Họ Ô rô

Họ Ô rô (danh pháp khoa học: Acanthaceae) là một họ thực vật hai lá mầm trong thực vật có hoa, chứa khoảng 214-250 chi (tùy hệ thống phân loại) và khoảng 2.500-4.000 loài, trong khi đó các hệ thống phân loại của APG chấp nhận ít chi hơn nhưng lại nhiều loài hơn (khoảng 220 chi và khoảng 4.000 loài).Acanthaceae trên website của APG. Tra cứu ngày 08-12-2020.

Phần lớn là cây thân thảo, cây bụi hay dây leo nhiệt đới; một số có gai. Chỉ có một số ít loài sinh sống trong khu vực ôn đới, bốn trung tâm phân bổ chính là khu vực Indo-Malaya, châu Phi, Brasil và Trung Mỹ. Các đại diện của họ này có thể được tìm thấy ở gần như mọi môi trường sinh sống, chẳng hạn trong các rừng rậm và rừng thưa, trong các bụi cây hay trên các cánh đồng và thung lũng ẩm ướt, ven biển và trong các khu vực biển, đầm lầy như là một thành phần của các rừng đước.

 Đặc điểm 
Các loài trong họ này có các lá đơn, mọc đối xếp chéo chữ thập với mép lá nhẵn (hoặc đôi khi có răng cưa hay thùy). Lá có thể chứa các nang sỏi, nhìn thấy dưới dạng các sọc trên bề mặt. Hoa hoàn hảo, đối xứng hai bên tới gần như đối xứng tỏa tia, các hoa này mọc thành một cụm hoa hoặc là kiểu cành hoa hoặc kiểu xim. Thông thường có lá bắc nhiều màu sắc đối diện với mỗi hoa; ở một vài loài thì lá bắc lớn và sặc sỡ. Đài hoa thông thường là loại 4-5 thùy; tràng hoa hình ống, 2 môi hay 5 thùy; các nhị hoa hoặc là 2 hay 4 được sắp xếp thành cặp và lồng vào tràng hoa; bầu nhụy lớn, 2-lá noãn, với kiểu đính noãn gắn trụ. Quả là loại quả nang 2 ngăn, nứt ra có phần hơi mạnh. Ở phần lớn các loài, hạt gắn liền với cuống móc nhỏ (một loại cán phôi biến đổi) để đẩy chúng ra khỏi quả nang. Hạt là loại không có nội nhũ với các phôi lớn.

Loài quen thuộc với khu vực ôn đới là Acanthus mollis hay ô rô gấu, một loài cây thân thảo sống lâu năm với các lá lớn và cành hoa cao tới 2 m. Các chi nhiệt đới quen thuộc với những người làm vườn có Thunbergia và Justicia.

Chi Mắm (Avicennia), thông thường được đặt trong họ Verbenaceae hay trong họ của chính nó, Avicenniaceae, được Angiosperm Phylogeny Group đưa vào họ Acanthaceae trên cơ sở của nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử chỉ ra rằng nó cần được gắn liền với họ này.

 Phân loại 
Họ này được phân chia thành các phân họ và tông như sau:
 Phân họ Nelsonioideae 
 Phân họ Nelsonioideae Lindl. ex Pfeiff., 1871, đồng nghĩa: Nelsoniaceae Sreemadhavan, 1977, 5 chi, khoảng 170-180 loài.
 Anisosepalum: 3 loài.
 Elytraria (bao gồm cả Tubiflora): 21 loài.
 Nelsonia: 3 loài.
 Saintpauliopsis: 1 loài (Saintpauliopsis lebrunii).
 Staurogyne (bao gồm cả Ancistrostylis, Ebermaiera, Erythracanthus, Gynocraterium, Neozenkerina, Ophiorrhiziphyllon, Staurogynopsis, Zenkerina). Khoảng 140-150 loài.

 Phân họ Acanthoideae 
 Phân họ Acanthoideae Link: 217 chi, 3.220 loài. Phổ biến khắp thế giới; có nhiều loài hơn tại Tân thế giới, nhưng lại đa dạng về chi hơn tại Cựu thế giới.
 Tông Acantheae: 21 chi, 500 loài. Các chi đa dạng nhất: Aphelandra (170 loài), Blepharis (130 loài).
 Acanthopsis
 Acanthus (bao gồm cả Cheilopsis): Ô rô
 Achyrocalyx
 Aphelandra (bao gồm cả Amathea, Aphelandrella, Cuenotia, Hemisandra, Hydromestus, Lagochilium, Lepidacanthus, Odontophyllum, Sreemadhavana, Strobilorhachis, Synandra): Lá ngựa vằn.
 Blepharis (bao gồm cả Acanthodium, Blepharacanthus, Trichacanthus): Tai rìa.
 Crossandra (bao gồm cả Harrachia, Pleuroblepharis, Polythrix, Strobilacanthus): Hỏa hoàng
 Crossandrella
 Cynarospermum
 Cyphacanthus
 Encephalosphaera
 Geissomeria
 Holographis (bao gồm cả Berginia, Lundellia, Pringleophytum)
 Neriacanthus (bao gồm cả Aphanandrium)
 Orophochilus
 Rhombochlamys
 Salpixantha (bao gồm cả Salpingantha, Salpinxantha)
 Sclerochiton (bao gồm cả Butayea, Isacanthus, Pseudoblepharis)
 Stenandriopsis
 Stenandrium
 Streptosiphon
 Xantheranthemum
 Tông Ruellieae: 44 chi. Các chi đa dạng nhất Strobilanthes (250 loài), Ruellia (250 loài).
 Acanthopale
 Apassalus
 Benoicanthus
 Bravaisia (bao gồm cả Androcentrum, Onychacanthus)
 Brillantaisia (bao gồm cả Leucoraphis, Leucorhaphis, Plaesianthera, Ruelliola)
 Brunoniella
 Calacanthus
 Dischistocalyx (bao gồm cả Distichocalyx)
 Duosperma (bao gồm cả Disperma)
 Dyschoriste (bao gồm cả Calophanes, Chaetacanthus, Phillipsia): Đi khốt
 Echinacanthus
 Epiclastopelma (bao gồm cả Sooia)
 Eranthemum (bao gồm cả Daedalacanthus)
 Eremomastax (bao gồm cả Paulowilhelmia)
 Hemiadelphis
 Hemigraphis
 Heteradelphia
 Hygrophila (bao gồm cả Asteracantha, Cardanthera, Kita, Nomaphila, Synnema)
 Ionacanthus
 Kosmosiphon
 Leptosiphonium
 Louteridium (bao gồm cả Neolindenia)
 Lychniothyrsus
 Mellera (bao gồm cả Onus)
 Mimulopsis
 Pararuellia
 Petalidium (bao gồm cả Pseudobarleria)
 Phaulopsis (bao gồm cả Micranthus, Phaylopsis)
 Physacanthus (bao gồm cả Haselhoffia)
 Pseudoruellia
 Ruellia (bao gồm cả Aphragmia, Arrhostoxylum, Blechum, Copioglossa, Cryphiacanthus, Dinteracanthus, Dipteracanthus, Endosiphon, Eusiphon, Gymnacanthus, Gymnacanthus, Neowedia, Nothoruellia, Ophthalmacanthus, Pattersonia, Pentstemonacanthus, Polylychnis, Sclerocalyx, Stemonacanthus, Stenoschista, Stephanophysum, Tacoanthus, Tremacanthus, Ulleria): quả nổ.
 Ruelliopsis
 Sanchezia (bao gồm cả Steirosanchezia)
 Santapaua
 Satanocrater (bao gồm cả Haemacanthus)
 Sautiera
 Spirostigma
 Stenothyrsus
 Strobilanthes (bao gồm cả Adenacanthus, Adenostachya, Aechmanthera, Baphicacanthus, Buteraea, Carvia, Championella, Clarkeasia, Ctenopaepale, Didyplosandra, Diflugossa, Ditrichospermum, Dossifluga, Echinopaepale, Endopogon, Eriostrobilus, Gantelbua, Goldfussia, Gutzlaffia, Gymapsis, Hymenochlaena, Kanjarum, Kjellbergia, Lamiacanthus, Larsenia, Leptacanthus, Lissospermum, Listrobanthes, Mackenziea, Microstrobilus, Nilgirianthus, Pachystrobilus, Parachampionella, Paragoldfussia, Paragutzlaffia, Parastrobilanthes, Parasympagis, Perilepta, Phlebophyllum, Pleocaulus, Pseudaechmanthera, Pseudostenosiphonium, Pteracanthus, Pteroptychia, Pyrrothrix, Semnostachya, Semnothyrsus, Sericocalyx, Sinthroblastes, Stenosiphonium, Supushpa, Sympagis, Taeniandra, Tarphochlamys, Tetraglochidium, Tetragoga, Tetragompha, Thelepaepale, Triaenacanthus, Triaenanthus, Xanthostachya, Xenacanthus): Cham biên, chùy hoa.
 Strobilanthopsis (bao gồm cả Psacadopaepale, Pseudacanthopale)
 Suessenguthia
 Trichanthera
 Trichosanchezia
 Zygoruellia
 Tông Justicieae: 105 chi. Các chi đa dạng nhất: Justicia (600 loài), Ptysiglottis (60 loài).
 Afrofittonia (bao gồm cả Talbotia)
 Ambongia
 Ancistranthus
 Angkalanthus (bao gồm cả Ancalanthus)
 Anisacanthus
 Anisotes (bao gồm cả Himantochilus, Macrorungia, Symplectochilus)
 Aphanosperma
 Ascotheca
 Asystasia (bao gồm cả Asystasiella, Dicentranthera, Isochoriste, Parasystasia, Styasasia): Biến hoa, thập vạn thác, song biển.
 Ballochia
 Brachystephanus (bao gồm cả Oreacanthus)
 Calycacanthus
 Carlowrightia (bao gồm cả Cardiacanthus, Croftia)
 Celerina
 Cephalacanthus
 Chalarothyrsus
 Chamaeranthemum (bao gồm cả Chameranthemum)
 Chileranthemum (bao gồm cả Trybliocalyx)
 Chlamydocardia
 Chlamydostachya
 Chorisochora
 Clinacanthus: Mảnh cộng, lá cầm, bìm bịp, xương khỉ.
 Clistax
 Codonacanthus: Gai chuông
 Conocalyx
 Cosmianthemum
 Cyclacanthus: Luân rô
 Danguya
 Dasytropis
 Dichazothece
 Dicladanthera
 Dicliptera (bao gồm cả Brochosiphon, Dactylostegium): Lưỡng thiệt, lá diễn, cửu căn, cây gan heo, hạ mái phù.
 Ecbolium: Đao loan, dao loan.
 Filetia
 Fittonia (bao gồm cả Adelaster)
 Glossochilus
 Graptophyllum
 Gypsacanthus
 Harpochilus
 Henrya (bao gồm cả Solenoruellia)
 Herpetacanthus (bao gồm cả Standleyacanthus)
 Hoverdenia
 Hypoestes (bao gồm cả Amphiestes, Periestes)
 Ichthyostoma
 Isoglossa (bao gồm cả Chingiacanthus, Ecteinanthus, Leda, Plagiotheca, Rhytiglossa, Schliebenia, Strophacanthus)
 Isotheca
 Jadunia
 Juruasia
 Justicia (bao gồm cả Acelica, Adhatoda, Amphiscopia, Anisostachya, Aulojusticia, Beloperone, Bentia, Calliaspidia, Calophanoides, Calymmostachya, Centrilla, Chaetochlamys, Chaetothylax, Chaetothylopsis, Chiloglossa, Corymbostachys, Cyphisia, Cyrtanthera, Cyrtantherella, Dianthera, Dimanisa, Drejerella, Duvernoia, Dyspemptemorion, Emularia, Ethesia, Gendarussa, Glosarithys, Harnieria, Heinzelia, Hemichoriste, Heteraspidia, Ixtlania, Jacobinia, Kuestera, Libonia, Linocalyx, Lophothecium, Lustrinia, Mananthes, Neohallia, Nicoteba, Orthotactus, Petalanthera, Plagiacanthus, Plegmatolemma, Porphyrocoma, Psacadocalymma, Pupilla, Rhacodiscus, Rhaphidospora, Rhiphidosperma, Rhyticalymma, Rodatia, Rostellaria, Rostellularia, Saglorithys, Salviacanthus, Sarojusticia, Sarotheca, Sericographis, Simonisia, Siphonoglossa, Solenochasma, Stethoma, Tabascina, Thalestris, Thamnojusticia, Tyloglossa): xuân tiết
 Kalbreyeriella
 Kudoacanthus
 Leptostachya
 Linariantha
 Mackaya (bao gồm cả Odontonemella)
 Marcania
 Megalochlamys
 Megalostoma
 Megaskepasma
 Melittacanthus
 Metarungia
 Mexacanthus
 Mirandea
 Monechma (bao gồm cả Pogonospermum, Schwabea)
 Monothecium
 Odontonema (bao gồm cả Diateinacanthus, Thyrsacanthus)
 Oplonia (bao gồm cả Anthacanthus, Forsythiopsis)
 Pachystachys
 Pelecostemon
 Peristrophe (bao gồm cả Psiloesthes, Ramusia)
 Phialacanthus
 Phidiasia
 Podorungia (bao gồm cả Warpuria)
 Poikilacanthus
 Populina
 Pranceacanthus
 Pseuderanthemum (bao gồm cả Antheliacanthus, Buceragenia, Chrestienia, Morsacanthus, Siphoneranthemum)
 Pseudodicliptera (bao gồm cả Delphinacanthus)
 Psilanthele
 Ptyssiglottis (bao gồm cả Ancylacanthus, Hallieracantha, Oreothyrsus, Polytrema)
 Pulchranthus
 Razisea (bao gồm cả Kolobochilus)
 Rhinacanthus
 Ritonia
 Rungia: Rung.
 Ruspolia
 Ruttya (bao gồm cả Haplanthera)
 Salpinctium
 Samuelssonia
 Sapphoa
 Schaueria
 Sebastiano-schaueria
 Spathacanthus
 Sphacanthus
 Sphinctacanthus
 Stenostephanus (bao gồm cả Cylindrosolenium, Gastranthus, Glockeria, Habracanthus, Hansteinia, Kalbreyeracanthus, Syringidium)
 Streblacanthus (bao gồm cả Sciaphyllum)
 Tessmanniacanthus
 Tetramerium (bao gồm cả Averia)
 Thyrsacanthus (bao gồm cả Drejera)
 Thysanostigma
 Trichaulax
 Trichocalyx
 Vavara
 Xerothamnella
 Yeatesia (bao gồm cả Gatesia)
 Tông Barlerieae: Khoảng 13 chi và 420 loài. Chi đa dạng nhất Barleria (300 loài).
 Acanthostelma
 Acanthura
 Barleria (bao gồm cả Barleriacanthus, Barlerianthus, Barleriosiphon, Barlerites, Dicranacanthus, Isaloa, Parabarleria, Prionitis, Pseudo-Barleria): Hoa chông, gai kim.
 Barleriola
 Borneacanthus
 Boutonia (bao gồm cả Periblema)
 Chroesthes: Đài mác
 Crabbea
 Golaea
 Hulemacanthus
 Lasiocladus (bao gồm cả Synchoriste)
 Lepidagathis (bao gồm cả Apolepsis, Liberatia, Lindauea, Lophostachys, Teliostachya, Volkensiophyton)
 Pericalypta
 Tông Andrographidae: Khoảng 7 chi và 75 loài.
 Andrographis (bao gồm cả Haplanthoides, Haplanthus, Indoneesiella): Xuyên tâm liên
 Cystacanthus: Gai phổng, hỏa rô.
 Diotacanthus
 Graphandra
 Gymnostachyum (bao gồm cả Cryptophragmium, Odontostigma, Parajusticia, Petracanthus): Ẩn mạc
 Haplanthodes (bao gồm cả Bremekampia)
 Phlogacanthus (bao gồm cả Meninia)
 Tông Whitfieldieae: 8 chi
 Camarotea
 Chlamydacanthus
 Forcipella
 Lankesteria
 Leandriella
 Theileamea
 Vindasia
 Whitfieldia (bao gồm cả Leiophaca, Pounguia, Stylarthropus)
 Nhóm Neuracanthus
 Neuracanthus
 Khác
 Leucobarleria. Có thể gộp trong Neuracanthus.
 Dolichostachys
 Gymnophragma

Các tông Barlerieae, Andrographideae, Whitfieldieae và nhóm Neuracanthus hợp lại thành cái gọi là nhánh BAWN.
 Phân họ Thunbergioideae 
 Phân họ Thunbergioideae Kosteletzky: Khoảng 5 chi và 190 loài. Các chi đa dạng nhất Thunbergia (90-150 loài), Mendoncia (90 loài). Phân bố chủ yếu tại châu Mỹ nhiệt đới, châu Phi đại lục, Madagascar; một ít loài tại Đông Nam Á và Malesia.
 Anomacanthus (bao gồm cả Gilletiella)
 Mendoncia (bao gồm cả Afromendoncia, Lirayea, Monachochlamys)
 Meyenia
 Pseudocalyx
 Thunbergia (bao gồm cả Flemingia, Hexacentris): cát đằng.
 Phân họ Avicennioideae 
 Phân họ Avicennioideae Miers: 1 chi, 8 loài. Đôi khi tách riêng thành họ Avicenniaceae.
 Avicennia (bao gồm cả Sceura)

Thư viện ảnh

 Liêt kết ngoài 
 Acanthaceae trong Đa dạng sự sống.
 Acanthaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu.  http://delta-intkey.com 
  (abstract here).

Tham khảo