất nhiều thành ngữ sử dụng các điển cố, là các tích truyện xưa có giá trị giáo dục và ý nghĩa lịch sử sâu sắc. Chẳng hạn:

Lục lâm hảo hán 綠林好漢: chỉ người anh hùng trong dân gian, hoặc bọn cướp trộm tụ tập thành bầy. Theo truyện xưa thời Vương Mãng, những kẻ nổi dậy chống lại triều đình tụ họp nhau ở núi Lục Lâm.
Thiết xử ma thành châm 鐵杵磨成針: mài chầy sắt thành kim. Theo truyện xưa, Lý Bạch hồi nhỏ rất lười học, ham chơi. Một buổi đi chơi thấy một bà lão suốt ngày ngồi cặm cụi cầm chiếc chày sắt mài đi mài lại. Lý hỏi làm thế để làm gì, bà lão trả lời rằng, mài cho thành chiếc kim khâu. Nhân đó, Lý Bạch tỉnh ngộ và chăm chỉ học hành, về sau trở thành nhà thơ lớn của Trung Quốc cổ đại.

Phân loại thành ngữ gốc Hán theo nguồn gốc
Hàng nghìn thành ngữ gốc Hán được sử dụng trong tiếng Việt từ xưa tới nay, do sự cô đọng về mặt ngữ nghĩa khiến các thành ngữ đó có giá trị ứng dụng rất lớn. Trong thực tế sử dụng thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt hiện đại người ta thường gặp các dạng sau:

Sử dụng nguyên gốc
Thành ngữ tiếng Hán thường được sử dụng nguyên bản nếu thành ngữ đó tương đối dễ hiểu. Ví dụ:
An phận thủ thường 安分守常
Chiêu hiền đãi sĩ 招賢待士
Dĩ bất biến ứng vạn biến 以不變應萬變
Điệu hổ ly sơn 調虎離山
Đồng cam cộng khổ 同甘共苦
Môn đăng hộ đối 門當戶對
Nhàn cư vi bất thiện 閒居為不善
Nhất ngôn ký xuất, tứ mã nan truy 一言既出，駟馬難追
Nhất tướng công thành vạn cốt khô 一將功成萬骨枯
Sự bất quá tam 事不過三
Tham quyền cố vị 貪權固位
Trường sinh bất lão 長生不老
Vạn sự khởi đầu nan 萬事起頭難
Vô danh tiểu tốt 無名小卒
Hồng nhan họa thủy 紅顏禍始 
Hữu dũng vô mưu 有勇無谋
Hữu xạ tự nhiên hương 有麝自然香

Một số thành ngữ trong tiếng Hán có một số biến thể khác nhau, trong tiếng Việt chỉ có một biến thể được sử dụng, ví dụ như:

Thành ngữ tiếng HánThành ngữ tiếng Việt功成名遂 Công thành danh toại 功成名就 Công thành danh tựuCông thành danh toại 功成名遂馬到功成 Mã đáo công thành 馬到成功 Mã đáo thành côngMã đáo thành công 馬到成功一舉兩得 Nhất cử lưỡng đắc 一舉兩便 Nhất cử lưỡng tiệnNhất cử lưỡng tiện 一舉兩便身敗名隳 Thân bại danh huy 身敗名裂 Thân bại danh liệtThân bại danh liệt 身敗名裂四海之內皆兄弟 Tứ hải chi nội giai huynh đệ 四海皆兄弟 Tứ hải giai huynh đệTứ hải giai huynh đệ 四海皆兄弟

Dịch nghĩa hoặc phỏng dịch
Cũng không hiếm khi thành ngữ tiếng Hán được dịch nghĩa hoặc phỏng dịch sang tiếng Việt, thường gặp đối với những thành ngữ nếu để nguyên gốc sẽ rất khó hiểu, trúc trắc về mặt ngôn từ, chẳng hạn:

Thành ngữ tiếng HánThành ngữ tiếng Việt錦衣夜行 Cẩm y dạ hànhÁo gấm đi đêm面和心不和 Diện hoà tâm bất hoàBằng mặt nhưng không bằng lòng病從口入，禍從口出 Bệnh tòng khẩu nhập, hoạ tòng khẩu xuấtBệnh từ miệng mà vào, hoạ từ miệng mà ra知己知彼百戰不殆 Tri kỷ tri bỉ bách chiến bất đãiBiết địch biết ta trăm trận trăm thắng大魚吃小魚 Đại ngư cật tiểu ngưCá lớn nuốt cá bé高飛遠走 Cao phi viễn tẩuCao chạy xa bay狐假虎威 Hồ giả hổ uyCáo mượn oai hùm指桑罵槐 Chỉ tang mạ hòeChỉ chó mắng mèo大事化小，小事化無 Đại sự hóa tiểu, tiểu sự hóa vôChuyện lớn hóa nhỏ, chuyện nhỏ hóa không不見棺材不下淚 Bất kiến quan tài bất hạ lệChưa thấy quan tài chưa đổ lệ有志竟成 Hữu chí cánh thànhCó chí thì nên鐵杵磨成針 Thiết xử ma thành châmCó công mài sắt có ngày nên kim癩蛤蟆想吃天鵝肉 Lại cáp mô tưởng cật thiên nga nhụcCóc ghẻ mà đòi ăn thịt thiên nga恭敬不如從命 Cung kính bất như tòng mệnhCung kính không bằng tuân mệnh走馬觀花 Tẩu mã quan hoaCưỡi ngựa xem hoa敢做敢當 Cảm tố cảm đươngDám làm dám chịu牛刀割雞 Ngưu đao cát kêDùng dao mổ trâu giết gà聲東擊西 Thanh đông kích tâyDương đông kích tây速戰速決 Tốc chiến tốc quyếtĐánh nhanh thắng nhanh大刀闊斧 Đại đao khoát phủĐao to búa lớn對牛彈琴 Đối ngưu đàn cầmĐàn gảy tai trâu打草驚蛇 Đả thảo kinh xàĐánh rắn động cỏ牛頭馬面 Ngưu đầu mã diệnĐầu trâu mặt ngựa行不更名坐不改姓 Hành bất canh danh, tọa bất cải tínhĐi không đổi tên, ngồi không đổi họ江山易改，本性難移 Giang sơn dị cải, bản tính nan diGiang sơn dễ đổi, bản tính khó dời藏頭露尾 Tàng đầu lộ vĩGiấu đầu hở đuôi破鏡重圓 Phá kính trùng viênGương vỡ lại lành虎毒不食子 Hổ độc bất thực tửHổ dữ không ăn thịt con豹死留皮，人死留名 Báo tử lưu bì, nhân tử lưu danhHổ chết để da, người ta chết để tiếng八兩半斤 Bát lượng bán cânKẻ tám lạng người nửa cân無翼而飛 Vô dực nhi phiKhông cánh mà bay不共戴天 Bất cộng đái thiênKhông đội trời chung不入虎穴，焉得虎子 Bất nhập hổ huyệt, yên đắc hổ tửKhông vào hang cọp, sao bắt được cọp con葉落歸根 Diệp lạc quy cănLá rụng về cội以毒治毒 Dĩ độc trị độcLấy độc trị độc以卵投石 Dĩ noãn đầu thạchLấy trứng chọi đá亡羊補牢 Vong dương bổ laoMất bò mới lo làm chuồng海底撈針 Hải để lao châmMò kim đáy bể水中撈月 Thủy trung lao nguyệtMò trăng đáy nước脣亡齒寒 Thần vong xỉ hànMôi hở răng lạnh一箭雙雕 Nhất tiễn song điêuMột mũi tên trúng hai đích一本萬利 Nhất bản vạn lợiMột vốn bốn lời班門弄斧 Ban môn lộng phủMúa rìu qua mắt thợ萬眾一心 Vạn chúng nhất tâmMuôn người như một十年樹木，百年樹人 Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhânMười năm trồng cây, trăm năm trồng người借刀殺人 Tá dao sát nhânMượn dao giết người臥薪嘗膽 Ngoạ tân thường đảmNằm gai nếm mật血口噴人 Huyết khẩu phún nhânNgậm máu phun người滴水穿石 Tích thủy xuyên thạchNước chảy đá mòn千鈞一髮 Thiên quân nhất phátNghìn cân treo sợi tóc過橋抽板 Quá kiều trừu bảnQua cầu rút ván釜底抽薪 Phủ để trừu tânRút củi đáy nồi差之毫釐，謬以千里 Sai chi hào ly, mậu dĩ thiên lýSai một ly, đi một dặm生寄死歸 Sinh ký tử quySống gửi thác về放虎歸山 Phóng hổ quy sơnThả hổ về rừng勝不驕，敗不餒 Thắng bất kiêu, bại bất nỗiThắng không kiêu, bại không nản勝者為王，敗者為寇 Thắng giả vi vương, bại giả vi khấuThắng làm vua, thua làm giặc盲人摸象 Manh nhân mạc tượngThầy bói xem voi一帆風順 Nhất phàm phong thuậnThuận buồm xuôi gió良藥苦口，忠言逆耳 Lương dược khổ khẩu, trung ngôn nghịch nhĩThuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng百聞不如一見 Bách văn bất như nhất kiếnTrăm nghe không bằng một thấy老牛吃嫩草 Lão ngưu cật nộn thảoTrâu già thích gặm cỏ non懸羊頭賣狗肉 Huyền dương đầu mại cẩu nhụcTreo đầu dê bán thịt chó冤有頭，債有主 Oan hữu đầu, nợ hữu chủOan có đầu, nợ có chủ守株待兔 Thủ châu đãi thốÔm cây đợi thỏ飲水思源 Ẩm thủy tư nguyênUống nước nhớ nguồn真金不怕火 Chân kim bất phạ hoảVàng thật không sợ lửa

Thay đổi từ ngữ và/hoặc vị trí từ ngữ
Nhiều thành ngữ gốc Hán đã có sự chuyển hóa vị trí một số chữ Hán hoặc thay một chữ Hán khác cho phù hợp với tiếng Việt hơn, chẳng hạn:

Thành ngữ tiếng HánThành ngữ tiếng Việt足智多謀 Túc trí đa mưuĐa mưu túc trí 多謀足智虎父無犬子 Hổ phụ vô khuyển tửHổ phụ sinh hổ tử 虎父生虎子蛇口佛心 Xà khẩu phật tâmKhẩu xà tâm phật 口蛇心佛入鄉隨俗 Nhập hương tuỳ tụcNhập gia tuỳ tục 入家隨俗福無雙至，禍不單行 Phúc vô song chí, họa bất đơn hành 福不重至，禍必重來 Phúc bất trùng chí, hoạ tất trùng laiPhúc bất trùng lai, hoạ vô đơn chí 福不重來，禍無單至兵貴乎勇不貴乎多 Binh quý hồ dũng bất quý hồ đaQuý hồ tinh bất quý hồ đa 貴乎精不貴乎多作威作福 Tác oai tác phúcTác oai tác quái 作威作怪情投意合 Tình đầu ý hợpTâm đầu ý hợp 心投意合根深蒂固 Căn thâm đế cốThâm căn cố đế 深根固蒂九死一生 Cửu tử nhất sinhThập tử nhất sinh 十死一生 通情達理 Thông tình đạt lýThấu tình đạt lý 透情達理一路平安 Nhất lộ bình anThượng lộ bình an 上路平安

Tham khảo

 Bùi Hạnh Cẩn, 5000 thành ngữ Hán Việt thường dùng, 158 trang, Nhà xuất bản Giáo dục, 1993
 Trương Đình Tín biên soạn, Thành ngữ Hán Việt, 490 trang, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2004
 Từ điển Thi Viện, có thể tra thành ngữ tiếng Hán để lấy ấm Hán Việt tương ứng. 

 Binh pháp Tôn Tử và Ba mươi sáu kế, nguồn gốc của nhiều câu thành ngữ thông dụng ở Việt Nam và Trung Hoa.

Thể loại:Tiếng Việt
Thể loại:Thành ngữ
Thể loại:Tục ngữ Trung Quốc
Thể loại:Từ ngữ tiếng Anh