Di sản văn hóa phi vật thể

Di sản văn hóa phi vật thể (tiếng Anh: intangible cultural heritage) là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác bao gồm lễ hội, lối sống, bí quyết truyền nghề, văn hóa ẩm thực, trang phục truyền thống. Công ước 2003 của UNESCO bác bỏ việc xếp hạng di sản văn hóa phi vật thể nên không có khái niệm xếp hạng di sản theo cấp tỉnh, cấp quốc gia hay cấp thế giới.Ứng xử với xếp loại di sản nhân loại

Ở cấp độ toàn cầu, Di sản văn hóa phi vật thể có danh sách được UNESCO đưa ra để ghi danh giá trị của các di sản văn hóa phi vật thể trên thế giới. Danh sách này được bắt đầu năm 2001 với 19 di sản, năm 2003 danh sách có thêm 28 di sản. Danh sách tiếp theo được lập vào ngày 25 tháng 11 năm 2005. Mỗi di sản văn hóa phi vật thể muốn có tên trong danh sách phải được một hoặc nhiều quốc gia đề cử cho UNESCO trước khi được một ủy ban của tổ chức này xem xét khả năng đưa vào danh sách.

Tại hội nghị lần thứ 3 họp tại Istanbul tháng 11/2008, để nâng cao nhận thức về tính cấp thiết của vấn đề bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, Ủy ban liên chính phủ về bảo tồn Di sản phi vật thể đã đưa ra hai danh sách: 
Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp

Các kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại đã được công bố trước đây nay được chuyển vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Danh sách này biểu hiện sự đa dạng của các di sản văn hóa phi vật thể và giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của các di sản đó. UNESCO đã công bố 90 di sản trong năm 2008 (trước đây đã được công bố là kiệt tác), 76 di sản trong năm 2009 và 47 di sản trong năm 2010.UNESCO. Intangible Heritage Lists. Truy cập 22/01/2011.

Tính đến cuối năm 2010, có 213 di sản được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Thống kê cụ thể như sau:

 Vùng Số lượng di sản phi vật thể đại diện của nhân loại Số nước/vùng lãnh thổ có di sản Số lượng di sản đa quốc gia Ghi chú Châu Phi 17 15 3  Các nước Arập 11 12 2 Trong đó có 1 di sản chung với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ, 1 di sản với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ và khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Châu Á–Thái Bình Dương 102 20 4 Trong đó có 1 di sản chung với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ, 1 di sản chung với các nước Arập và khu vực châu Âu và Bắc Mỹ. Châu Âu và Bắc Mỹ 57 21 5 Trong đó có 1 di sản chung với các nước Arập, 1 di sản với các nước Arập và châu Á-Thái Bình Dương, 1 di sản với khu vực châu Á-Thái Bình Dương. châu Mỹ Latinh và Caribbe 30 16 3  Tổng số 213 8413

Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp 
Cũng từ năm 2008, UNESCO bổ sung thêm Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, gồm các di sản phi vật thể mà cộng đồng có liên quan và các quốc gia thành viên UNESCO cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo tồn. Danh sách này góp phần huy động sự hợp tác quốc tế và sự hỗ trợ cho các bên liên quan để thực hiện các biện pháp bảo vệ thích hợp. Trong năm 2009, UNESCO công bố 12 di sản và trong năm 2010 là 10 di sản thuộc nhóm này.

 Quốc gia/vùng lãnh thổ Tên di sản Năm được công nhận  Meshrep 2010 Kỹ thuật đóng thuyền không thấm nước của Trung Quốc  Wooden movable-type printing of China Hát Ojkanje  Ca trù 2009 Cantu ở paghjella: trường ca và nghi thức tế lễ truyền miệng trên đảo Cors Mongol Biyelgee, vũ điệu dân gian cổ truyền Mông Cổ Mongol Tuuli, thiên sử thi Mông Cổ  Lễ hội năm mới của dân tộc Khương Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars) The Sanké mon: collective fishing rite of the Sanké  Không gian văn hóa Suiti  Meshrep Traditional design and practices for building Chinese wooden arch bridges Kĩ thuật dệt vải cổ truyền của dân tộc Lê (đảo Hải Nam): xe sợi, nhuộm, dệt và thêu Nhạc cổ truyền của Tsuur Traditions and practices associated to the Kayas in the sacred forests of the Mijikenda

Ngoài ra, trong năm 2009, UNESCO cũng ghi danh ba di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp nhất theo điều 18 của Công ước về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (tiếng Anh: Register of best Intangible Heritage safeguarding activities - Article 18).
 Quốc gia/vùng lãnh thổ Tên di sản Năm được công nhận Centre for traditional culture – school museum of Pusol pedagogic project 2009 Education and training in Indonesian Batik intangible cultural heritage for elementary, junior, senior, vocational school and polytechnic students, in collaboration with the Batik Museum in Pekalongan  Safeguarding intangible cultural heritage of Aymara communities in Bolivia, Chile and Peru

Di sản phi vật thể tại Việt Nam
Đã được ghi danh
STTTên di sản văn hóa phi vật thểĐịa điểmDanh mụcNăm công nhậnLiên kết trên trang web của UNESCO1Nhã Nhạc, Âm nhạc cung đình Việt NamHuếĐại diện cho nhân loại2003Được chính thức ghi vào danh sách năm 2008000742Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây NguyênQuảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm ĐồngĐại diện cho nhân loại2005001203Dân ca Quan họBắc Ninh Đại diện cho nhân loại2009001834Hát Ca trùBắc Ninh, Hà Tĩnh, Hưng Yên, Nghệ An, Ninh Bình, Phú Thọ, Quảng Trị, Thanh Hóa, Hà Nội, Hải Phòng Cần được bảo vệ khẩn cấp2009003095Hội Gióng ở Đền Sóc và Đền Phù ĐổngHà NộiĐại diện cho nhân loại2010004437Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Phú ThọĐại diện cho nhân loại2012007358Đờn ca tài tử Nam Bộ An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Tây Ninh, Lâm Đồng, Đồng Nai, Khánh Hòa, thành phố Hồ Chí MinhĐại diện cho nhân loại2013007339Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Nghệ An, Hà TĩnhĐại diện cho nhân loại20140100810Nghi lễ và trò chơi Kéo coHàn Quốc, Philippines, Campuchia và Việt Nam (Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Bắc Ninh)Đại diện cho nhân loại20150108011Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người ViệtNinh Bình, Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng, Phú Thọ, Lạng Sơn, Lào Cai, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Huế, Thành phố Hồ Chí MinhĐại diện cho nhân loại20160106411Hát xoanPhú ThọĐại diện cho nhân loạiHát Xoan được UNESCO đưa vào danh sách cần được bảo vệ khẩn cấp năm 2011, tuy nhiên đến năm 2017 đã được rút khỏi danh sách này.20170126012Bài chòiQuảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm ĐồngĐại diện cho nhân loại20170122213Nghi lễ Then của người Tày, Nùng và TháiTuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Lào Cai, Bắc Ninh, Quảng NinhĐại diện cho nhân loại20190137914Xòe TháiLào Cai, Điện Biên, Lai Châu, Sơn LaĐại diện cho nhân loại20210157515Nghề làm gốm của người ChămKhánh Hòa, Lâm ĐồngCần được bảo vệ khẩn cấp20220157416Lễ hội Vía Bà Chúa xứ Núi SamAn Giang Đại diện cho nhân loại20240199917Nghề làm tranh dân gian Đông HồBắc NinhCần được bảo vệ khẩn cấp202501737

Đề cử trong các năm tiếp theo
STTTên di sản văn hóa phi vật thể không ổn địnhĐịa điểmDanh mụcNăm xét duyệt1Mo MườngTỉnh Phú Thọ chủ trì cùng các tỉnh: Ninh Bình, Hà Nội, Sơn La, Thanh Hóa, Đắk Lắk.Cần phải bảo vệ khẩn cấp2026 Mo Mường hướng tới di sản văn hóa thế giới2Nghệ thuật Chèo đồng bằng sông HồngNinh Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh, Phú Thọ, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Hà Nội và Hải Phòng.Đại diện cho nhân loại2027.Xây dựng hồ sơ nghệ thuật chèo đồng bằng sông Hồng đệ trình UNESCO đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loạiĐệ trình UNESCO 2 Di sản văn hóa phi vật thể3Nghi lễ Cấp sắc của người DaoLào Cai, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Sơn La.Đại diện cho nhân loạiChưa rõ4Tri thức và thực hành Thổ canh hốc đá của các dân tộc thiểu số vùng Cao nguyên đá Hà GiangTỉnh Tuyên QuangĐại diện cho nhân loạiChưa rõ5Nghệ thuật Dù Kê của người KhmerCần Thơ, An Giang và Vĩnh LongĐại diện cho nhân loạiChưa rõ6Võ cổ truyền Bình ĐịnhTỉnh Gia LaiĐại diện cho nhân loạiChưa rõLập hồ sơ 2 di sản văn hóa tiêu biểu trình UNESCO: Nghệ thuật chèo đồng bằng sông Hồng và Võ cổ truyền Bình Định7Nghệ thuật hát xẩmNinh Bình chủ trì và các tỉnh: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Nghệ An, Thanh HóaĐại diện cho nhân loạiChưa rõ8Sử thi Tây NguyênTây NguyênCần phải bảo vệ khẩn cấpChưa thực hiện9Múa rối nướcHà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng Phở và múa rối nước được lập hồ sơ đề nghị ghi danh di sản văn hóa phi vật thể UNESCOĐại diện cho nhân loạiChưa rõ 10Nghệ thuật Sơn mài Việt Nam: Ninh Bình (Làng sơn mài Cát Đằng), Tp Hồ Chí Minh (Làng sơn mài Tương Bình Hiệp) và Hà Nội (Làng sơn mài Hạ Thái, Làng sơn mài Duyên Trường, Làng sơn mài Bối Khê và Làng sơn mài Sơn Đồng)
Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật BảnĐại diện cho nhân loạiĐang hoãn.Hồ sơ di sản sơn mài bị hoãn vô thời hạn?11PhởHà Nội, Ninh Bình Phở và múa rối nước được lập hồ sơ đề nghị ghi danh di sản văn hóa phi vật thể UNESCOĐại diện cho nhân loại Chưa rõ

Nhầm lẫn là di sản thế giới
Có một số cách hiểu sai và quan niệm sai lầm về di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam và các nước khác khi thường xếp chung vào danh mục các di sản thế giới. TS Frank Proschan trình bày tại hội thảo “Huy động truyền thông trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể” ở Hà Nội. Tại buổi thuyết trình này, TS Frank Proschan một lần nữa mong muốn tất cả hãy cùng xem xét kỹ định nghĩa về di sản văn hóa phi vật thể trong Công ước 2003 và một số hệ quả quan trọng rút ra từ định nghĩa đó. Ông cũng bàn về vấn đề sở hữu và tại sao Công ước 2003 lại bác bỏ quan điểm di sản văn hóa phi vật thể là di sản chung của nhân loại. Theo Công ước 2003, “chính các cộng đồng, nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, những người thực hành một biểu đạt văn hóa nào đó, và chỉ họ mà thôi, mới có thể là những người công nhận nó là một bộ phận cấu thành di sản văn hóa phi vật thể của họ, và chỉ họ mới có thể xác định được giá trị của nó”. TS Frank Proschan chỉ ra 3 cụm từ có thể gây hiểu nhầm thường gặp ở Việt Nam là: Di sản văn hóa phi vật thể thế giới; Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; UNESCO công nhận.Ghi danh UNESCO để nhấn mạnh hơn vai trò của cộng đồng

UNESCO có danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại nhưng quan điểm của UNESCO cho rằng, di sản là của cộng đồng, không có di sản nào của chung nhân loại cả. Việc ghi danh là ghi danh trong một danh sách của UNESCO được các quốc gia đệ trình lên, còn chủ nhân của di sản không ai khác chính là cộng đồng. Theo cách cắt nghĩa này có thể hiểu: Quan họ là di sản của cộng đồng người dân ở Bắc Ninh, Bắc Giang. Không gian Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên thuộc về đồng bào ở Tây Nguyên, hay di sản Thực hành Then của cộng đồng Tày, Nùng, Thái chứ không phải của cả nhân loại

Di sản văn hóa phi vật thể thuộc về cộng đồng, và chỉ duy nhất thuộc về cộng đồng. Di sản văn hóa phi vật thể không thuộc về quốc gia, nhà nước, dân tộc hay nhân loại cũng như toàn thế giới. Điều này vẫn đúng cho dù di sản đó được kiểm kê, tư liệu hóa, đăng ký, đề cử, ghi danh... Trạng thái của một di sản văn hóa phi vật thể không thay đổi được khi UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại hay danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nghĩa là di sản vẫn thuộc về cộng đồng của nó và không trở thành “di sản thế giới”, hay tài sản của nhân loại nói chung.“Di sản văn hóa phi vật thể không thuộc về quốc gia hay nhân loại”

Xem thêm
Danh hiệu UNESCO ở Việt Nam
Di sản thế giới
Di sản tư liệu thế giới
Khu dự trữ sinh quyển thế giới

Chú thích

 Liên kết ngoài 

 UNESCO - Trang web chính thức của UNESCO

Thể loại:Di sản
Thể loại:Di sản văn hóa

Thể loại:Phong tục tập quán
Thể loại:Kiến thức truyền thống
Thể loại:Danh hiệu UNESCO
Thể loại:UNESCO
Thể loại:Bảo tồn và phục hồi di sản văn hóa
Thể loại:Nhân học văn hóa