Phương diện quân (Liên Xô)

Phương diện quân (tiếng Nga: Фронт, chuyển tự: Front) là tổ chức tác chiến cấp chiến lược cao nhất của Hồng quân Liên Xô, trên cấp Tập đoàn quân. Kế thừa biên chế phương diện quân của Lục quân Đế quốc Nga trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, các phương diện quân của Hồng quân Liên Xô được sử dụng đầu tiên trong thời gian nội chiến, lên đến cao điểm trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.

Phương diện quân là mô hình tổ chức đơn vị binh chủng hợp thành, thường gồm bộ binh, kỵ binh cơ giới, xe tăng, pháo binh, công binh, không quân và các binh chủng khác; có tính cơ động chiến lược để thực hiện các chiến dịch tấn công và phòng ngự trong chiến tranh nên không mang tính đồn trú như mô hình tổ chức quân khu. Khi chiến tranh nổ ra các lực lượng vũ trang của quân khu sẽ được tổ chức thành phương diện quân. Các phương diện quân được thành lập đều có thể độc lập hoặc phối hợp tiến hành các chiến dịch quân sự quy mô lớn có ý nghĩa chiến lược. Khi hết chiến tranh các phương diện quân sẽ được tổ chức biên chế lại theo mô hình đồn trú của quân khu.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Lực lượng vũ trang Liên Xô giải thể các phương diện quân, trả về biên chế tổ chức theo mô hình đồn trú của quân khu. Tuy vậy, các khung tổ chức cơ bản của phương diện quân vẫn được tổ chức với lực lượng 3-4 tập đoàn quân hợp thành và 1-2 tập đoàn quân tăng thiết giáp, nhằm dự phòng trường hợp chiến tranh xảy ra.

 Cơ cấu 
Trong Chiến tranh Xô-Đức, Bộ chỉ huy tối cao Liên Xô lãnh đạo hoạt động chiến tranh thông qua các phương diện quân. Phương diện quân là cấp tổ chức cấp trên của tập đoàn quân, trong giai đoạn đầu và giữa chiến tranh khi tổ chức và trang bị của quân đội Xô Viết còn lạc hậu thì một phương diện quân thường có 3 đến 4 tập đoàn quân bộ binh thuần tuý, một tập đoàn quân gồm khoảng 10 sư đoàn bộ binh như vậy một phương diện quân là khoảng 30 đến 40 sư đoàn bộ binh và các đơn vị độc lập trực thuộc phương diện quân và có quân số của phương diện quân là khoảng 30 đến 40 vạn quân (một sư đoàn Xô Viết có biên chế chuẩn là 8.000 quân trong quá trình chiến đấu có khi chỉ còn 3.000-4.000 quân). Vào giai đoạn cuối của chiến tranh trên các hướng quyết định các phương diện quân chủ đạo của Xô Viết được biên chế rất mạnh thường có gần 8 đến 10 tập đoàn quân binh chủng hợp thành với 60 đến 90 sư đoàn bộ binh, 1 đến 3 tập đoàn quân xe tăng và cơ giới, 1 đến 2 tập đoàn quân không quân, 2 đến 5 quân đoàn xe tăng độc lập, 1 đến 2 quân đoàn kỵ binh độc lập, các lữ đoàn pháo binh và các quân binh chủng khác. Ví dụ trong các Chiến dịch Wisla-Oder, Chiến dịch Đông Phổ, Chiến dịch Berlin một phương diện quân Xô Viết như Phương diện quân Belorussia 1 hay Phương diện quân Ukraina 1 có quân số đến 80 vạn quân, khoảng 10.000 đại bác và súng cối cỡ nòng trên 76 mm, khoảng trên 2.000 xe tăng và pháo tự hành, 1.500 đến 3.000 máy bay.Hồi ký "Nhớ lại và suy nghĩ" - Nguyên soái Zhukov
nhỏ|trái|Vị trí các phương diện quân trong Chiến dịch Bagration
Lãnh đạo phương diện quân là hội đồng quân sự phương diện quân trong đó tư lệnh phương diện quân là chủ tịch hội đồng, ngoài ra còn ba uỷ viên bắt buộc khác là phó tư lệnh phương diện quân, ủy viên hội đồng quân sự (tương đương chính ủy, thường do một cán bộ Đảng chuyên trách được điều động vào quân đội đảm nhiệm), tham mưu trưởng phương diện quân.

Trong thời kỳ đầu Thế chiến thế hai, một sư đoàn Đức Quốc xã có quân số 15.000 quân, thường gấp đôi biên chế sư đoàn Xô Viết nên một quân đoàn Đức thường tương đương tập đoàn quân Xô Viết và tập đoàn quân Đức thường tương đương 2 đến 3 tập đoàn quân Xô Viết.
nhỏ|phải|Vị trí các phương diện quân cuối năm 1944
Về mặt tổ chức quân đội Đức Quốc xã và quân đội Đồng Minh cũng có cấp trên của cấp tập đoàn quân là cụm tập đoàn quân (tiếng Anh: Army group). Ở các giai đoạn đầu và giữa chiến tranh một cụm tập đoàn quân Đức thường có 3 đến 4 tập đoàn quân và sức mạnh của một cụm tập đoàn quân Đức thường tương đương 3 đến 4 phương diện quân Xô Viết. Đến cuối chiến tranh sức mạnh của cụm tập đoàn quân Đức suy giảm nhiều thường chỉ còn 2 tập đoàn quân trong biên chế, mà biên chế và sức mạnh của phương diện quân Xô Viết thì lại tăng lên nhiều lần nên về quân số cụm tập đoàn quân Đức chỉ còn xấp xỉ 1/2, thậm chí chỉ đạt 1/4 so với phương diện quân Xô Viết. Tuy nhien, quân số trong một tập đoàn quân của quân đội Đức Quốc xã thường có từ 75.000 đến 80.000 binh lính và sĩ quan; tương đương với một phương diện quân của Liên Xô. (Ví dụ, Tập đoàn quân xe tăng 2 của Đức Quốc xã trong chiến dịch Barbarosha có đến 78.000 sĩ quan và binh lính).

Danh sách các phương diện quân Liên Xô
Dưới đây là danh sách các phương diện quân của Hồng quân Liên Xô xếp theo thời gian thành lập. Hầu hết chúng được tổ chức trong thời gian Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.

TT Phiên hiệuGiai đoạnCác chiến dịch tham giaGhi chú1Phương diện quân Viễn ĐôngДальневосточный фронт28 tháng 6, 1938- 31 tháng 8, 1938Chiến dịch hồ Khasangiải thể1 tháng 7, 1940- 5 tháng 8, 1945tách thành Phương diện quân Viễn Đông 1 và Phương diện quân Viễn Đông 22Phương diện quân BelorussiaБелорусский фронт11 tháng 9, 1939- 14 tháng 11, 1939Chiến dịch Ba Lan (1939)giải thể20 tháng 10, 1943- 24 tháng 2, 1944Chiến dịch Bagrationđổi tên thành Phương diện quân Belorussia 15 tháng 4, 1944- 16 tháng 4, 1944Chiến dịch Bagrationđổi tên lần 2 thành Phương diện quân Belorussia 13Phương diện quân UkrainaУкраинский фронт11 tháng 9, 1939- 14 tháng 11, 1939Chiến dịch Ba Lan (1939)giải thể4Phương diện quân Tây BắcСеверо-Западный фронт7 tháng 1, 1940- 22 tháng 4, 1940Chiến dịch Phần Langiải thể22 tháng 6, 1941- 20 tháng 11, 1943Chiến dịch phòng ngự chiến lược Leningrad
Phòng thủ chiến lược Baltic năm 1941
Chiến dịch Tikhvin (1941)giải thể5Phương diện quân TâyЗападный фронт22 tháng 6, 1941- 24 tháng 4, 1944Chiến dịch phòng ngự chiến lược Moskva
Chiến dịch Rzhev-Sychyovka-Vyazma, 1941
Chiến dịch Smolensk (1943)đổi tên thành Phương diện quân Belorussia 36Phương diện quân Tây NamЮго-Западный фронт22 tháng 6, 1941- 12 tháng 7, 1942 Chiến dịch phòng thủ chiến lược Voronezh-Voroshilovgrad 1942
Chiến dịch phòng thủ chiến lược Donbass-Rostov 1941
Chiến dịch phòng thủ chiến lược Kiev 1941
Chiến dịch phòng thủ chiến lược Lviv-Chernivtsi 1941giải thể25 tháng 10, 1942- 20 tháng 10, 1943Chiến dịch tấn công chiến lược Voronezh-Kharkov 1943
Chiến dịch tấn công chiến lược Donbass 1943
Chiến dịch tấn công chiến lược Nizhnedneprovsky 1943
Chiến dịch tấn công chiến lược Stalingrad 1942-1943
Chiến dịch phòng thủ Kharkov 1943đổi tên thành Phương diện quân Ukraina 37Phương diện quân BắcСеверный фронт24 tháng 6, 1941- 26 tháng 8, 1941Chiến dịch phòng ngự chiến lược Leningradtách thành Phương diện quân Karelia và Phương diện quân Leningrad8Phương diện quân NamЮжный фронт25 tháng 6, 1941- 28 tháng 7, 1942Chiến dịch Barvenkovo-Lozovayagiải thể31 tháng 9, 1942- 20 tháng 10, 1943Trận Kiev, 1943đổi tên thành Phương diện quân Ukraina 49Phương diện quân Trung tâmЦентральный фронт24 tháng 7, 1941- 26 tháng 8, 1941giải thể15 tháng 2, 1943- 20 tháng 10, 1943Trận Vòng cung Kurskđổi tên thành Phương diện quân Belorussia10Phương diện quân Dự bịРезервный фронт30 tháng 7, 1941- 10 tháng 10, 1941Phòng thủ Moskvagiải thể12 tháng 3, 1943- 23 tháng 3, 1943đổi tên thành Phương diện quân Kursk6 tháng 4, 1943- 13 tháng 4, 1943đổi tên thành Quân khu Thảo nguyên11Phương diện quân BryanskБрянский фронт14 tháng 8, 1941 - 10 tháng 11, 1941giải thể24 tháng 12, 1941 - 12 tháng 3, 1943Trận Moskva (1941)đổi tên thành Phương diện quân Dự bị28 tháng 3, 1943 - 10 tháng 10, 1943Chiến dịch Vòng cung Kurskđổi tên thành Phương diện quân Pribaltic12Phương diện quân ZakavkazЗакавказский фронт23 tháng 8, 1941 - 30 tháng 12, 1941đổi tên thành Phương diện quân Kavkaz15 tháng 5, 1942 - 9 tháng 5, 1945Chiến dịch Bắc Kavkaz, 1942
Chiến dịch Taman
Chiến dịch Krymgiải thể13Phương diện quân LeningradЛенинградский фронт23 tháng 8, 1941 - 9 tháng 7, 1945Trận Leningradgiải thể14Phương diện quân KareliaКарельский фронт1 tháng 9, 1941 - 15 tháng 11, 1944Trận Leningrad
Chiến tranh Tiếp diễngiải thể15Phương diện quân ZabaikalЗабайкальский фронт15 tháng 9, 1941 - 9 tháng 10, 1945Chiến dịch Mãn Châu Lýgiải thể16Phương diện quân Dự bị MoskvaМосковский резервный фронт9 tháng 10, 1941 - 12 tháng 10, 1941Phòng thủ Moskvagiải thể để nhập vào Phương diện quân Tây17Phương diện quân KalininКалининский фронт19 tháng 10, 1941 - 20 tháng 10, 1943Chiến dịch Phòng thủ Moskvađổi tên thành Phương diện quân Pribaltic 118Phương diện quân VolkhovВолховский фронт17 tháng 12, 1941 - 23 tháng 4, 1942Trận Leningrad
Chiến dịch Tikhvin (1941)chuyển thành Cụm tác chiến Volkhov thuộc Phương diện quân Leningrad8 tháng 6, 1942 - 15 tháng 2, 1944Trận Leningradgiải thể19Phương diện quân KavkazКавказский фронт30 tháng 12, 1941 - 28 tháng 1, 1942Trận Moskva (1941)giải thể để thành lập Phương diện quân Krym20Phương diện quân KrymКрымский фронт28 tháng 1, 1942- 19 tháng 5, 1942Chiến dịch Bắc Kavkaz, 1942giải thể để thành lập Phương diện quân Bắc Kavkaz21Phương diện quân Bắc KavkazСеверо-Кавказский фронт20 tháng 5, 1942- 4 tháng 9, 1942Chiến dịch Krym-Sevastopol (1941-1942)tổ chức lại thành Cụm tác chiến Biển Đen thuộc Phương diện quân Zakavkaz24 tháng 1, 1943- 20 tháng 11, 1943Chiến dịch Kavkaztổ chức lại thành Binh đoàn độc lập Duyên hải22Phương diện quân VoronezhВоронежский фронт7 tháng 7, 1942 - 20 tháng 10, 1943đổi tên thành Phương diện quân Ukraina 1 23Phương diện quân StalingradСталинградский фронт12 tháng 7, 1942 - 30 tháng 9, 1942Trận Stalingradđổi tên thành Phương diện quân Sông Don 30 tháng 9, 1942 - 30 tháng 12, 1942Trận Stalingradđổi tên thành Phương diện quân Nam 24Phương diện quân Đông NamЮго-Восточный фронт5 tháng 8, 1942 - 28 tháng 9, 1942Trận Stalingradđổi tên thành Phương diện quân Stalingrad (mới)25Phương diện quân Sông DonДонской фронт30 tháng 9, 1942 - 15 tháng 2, 1943Chiến dịch Stalingradthành lập Phương diện quân Trung tâm 26Phương diện quân KurskКурский фронт23 tháng 3, 1943- 27 tháng 3, 1943Trận Vòng cung Kurskđổi tên thành Phương diện quân Orlov27Phương diện quân OrlovОрловский фронт27 tháng 3, 1943- 28 tháng 3, 1943Trận Vòng cung Kurskđổi tên thành Phương diện quân Briansk28Phương diện quân Thảo nguyên Степной фронт9 tháng 7, 1943 - 20 tháng 10, 1943Chiến dịch Vòng cung Kurskđổi tên thành Phương diện quân Ukraina 229Phương diện quân PribalticПрибалтийский фронт10 tháng 10, 1943- 20 tháng 10, 1943đổi tên thành Phương diện quân Pribaltic 230Phương diện quân Pribaltic 11-й Прибалтийский фронт20 tháng 10, 1943- 24 tháng 2, 1945Chiến dịch Bagrationnhập vào Phương diện quân Belorussia 331Phương diện quân Pribaltic 22-й Прибалтийский фронт20 tháng 10, 1943- 1 tháng 4, 1945Chiến dịch Bagrationnhập vào Phương diện quân Leningrad32Phương diện quân Ukraina 11-й Украинский фронт20 tháng 10, 1943- 10 tháng 6, 1945Chiến dịch tấn công Zhitomir-Berdichev
Chiến dịch tấn công Proskurov-Chernovtsy
Chiến dịch Wisla-Oder
Chiến dịch Lvov-Sandomierz
Chiến dịch Hạ Silezi
Chiến dịch Berlin (1945)
Chiến dịch Praha (1945)giải thể33Phương diện quân Ukraina 22-й Украинский фронт20 tháng 10, 1943- 10 tháng 6, 1945Trận Kiev (1943)
Chiến dịch hợp vây Korsun-Shevchenkovsky
Chiến dịch tấn công Uman-Botoşani
Chiến dịch tấn công chiến lược Iaşi-Chişinăugiải thể34Phương diện quân Ukraina 33-й Украинский фронт20 tháng 10, 1943- 15 tháng 6, 1945Trận Kiev (1943)
Chiến dịch giải phóng Balkangiải thể35Phương diện quân Ukraina 44-й Украинский фронт20 tháng 10, 1943- 31 tháng 5, 1944Trận Kiev (1943)giải thể6 tháng 8, 1944- 25 tháng 8, 1945Chiến dịch giải phóng Balkangiải thể36Phương diện quân Belorussia 11-й Белорусский фронт24 tháng 2, 1944-5 tháng 4, 1944Chiến dịch Bagrationđổi tên trở lại thành Phương diện quân Belorussia16 tháng 4, 1944- 10 tháng 6, 1945 Chiến dịch Wisla-Oder
Chiến dịch Berlin (1945)giải thể37Phương diện quân Belorussia 22-й Белорусский фронт24 tháng 2, 1944-5 tháng 4, 1944Chiến dịch Bagrationnhập vào Phương diện quân Belorussia 1 để trở thành Phương diện quân Belorussia24 tháng 4, 1944- 10 tháng 6, 1945Chiến dịch Đông Phổgiải thể38Phương diện quân Pribaltic 33-й Прибалтийский фронт21 tháng 4, 1944- 16 tháng 10, 1944Chiến dịch Bagrationgiải thể39Phương diện quân Belorussia 33-й Белорусский фронт24 tháng 4, 1944- 15 tháng 8, 1945Chiến dịch Bagration
Chiến dịch Đông Phổ
Chiến dịch Berlin (1945)giải thể40Phương diện quân Viễn Đông 11-й Дальневосточный фронт5 tháng 8, 1945- 1 tháng 10, 1945Chiến dịch Mãn Châu Lýgiải thể41Phương diện quân Viễn Đông 22-й Дальневосточный фронт5 tháng 8, 1945- 1 tháng 10, 1945Chiến dịch Mãn Châu Lýgiải thể

Các đơn vị biên chế tương đương
Ngoài ra còn một số đơn vị không mang tên phương diện quân nhưng được coi là tương đương. Một số là khu vực hoặc tuyến phòng thủ đặt trực tiếp dưới quyền chỉ đạo của Đại bản doanh, một số là các cụm quâm cơ động, về danh nghĩa trực thuộc các phương diện quân, nhưng trên thực tế do Đại bản doanh nắm quyền chỉ huy trực tiếp.

TT Phiên hiệuGiai đoạnCác chiến dịch tham giaGhi chú1Mặt trận Các tập đoàn quân dự bịФронт резервных армий14 tháng 7, 1941- 25 tháng 7, 1941Chiến dịch phòng ngự chiến lược Moskvathành lập Phương diện quân Dự bị2Mặt trận Phòng tuyến MojaiskФронт Можайской линии обороны18 tháng 7, 1941- 30 tháng 7, 1941Chiến dịch phòng ngự chiến lược Moskvagiải thể3Khu phòng thủ MoskvaМосковская зона обороны2 tháng 12, 1941- 15 tháng 10, 1943Chiến dịch phòng ngự chiến lược Moskvagiải thể4Cụm tác chiến VolkhovВолховская группа войск23 tháng 4, 1942- 8 tháng 6, 1942Trận Leningradthuộc Phương diện quân Leningrad
chuyển thành Phương diện quân Volkhov5Cụm tác chiến Bắc KavkazСеверной группы войск 10 tháng 8, 1942- 24 tháng 1, 1943thuộc Phương diện quân Zakavkaz
chuyển thành Phương diện quân Bắc Kavkaz6Cụm tác chiến Biển ĐenЧерноморская группа войск1 tháng 9, 1942- tháng 3, 1943thuộc Phương diện quân Zakavkaz
từ tháng 2 năm 1943, thuộc Phương diện quân Bắc Kavkaz tái lập
giải thể7Cụm tác chiến PrimoryeПриморская группа войскtháng 7, 1943- 5 tháng 8, 1945Chiến dịch Mãn Châu Lýthuộc Phương diện quân Viễn Đông
chuyển thành Phương diện quân Viễn Đông 18Cụm tác chiến ZemlandЗемландская группа войск24 tháng 2, 1945- 3 tháng 4, 1945Trận KönigsbergChiến dịch Samlandthuộc Phương diện quân Belorussia 3
giải thể9Cụm tác chiến CourlandКурляндская группа войск1 tháng 4, 1945- 9 tháng 5, 1945Trận vây hãm Courlandthuộc Phương diện quân Leningrad
giải thể

 Chú thích 

Xem thêm
 Cụm tập đoàn quân (Đức Quốc xã)

 Tham khảo 
 John Erickson, The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany, Weidenfeld & Nicolson, London, 1975
 David Glantz, Colossus Reborn: The Red Army at War 1941-43, University Press of Kansas, 2005
 Cấu trúc Hồng quân trên Lib.ru 

Thể loại:Tổ chức quân sự
Thể loại:Chiến lược quân sự