Tây Vực

Tây Vực (chữ Hán: 西域, bính âm: Xi-yu hoặc Hsi-yu) là cách người Trung Quốc ngày xưa gọi các nước nằm ở phía Tây của Trung Quốc. Nó được ghi chép trong các biên niên sử Trung Hoa từ khoảng thế kỷ 3 TCN tới thế kỷ 7 và để nói tới khu vực ở phía tây Ngọc Môn quan và Dương quan, phần lớn là để chỉ Trung Á hay là phần phía đông nhất của nó, nghĩa là khu vực bồn địa Tarim. Đến thời nhà Đường thì người ta gọi nó là Thích Tây (碛西).

Không rõ người Trung Quốc bắt đầu dùng từ Tây Vực với nghĩa trên từ thời nào. Sách Sử ký của Tư Mã Thiên có đề cập đến các nước ở phía tây, nhưng không gọi họ là Tây Vực. Sách Hán thư, phần Tây Vực truyện có lẽ là tài liệu đầu tiên dùng từ Tây Vực. Mặc dù phần Tây Vực truyện của Hán thư khi đề cập đến khu vực còn nhắc tới cả những nước mà ngày nay chính là Kyrgyzstan, Ấn Độ, Iran, v.v... song theo miêu tả về địa lý của Tây Vực trong sách này, thì Tây Vực được bao bọc bởi những dãy núi lớn, giữa có sông, khoảng cách Đông-Tây chừng hơn 6.000 dặm, khoảng cách Bắc-Nam khoảng hơn 1.000 dặm. Như vậy, Tây Vực theo Hán thư có thể chính là bồn địa Tarim ở Tân Cương. Sau này, các chính sử Trung Quốc đều đề cập đến Tây Vực mà phạm vi địa lý không khác gì Hán thư đã miêu tả.

Vào thế kỷ 18, nhà Thanh đã chinh phục hoàn toàn Tây Vực và đặt nó dưới sự quản lý hành chính của chính quyền trung ương Trung Quốc. Năm 1884, khu vực này được đặt thành một tỉnh của Trung Quốc, chính là Tân Cương.

Danh sách các quốc gia tại Tây Vực
Theo Hán thư, phần Tây Vực truyện, thời Hán Vũ Đế thì khu vực này có 36 quốc gia nhưng về sau do phân liệt mà chia ra thành trên 50 quốc gia.Hán thư - quyển 96 thượng: Tây Vực truyện, đệ 66 thượng, trích dẫn: 西域以孝武時始通，本三十六國，其後稍分至五十餘，皆在匈奴之西，烏孫之南。 (Tây Vực dĩ Hiếu Vũ thì thủy thông, bản tam thập lục quốc, kì hậu sảo phân chí ngũ thập dư, giai tại Hung Nô chi tây, Ô Tôn chi nam.) Bảng dưới đây chỉ liệt kê một số quốc gia trong khu vực này.

 Tên nước  Nay là  Hưng thịnh  Diệt vong  Nguyên nhân Thiện Thiện (Lâu Lan)  Nhược Khương, Tân Cương    Có tranh cãi Nhược Khương  Đông nam huyện Nhược Khương    Ô Xá  Khoảng 150 km phía tây nam huyện Tháp Thập Khố Nhĩ Càn    Tây Dạ  Phía nam huyện Diệp Thành    Tử Hợp  Tây nam Tân Cương    Quyên Độc  Khoảng 100 km phía tây huyện Ô Kháp    Tiểu Uyên     Bị Thiện Thiện sáp nhập Tinh Tuyệt     Bị Thiện Thiện sáp nhập Thả Mạt     Bị Thiện Thiện sáp nhập Vu Điền  Phụ cận Hòa Điền    Bị nhà Đường chiếm Nhung Lô     Bị Vu Điền sáp nhập Trữ Di     Bị Vu Điền sáp nhập Cừ Lặc     Bị Vu Điền sáp nhập Bì Sơn     Bị Vu Điền sáp nhập Tam Phong     Quy Từ  Phụ cận Hòa Điền    Bị nhà Đường chiếm Cô Mặc     Bị Quy Từ sáp nhập Ôn Túc     Bị Quy Từ sáp nhập Úy Đầu     Bị Quy Từ sáp nhập Y Tuần     Lâm Nhung     Sơ Lặc  Khách Thập    Bị nhà Đường chiếm Toa Xa     Bị Sơ Lặc sáp nhập Kiệt Thạch     Bị Sơ Lặc sáp nhập Yên Kì  Huyện Yên Kì    Bị nhà Đường chiếm Nguy Tu     Bị Yên Kì sáp nhập Úy Lê     Bị Yên Kì sáp nhập Sơn     Bị Yên Kì sáp nhập Cao Xương  Bồn địa Thổ Lỗ Phan    Bị nhà Đường chiếm Xa Sư  Huyện Cát Mộc Xa Nhĩ và bồn địa Thổ Lỗ Phan    Bị Cao Xương chiếm

Ghi chú

Thể loại:Địa danh lịch sử Trung Quốc
Thể loại:Nhà Hán
Thể loại:Lịch sử Tân Cương
Thể loại:Nhà Đường
Thể loại:Trung Á thuộc Trung Quốc