Họ Cói

Họ Cói hay họ lác (danh pháp khoa học: Cyperaceae) là một họ thực vật thuộc lớp thực vật một lá mầm. Đây là họ lớn trong bộ Hòa thảo (Poales) với khoảng 70-98 chi và khoảng 4.000-4.350 loài. Họ này phân bố rộng khắp thế giới, với trung tâm đa dạng là miền nhiệt đới châu Á và Nam Mỹ. Cói, lác phát triển tốt trong mọi điều kiện, nhiều loài có thể như các nơi đầm lầy, đất ít dinh dưỡng, các vùng đất ướt, vùng đất phù sa bồi lấp gần các cửa sông ven biển.

Họ này mặc dù đa số là cỏ dại nhưng vẫn hiện diện một số loài có ích cho đời sống con người: được dùng làm cảnh như cây cói giấy (Cyperus papyrus). Ở Việt Nam các cây cói bông trắng (Cyperus tegetiformis) hay lác voi được dùng để đan chiếu, làm dây.., củ năng (Eleocharis dulcis thứ tuberosa) ăn được, cỏ cú (Cyperus rotundus) để làm thuốc.

 Đặc điểm chung 
Thân thảo, thường mọc lan thành đám rộng, có căn hành. Phần thân trên không có hình tam giác, đặc bên trong, không có đốt.

Lá thường tam đứng (tại một điểm có ba lá). Lá dạng phiến, hẹp, dài, có bẹ, không có thìa.

Rễ đôi khi phù to tạo thành củ.

Phác hoa dạng gié, nhiều gié tụ tập tạo thành chùm hay tụ tán.

Ở chi Carex (kiết, cói túi), các gié hoa đực tạo thành gié đơn và hoa nằm trên trục gié, nách lá bắc. Hoa cái là hoa trần, không có bao hoa, không có tiền điệp, không còn dấu vết của nhụy đực.

Ở một vài chi như Cyperus, có hai lá bắc ở gốc gié hoa không mang hoa. Các lá bắc phía trên có mang hoa.

Hoa lưỡng tính hay đơn tính, không có tiền diệp.

Quả là dạng quả bế (quả mà khi khô vỏ không tự tách ra).

 Phân loại 
Theo APG II, họ này có thể được chia ra thành 2 nhóm gọi là Mapanioideae và Cyperoideae. Nhóm thứ nhất chứa 6 chi và khoảng 140 loài (chi Mapania khoảng 80 loài, chi Hypolytrum khoảng 50 loài), chủ yếu sống trong vùng nhiệt đới. Nhóm thứ hai chứa 92 chi với 4.210 loài (các chi đa dạng nhất có Carex với 1.776 loài, Cyperus với 300 loài, Fimbristylis với 250 loài, Rhynchospora với 250 loài, Scirpus với 200 loài, Scleria với 200 loài, Eleocharis với 120 loài, Bulbostylis với 100 loài, Schoenus với 100 loài, Isolepis với 70 loài), phân bố rộng khắp thế giới.

 Các chi 
nhỏ|phải|Cyperus
Dưới đây liệt kê 102 danh pháp cho các chi hiện tại được APG cho là hợp lệ (bao gồm cả đồng nghĩa).
 Actinoschoenus
 Actinoscirpus (bao gồm cả Hymenochaeta)
 Afrotrilepis
 Alinula (bao gồm cả Marisculus, Raynalia)
 Amphiscirpus
 Androtrichum (bao gồm cả Megarrhena)
 Arthrostylis
 Ascolepis (bao gồm cả Platylepis)
 Becquerelia
 Bisboeckelera (bao gồm cả Hoppia)
 Blysmus (bao gồm cả Blysmopsis)
 Bolboschoenus
 Bulbostylis (bao gồm cả Stenophyllus): Cói chát, cỏ chát
 Calyptrocarya
 Capitularina (bao gồm cả Capitularia)
 Carex (bao gồm cả Diplocarex, Vesicarex): Cói túi, kiết, đài thảo
 Carpha (bao gồm cả Asterochaete, Oreograstis)
 Caustis
 Cephalocarpus
 Chillania
 Chorizandra
 Chrysitrix
 Cladium: Cói quả lõm
 Coleochloa (bao gồm cả Eriospora)
 Costularia (bao gồm cả Lophoschoenus)
 Courtoisina (bao gồm cả Courtoisia, Indocourtoisia, Pseudomariscus): Cói bông cầu, đàng thảo.
 Crosslandia
 Cyathochaeta
 Cymophyllus
 Cyperus (bao gồm cả Acorellus, Anosporum, Ascopholis, Chlorocyperus, Galilea, Juncellus, Mariscus, Sorostachys, Sphaeromariscus, Torulinium): Cói, lác, cú, u du, cỏ gấu, hương phụ v.v
 Desmoschoenus
 Didymiandrum
 Diplacrum (bao gồm cả Pteroscleria)
 Diplasia
 Dulichium
 Egleria
 Eleocharis (bao gồm cả Baeothryon, Chaetocyperus, Chamaegyne, Heleocharis, Helonema): Cỏ năn[g]
 Epischoenus
 Eriophorum (bao gồm cả Eriophoropsis, Erioscirpus): Cói tơ
 Evandra
 Everardia (bao gồm cả Pseudoeverardia)
 Exocarya
 Exochogyne
 Ficinia (bao gồm cả Hemichlaena, Sickmannia)
 Fimbristylis (bao gồm cả Abildgaardia, Dichostylis, Tylocarya): Mao thư, cỏ quăn, phiêu phất thảo, cỏ chát, cỏ tò te
 Fuirena (bao gồm cả Pentasticha)
 Gahnia (bao gồm cả Lampocarya, Phacellanthus): Cói gành
 Gymnoschoenus
 Hellmuthia
 Hypolytrum: Cói hạ si, hạ si
 Isolepis (bao gồm cả Eleogiton, Scirpidiella)
 Kobresia (bao gồm cả Blysmocarex, Elyna, Hemicarex)
 Koyamaea
 Kyllinga: Cói bạc đầu, bạc đầu, thủy ngô công
 Kyllingiella Lagenocarpus (bao gồm cả Cryptangium, Neo-Senea)
 Lepidosperma: Cói lá hành
 Lepironia (bao gồm cả Chondrachne): Cói bàng
 Lipocarpha (bao gồm cả Hemicarpha, Rikliella): Cói bông đầu, nhẵn diệp
 Machaerina (bao gồm cả Baumea, Vincentia): Kiếm diệp
 Mapania (bao gồm cả Thoracostachyum): Cói lá dứa, lác dứa
 Mapaniopsis
 Mesomelaena
 Microdracoides (bao gồm cả Schoenodendron)
 Morelotia
 Neesenbeckia
 Nelmesia
 Nemum
 Oreobolopsis
 Oreobolus (bao gồm cả Schoenoides, Voladeria)
 Oxycaryum
 Paramapania
 Phylloscirpus
 Pleurostachys
 Principina
 Pseudoschoenus
 Ptilanthelium
 Pycreus: Cói trục dai
 Queenslandiella (bao gồm cả Mariscopsis)
 Reedia
 Remirea: Cói sa
 Rhynchocladium
 Rhynchospora (bao gồm cả Dichromena, Micropapyrus, Psilocarya, Syntrinema): Chủy tử, thứ tử hoàn, cói chủy tử
 Schoenoplectus
 Schoenoxiphium
 Schoenus (bao gồm cả Chaetospora, Lophocarpus, Neolophocarpus): Cói sớn, sớn
 Scirpodendron
 Scirpoides (bao gồm cả Holoschoenus)
 Scirpus (bao gồm cả Blepharolepis, Maximoviczia, Maximovicziella): Lác hến, năn tượng, hoàng thảo, cói dùi
 Scleria (bao gồm cả Acriulus, Catagyna, Cryptopodium): Cương, đưng, cói ba gân
 Sphaerocyperus
 Sumatroscirpus
 Tetraria (bao gồm cả Boeckeleria, Cyathocoma, Elynanthus, Ideleria, Macrochaetium, Tetrariopsis)
 Trachystylis
 Trianoptiles (bao gồm cả Ecklonea)
 Trichophorum (bao gồm cả Eriophorella)
 Trichoschoenus
 Tricostularia
 Trilepis (bao gồm cả Fintelmannia)
 Uncinia
 Volkiella
 Websteria

Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG III.

 Việt Nam 
Họ Cói có 28 chi với gần 400 loài ở Việt Nam, chiếm một phần khá nhiều trong các loại cỏ thường gặp, việc phân biệt các loài này có nhiều khó khăn bởi vì chúng rất giống nhau, các tài liệu mô tả cũng không đồng nhất.

 Ghi chú 

 Liên kết ngoài 
 Interactive Key to Carex 
 Danh sách các loài thuộc Chi Cói