Thủ khoa Nho học Việt Nam

Thủ khoa nho học Việt Nam (còn gọi là Đình nguyên) là những người đỗ cao nhất trong các khoa thi nho học thời phong kiến ở Đại Việt (còn gọi là thủ khoa Đại Việt, trong các triều đại nhà Lý, nhà Trần, nhà Hồ, nhà Hậu Lê, nhà Mạc), và Đại Nam của nhà Nguyễn (còn gọi là Đình nguyên thời Nguyễn). Danh hiệu này không bao gồm các thủ khoa các kỳ thi tiến sĩ võ trong các triều đại Việt Nam và các kỳ thi Phật học thời nhà Lý.

Các khoa thi tiến sĩ nho học đầu tiên có tên là khoa thi Minh kinh bác học. Khoa thi Minh kinh bác học đầu tiên được mở ra dưới thời nhà Lý năm 1075, người đỗ đầu khoa thi này là Lê Văn Thịnh. Đến thời nhà Trần, theo Đại Việt Sử ký Toàn thư thì trong các năm 1232, 1239 có mở các kỳ thi Thái học sinh (tên gọi các khoa thi tiến sĩ nho học dưới triều nhà Trần và nhà Hồ).

 Thủ khoa Đại Việt 
Thủ khoa nho học Việt Nam, trước khi có danh hiệu tam khôi (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) dành cho 3 vị trí đầu tiên từ đời vua Trần Thái Tông (năm 1246 hoặc 1247?), chưa có danh hiệu chính thức, tạm gọi họ là các thủ khoa Đại Việt. Hiện tại, thống kê theo các nguồn khác nhau có khoảng 9 người đỗ đầu trong các kỳ thi này. Một số tài liệu vẫn xếp 7 người trong số này (trừ Lưu Diễm và Vương Giát) vào danh sách các trạng nguyên Việt Nam.

Thời nhà Hồ, quốc hiệu là Đại Ngu, nhưng vì thời gian tồn tại quá ngắn kẹp giữa quốc hiệu Đại Việt và chỉ tổ chức được 2 khoa thi Thái học sinh với 2 thủ khoa, nên có thể xếp chung vào nhóm thủ khoa Đại Việt.

Thời nhà Hậu Lê các khoa thi nho học được phân cấp thành 3 cấp từ thấp tới cao là: thi Hương (cấp địa phương), thi Hội (cấp quốc gia), thi Đình (cấp quốc gia). Thủ khoa tiến sĩ nho học là người đỗ đầu kỳ thi Đình (Đình nguyên), là kỳ thi do nhà vua tổ chức cho các tân tiến sĩ đã đỗ trong kỳ thi Hội để chọn tam khôi và phân hạng tiến sĩ. (Việc phân hạng tiến sĩ thành 3 bậc: đệ nhất giáp (tam khôi), đệ nhị giáp, đệ tam giáp lần đầu tiên ở Việt Nam vào năm Kiến Trung thứ 8 (1232) đời vua Trần Thái Tông. đến nhà Hậu Lê năm 1484 niên hiệu Hồng Đức thứ 15, Lê Thánh Tông lập lại đặt thành: tiến sĩ cập đệ, tiến sĩ xuất thân và đồng tiến sĩ xuất thân.Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, tập 2, khoa mục chí, trang 151, 159.) Tuy vậy, trong cuốn Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú vẫn kể đến tên những thủ khoa của các kỳ thi Hội vào trong phần số người đỗ các khoa, mục khoa mục chí. 

Danh sách các thủ khoa Đại Việt tiền trạng nguyên
Dưới đây là danh sách chỉ bao gồm những thủ khoa Đại Việt trước khi có danh hiệu trạng nguyên chính thức.
 Thứ tự Tên Năm sinhnăm mất Quê Năm đỗ Đời vua Ghi chú 1  Lê Văn Thịnh  1038?-?  Bắc Ninh  1075  Lý Nhân Tông  Thủ khoa Minh kinh bác học 2  Mạc Hiển Tích   Hải Dương  1086  Lý Nhân Tông  Thủ khoa Minh kinh bác học 3  Bùi Quốc Khái   Hải Dương  1185  Lý Cao Tông  Thủ khoa Minh kinh bác học 4  Phạm Công BìnhKhông thấy ghi trong chính sử. Một số tài liệu dân gian ghi ông đồng nhất với các tên Lý Công Bình, Nguyễn Công Bình.   Vĩnh Phúc  1213  Lý Huệ Tông  5  Trương Hanh   Hải Dương  1232  Trần Thái Tông  Đệ nhất giáp Thái học sinh 6  Lưu Diễm   Thanh Hóa  1232  Trần Thái Tông  Đệ nhất giáp Thái học sinh 7  Nguyễn Quan Quang   Bắc Ninh  1234 hay 1246?  Trần Thái Tông   8  Lưu Miễn   Thanh Hóa 1239  Trần Thái Tông  Đệ nhất giáp Thái học sinh 9  Vương Giát   ?  1239  Trần Thái Tông  Đệ nhất giáp Thái học sinh

Trạng nguyên Việt Nam

Từ khi có danh hiệu tam khôi (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) vào đời vua Trần Thái Tông), thì các thủ khoa Đại Việt được chính thức gọi là Trạng nguyên (Trạng nguyên Việt Nam cũng chính là Đình nguyên tức thủ khoa Đại Việt). Tuy vậy, không phải mọi khoa thi đều có trạng nguyên nên thủ khoa Đại Việt không hoàn toàn đồng nhất với Trạng nguyên Việt Nam.

Theo một số tài liệu, trong đó có cuốn Những ông nghè ông cống triều Nguyễn của Bùi Hạnh Cẩn, Nguyễn Loan và Lan Phương, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 1995, dựa vào hai công trình Các nhà khoa bảng Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa, 1993 và Quốc triều hương khoa lục, Nhà xuất bản TP HCM, 1993 thì từ khi bắt đầu mở khoa thi (1075) đến khi chấm dứt (khoa thi cuối cùng tổ chức năm 1919), tổng cộng có 184 khoa thi với 2.785 vị đỗ đại khoa (đỗ tiến sĩ và tính cả phó bảng), trong đó có 56 trạng nguyên (bao gồm cả bảy vị trong danh sách trên và 49 trạng nguyên chính thức).

Tuy nhiên, tác giả Vũ Xuân Thảo trong bài Vài số liệu, tư liệu chưa chính xác trong cuốn "Những ông nghè ông cống triều Nguyễn" đăng trên tạp chí Xưa và Nay số 67, tháng 9 năm 1999 đã cho rằng con số trên không chính xác. Theo ông thì từ năm 1075 đến năm 1919 có tổng cộng có 185 khoa thi với 2.898 vị đỗ đại khoa (tính từ phó bảng trở lên), trong đó chỉ có 47 trạng nguyên. Cũng theo tác giả này thì trạng nguyên đầu tiên là Nguyễn Quan Quang, đỗ khoa Bính Ngọ (1246), nhưng trong chính sử không thấy ghi chép là năm 1246 có mở kỳ thi nào.

 Đình nguyên nhà Nguyễn 

Đến thời nhà Nguyễn, Đại Việt được đổi tên thành Việt Nam, sau đó lại đổi thành Đại Nam. Các kỳ thi tiến sĩ nho học thời Nguyễn chỉ bắt đầu từ năm Minh Mạng khi quốc hiệu Việt Nam đã được đổi thành Đại Nam. Kỳ thi Đình không lấy trạng nguyên nên những người đỗ cao nhất chỉ được ban tới bảng nhãn hay thấp hơn.

 Danh sách thủ khoa nho học Việt Nam 
Thứ tựHọ tên thủ khoa nho họcLịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, quyển XXVIII, Khoa mục chí, trang 36-46.Quốc triều khoa bảng lục của Cao Xuân DụcKhoa thiTriều đạiThủ khoa (Minh kinh bác học, Thái học sinh), Trạng nguyên, Kinh trạng nguyên, Đình nguyênThủ khoa Thái học sinh, Trại trạng nguyên, Hội nguyên1Lê Văn Thịnh 1075Lý2Mạc Hiển Tích1086Lý3Bùi Quốc Khái1185Lý4Trương HanhLưu Diễm1232Trần5Lưu MiễnVương Giát 1239Trần6Nguyễn Quan Quang1246Trần7Nguyễn Hiền1247Trần8Trần Quốc LặcTrương Xán1256Trần9Trần CốBạch Liêu1266Trần10Lý Đạo Tái1272 (1274)Trần11Đào Tiêu1275Trần12Mạc Đĩnh Chi1304Trần13Đào Sư Tích1379Trần14Đoàn Xuân Lôi1384Trần15Hoàng Quán Chi1393Trần16Lưu Thúc Kiệm1400Hồ17Hà Ngạn Thần1405Hồ18Triệu Thái1429Hậu Lê19Nguyễn Thiên Tích 1431Hậu Lê20Nguyễn Vết Tuyên1435Hậu Lê21Nguyễn TrựcNguyễn Như Đổ1442Hậu Lê22Nguyễn Nghiêu TưĐặng Tuyên1448Hậu Lê23Vũ Bá TriệtNguyễn Chỉ1453Hậu Lê24Nguyễn Văn Xứng1458Hậu Lê25Lương Thế VinhQuách Đình Bảo1463Hậu Lê26Dương Như Châu(không rõ)1466Hậu Lê27Phạm BáThân Nhân Trung1469Hậu Lê28Vũ KiệtLê Tuấn Ngạn1472Hậu Lê29Vũ Tuấn ChiêuCao Quýnh1475Hậu Lê30Lê Quảng ChíLê Minh1478Hậu Lê31Phạm Đôn Lễ1481Hậu Lê32Nguyễn Quang BậtPhạm Trí Khiêm1484Hậu Lê33Trần Sùng DĩnhPhạm Trân1487Hậu Lê34Vũ DuệNguyễn Khao1490Hậu Lê35Vũ Dương1493Hậu Lê36Nghiêm ViệnNguyễn Huân1496Hậu Lê37Đỗ Lý KhiêmLương Đắc Bằng1499Hậu Lê38Lê Ích Mộc(không rõ)1502Hậu Lê39Lê Nại1505Hậu Lê40Nguyễn Giản ThanhĐỗ Vinh1508Hậu Lê41Hoàng Nghĩa PhúNguyễn Thái Hoa1511Hậu Lê42Nguyễn Đức LượngNguyễn Bỉnh Đức1514Hậu Lê43Ngô Miễn ThiệuĐặng Ất1518Hậu Lê44Nguyễn Thái BạtNguyễn Bật1520Hậu Lê45Hoàng Văn TánĐào Nghiễm1523Hậu Lê46Trần Tất VănPhạm Đình Quang1526Hậu Lê47Đỗ TốngNguyễn Quang Tán1529Mạc48Nguyễn Thiến1532Mạc49Nguyễn Bỉnh Khiêm1535Mạc50Giáp HảiĐinh Soạn1538Mạc51Nguyễn KỳBạch Hồng Nho1541Mạc52Vũ Cảnh(không rõ)1544Mạc53Dương Phúc TưNguyễn Thước1547Mạc54Trần Văn BảoNgô Bật Lượng1550Mạc55Nguyễn Lượng TháiTrần Vĩnh Tuy1553Mạc56Đinh Bạt Tụy1554Hậu Lê57Phạm TrấnNguyễn Bỉnh Dị1556Mạc58Đặng Thì Thố1559Mạc59Phạm Duy QuyếtNguyễn Khắc Kính1562Mạc60Phạm Quang TiếnLê Khắc Đôn1562Mạc61Vũ Hữu Chính1565Mạc62Lê Khiêm1565Hậu Lê63Nguyễn MiễnBùi Tất Năng1571Mạc64Vũ Văn KhuêNguyễn Tự Cường1574Mạc65Vũ GiớiĐoàn Thế Bạt1577Mạc66Lê Trạc Tú1577Hậu Lê67Nguyễn Văn Giai1580Hậu Lê68Đỗ CungNgô Trừng1580Mạc69Nguyễn Tuấn NgạnĐào Tung1583Mạc70Nguyễn Nhân Thiệm1583Hậu Lê71Nguyễn Giáo Phường1586Mạc72Phạm Y Toàn1589Mạc73Lê Như Bật1589Hậu Lê74Trịnh Cảnh Thụy1592Hậu Lê75Phạm Hữu NăngHoàng Đĩnh1592Mạc76Nguyễn ThựcNguyễn Viết Tráng1595Hậu Lê77Nguyễn ThứNguyễn Khắc Khoan1598Hậu Lê78Nguyễn Đăng1602Hậu Lê79Nguyễn Thế TiêuĐặng Duy Minh1604Hậu Lê80Lưu Đình ChấtNgô Nhân Triệt1607Hậu Lê81Nguyễn Văn KhuêNguyễn Tiến Dụng1610Hậu Lê82Nguyễn TuấnBùi Tất Thắng1613Hậu Lê83Lê Trí DụngVũ Miễn1616Hậu Lê84Nguyễn LạiTrần Hữu Lễ1619Hậu Lê85Phạm Phi Kiên1623Hậu Lê86Giang Văn Minh1628Hậu Lê87Nguyễn Thọ Xuân1631Hậu Lê88Vũ Bạt TụyNguyễn Nhân Trứ1634Hậu Lê89Nguyễn Xuân Chính1637Hậu Lê90Phí Văn Thuật1640Hậu Lê91Nguyễn Khắc ThiệuLê Trí Trạch1643Hậu Lê92Nguyễn Đăng Hạo1646Hậu Lê93Khương Thế HiểnTrịnh Cao Đệ1650Hậu Lê94Phùng Viết TuNguyễn Đình Chính1652Hậu Lê95Nguyễn Đình Trụ1656Hậu Lê96Nguyễn Quốc TrinhLê Thức1659Hậu Lê97Đặng Công ChấtTrần Xuân Bảng1661Hậu Lê98Nguyễn Viết ThứVũ Duy Đoán1664Hậu Lê99Nguyễn Quán NhoNguyễn Hữu Đăng1667Hậu Lê100Lưu Danh CôngTrần Thế Vinh1670Hậu Lê101Bùi Quang VậnNguyễn Đức Vọng1673Hậu Lê102Nguyễn Quý ĐứcNgô Sách Tuân1676Hậu Lê103Phạm Công ThiệnNguyễn Côn1680Hậu Lê104Nguyễn Đăng ĐạoPhạm Quang Trạch1683Hậu Lê105Vũ ThạnhNguyễn Danh Dự1685Hậu Lê106Nguyễn Đình HoànNguyễn Quốc Cương1688Hậu Lê107Ngô Vi ThựcNguyễn Hữu Đạo1691Hậu Lê108Ngô Công Trạc1694Hậu Lê109Nguyễn Quyền, Nguyễn Trù1697Hậu Lê110Vũ Đình ỨcNguyễn Hiệu1700Hậu Lê111Nguyễn Quang LuânNguyễn Trí Cung1703Hậu Lê112Phạm Quang DungĐỗ Công Đĩnh1706Hậu Lê113Phạm Khiêm ÍchNguyễn Đồng Lâm1710Hậu Lê114Nguyễn Duy ĐônNguyễn Ky1712Hậu Lê115Bùi Sĩ TiêmNguyễn Công Thái1715Hậu Lê116Vũ Công Tể1718Hậu Lê117Ngô Sách HânNguyễn Tông Quai1721Hậu Lê118Hà Công HuânChu Nguyên Lâm1724Hậu Lê119Nguyễn Thế TậpĐặng Công Diễn1727Hậu Lê120Đỗ Huy KỳNguyễn Bá Lân1731Hậu Lê121Nhữ Trọng ThaiNguyễn Hồ Dĩnh1733Hậu Lê122Trịnh TuệNhữ Đình Toản1736Hậu Lê123Vũ DiễmNguyễn Lâm Thái1739Hậu Lê124Phan CảnhNguyễn Hoàn1743Hậu Lê125Đoàn Chú (Đoàn Thụ)Trần Danh Tố1746Hậu Lê126Nguyễn Huy OánhVũ Miên1748Hậu Lê127Lê Quý Đôn1752Hậu Lê128Nguyễn Tông TrìnhPhan Cận1754Hậu Lê129Bùi Đình DựPhạm Nguyễn Đạt1757Hậu Lê130Ngô Trần ThựcNguyễn Huy Cận1760Hậu Lê131Vũ CơNguyễn Duy Thức1763Hậu Lê132Ngô Thì Sĩ1766Hậu Lê133Bùi Huy BíchNgô Duy Viên1769Hậu Lê134Hồ Sĩ Đống1772Hậu Lê135Ngô Thế TrịPhan Huy Ích1775Hậu Lê136Nguyễn Hú (Duân)Ninh Tốn1778Hậu Lê137Lê Huy Trân1779Hậu Lê138Nguyễn TânNguyễn Cầu1781Hậu Lê139Nguyễn DuNguyễn Bá Lan1785Hậu Lê140Trần Bá Lãm1787Hậu Lê141Bùi Dương Lịch1787Hậu Lê142Nguyễn Ý1822Nguyễn143Hoàng Tế Mỹ1826Nguyễn144Nguyễn Đăng Huân1829Nguyễn145Phạm Trứ1832Nguyễn146Nguyễn Hữu Cơ1835Nguyễn147Nguyễn Cửu Trường1838Nguyễn148Nguyễn Ngọc1841Nguyễn149Hoàng Đình Tá1842Nguyễn150Mai Anh Tuấn1843Nguyễn151Nguyễn Viết Chương1844Nguyễn152Phan Dưỡng Hạo1847Nguyễn153Nguyễn Khắc Cần1848Nguyễn154Đỗ Duy Đệ1849Nguyễn155Phạm Thanh1851Nguyễn156Vũ Duy Thanh1851Nguyễn157Nguyễn Đức Đạt1853Nguyễn158Ngụy Khắc Đản1856Nguyễn159Nguyễn Hữu Lập1862Nguyễn160Trần Bích San1865Nguyễn161Đặng Văn Kiều1865Nguyễn162Vũ Nhự1868Nguyễn163Nguyễn Quang Bích1869Nguyễn164Nguyễn Khuyến1871Nguyễn165Phạm Như Xương1875Nguyễn166Phan Đình Phùng1877Nguyễn167Đỗ Huy Liêu1879Nguyễn168Nguyễn Đình Dương1880Nguyễn169Nguyễn Đức Quý1884Nguyễn170Hoàng Bính1889Nguyễn171Vũ Phạm Hàm1892Nguyễn172Trần Dĩnh Sĩ1895Nguyễn173Đào Nguyên Phổ1898Nguyễn174Nguyễn Đình Tuân1901Nguyễn175Đặng Văn Thụy1904Nguyễn176Nguyễn Đình Phiên1907Nguyễn177Vương Hữu Phu1910Nguyễn178Đinh Văn Chấp1913Nguyễn179Trịnh Thuần1916Nguyễn180Nguyễn Phong Di1919Nguyễn

Xem thêm
Quốc triều khoa bảng lục
Văn Miếu - Quốc Tử Giám
Trạng nguyên Việt Nam
Đình nguyên thời Nguyễn

Liên kết ngoài
Danh sách Trạng nguyên Việt Nam 
Tham khảo
Đại Việt sử ký toàn thư
Ghi chú

Thể loại:Thi cử Nho học
Thể loại:Tiến sĩ Nho học Việt Nam