Ngữ hệ

Ngữ hệ hay ngữ tộc, còn gọi là họ ngôn ngữ hay nhóm ngôn ngữ, là một tập hợp các ngôn ngữ được gộp lại dựa trên quan hệ "di truyền" (ở đây đang dùng với nghĩa bóng chứ không liên quan gì đến sinh học), nghĩa là các đặc điểm được kế thừa từ một ngôn ngữ chung duy nhất gọi là ngôn ngữ nguyên thủy (proto-language) hay ngôn ngữ tổ tiên. Các ngôn ngữ phát sinh từ ngôn ngữ chung đó được các nhà ngôn ngữ học gọi là các ngôn ngữ con gái (daughter language). Sở dĩ gọi là họ ngôn ngữ bởi vì nó phản ánh mô hình cây trong nghiên cứu ngôn ngữ học lịch sử, có điểm gần giống với gia phả hoặc cây phát sinh chủng loại dùng trong sinh học tiến hóa.

Theo Ethnologue, số lượng ngôn ngữ sống của con người  trên thế giới là 7.139, phân bố ở 142 ngữ hệ khác nhau. "Ngôn ngữ sống" là những ngôn ngữ vẫn được sử dụng làm phương tiện giao tiếp chính trong một nhóm người; ngôn ngữ chết là ngôn ngữ không còn người nói; ngôn ngữ tuyệt chủng là ngôn ngữ không còn người nói và không có ngôn ngữ hậu duệ. Ngoài ra, còn một số ít các ngôn ngữ chưa được nghiên cứu chuyên sâu để được phân loại; đôi khi, còn có cả các ngôn ngữ chưa được biết đến và chỉ được nói bởi một cộng đồng biệt lập nào đó.

Sự phân loại và sắp xếp các ngôn ngữ trên các nhánh của một ngữ hệ phải dựa trên cơ sở ngành ngôn ngữ học so sánh. Các ngôn ngữ chị em là các ngôn ngữ có quan hệ "di truyền", bắt nguồn từ một tổ tiên chung. Những người nói cùng một ngữ hệ thì được gọi là một cộng đồng ngôn ngữ. Sự phân tách ngôn ngữ gốc thành các ngôn ngữ con xảy ra bởi sự tách biệt địa lý hoặc tách biệt các cộng đồng ngôn ngữ. Từ đó mà các nhánh dần dần phát triển thành các phương ngữ rồi thành các đơn vị ngôn ngữ riêng biệt. Các cá nhân thuộc các cộng đồng ngôn ngữ khác nhau có thể tiếp nhận ngôn ngữ từ một ngữ hệ khác thông qua quá trình dịch chuyển ngôn ngữ.

Các ngôn ngữ chị em bảo lưu một số đặc điểm nhất định từ tổ tiên; tức là các đặc điểm của ngôn ngữ nguyên thủy mà không do sự tình cờ hoặc sự vay mượn từ ngôn ngữ khác (còn gọi là sự hội tụ ngôn ngữ). Các nhà ngôn ngữ học phân loại nhánh/nhóm của một ngữ hệ dựa trên những đổi mới được chia sẻ; tức là các đặc điểm chung của một số ngôn ngữ nhưng không phải tất cả ngôn ngữ trong ngữ hệ. Ví dụ, ngữ tộc German được nhóm lại do chúng chia sẻ vốn từ vựng và các đặc điểm ngữ pháp giống nhau, không hiện diện ở tiếng Ấn-Âu nguyên thủy (ngôn ngữ tổ tiên của ngữ tộc German và một số ngữ tộc khác). Những đặc điểm này được gọi là những đổi mới xảy ra riêng ở tiếng Proto-German (ngôn ngữ tổ tiên của duy nhất ngữ tộc German và cũng chính là hậu duệ của tiếng Proto-Ấn-Âu).

Cấu trúc của một ngữ hệ
Ngữ hệ có thể được chia thành các đơn vị nhỏ hơn, được gọi là các nhánh vì phương pháp sử dụng mô hình cây trong ngôn ngữ học lịch sử. Một ngữ hệ được gọi là đơn ngành khi và chỉ khi tất cả các ngôn ngữ thành viên có nguồn gốc từ một tổ tiên chung và tất cả các ngôn ngữ hậu duệ đã được chứng thực của tổ tiên đó đều được bao gồm trong ngữ hệ. (Thuật ngữ này tương đương với Nhánh trong sinh học.) Một số thuật ngữ còn được sử dụng để chỉ nhánh ngôn ngữ nhỏ hơn trong giới ngôn ngữ học Việt Nam là: ngữ chi, ngữ tộc, v.v

Một số nhà phân loại học hạn chế dùng thuật ngữ họ ngôn ngữ, nhưng vẫn chưa có quy ước về vấn đề này. Những người dùng thuật ngữ như vậy cũng chia nhỏ các nhánh thành các nhóm (groups) rồi chia tiếp thành các phức hợp (complexes). Họ cao nhất thường được gọi là ngành (phylum hoặc stock). Các nhánh càng gần nhau thì các ngôn ngữ càng có mối quan hệ gần gũi với nhau. Tức là nếu ngôn ngữ gốc tách ra làm bốn nhánh và một ngôn ngữ chị em xuất hiện ở nhánh thứ tư đó, thì hai ngôn ngữ chị em này có quan hệ mật thiết với nhau hơn là ngôn ngữ tổ tiên chung đó.

Thuật ngữ macrofamily (liên họ) hoặc superfamily (siêu họ) đôi khi cũng được áp dụng cho các nhóm ngôn ngữ được đề xuất để gộp các ngữ hệ lớn lại. Tuy vậy cũng phải nói rằng, hầu hết những siêu họ ngôn ngữ này thường không có cơ sở hay bằng chứng thuyết phục dựa trên ngôn ngữ học.

Dãy phương ngôn

Một số ngữ hệ gần gũi, và nhiều nhánh trong các ngữ hệ lớn hơn, tạo nên một dãy phương ngữ (dialect continuum) khiến ranh giới giữa một phương ngữ và một ngôn ngữ trở nên lu mờ. Tuy nhiên, khi sự khác biệt ngôn ngữ giữa các vùng ở hai đầu cực của dãy liên tục trở nên quá lớn đến mức không còn tính thông hiểu lẫn nhau (mutual intelligibility), ví dụ: ngôi làng A hiểu tiếng nói của ngôi làng B, ngôi làng B hiểu tiếng nói của ngôi làng C, nhưng ngôi làng A lại không tài nào hiểu được tiếng nói của ngôi làng C, thì dãy liên tục không còn được coi là một ngôn ngữ đơn lẻ nữa.

Ngôn ngữ tách biệt

Hầu hêt các ngôn ngữ trên thế giới đều thuộc một ngữ hệ lớn hay nhỏ nào đó. Những ngôn ngữ không có họ hàng (hoặc chưa được chứng minh một cách thuyết phục là thuộc về một ngữ hệ nào đó) được gọi là ngôn ngữ tách biệt/biệt lập (language isolate), về cơ bản là một ngữ hệ chỉ bao gồm một duy nhất ngôn ngữ ấy. Hiện có khoảng 129 ngôn ngữ tách biệt được biết đến. Ví dụ như tiếng Basque ở châu Âu, tiếng Purépecha ở miền tây Mexico, v.v. Tất nhiên, những ngôn ngữ này hoàn toàn có khả năng thuộc về một ngữ hệ lớn hơn, nhưng do thời gian phân tách đã từ rất xa xưa nên chúng không còn để lại dấu vết nào; do vậy, những ngôn ngữ này sẽ vẫn được coi là tách biệt chừng nào ta không có các bằng chứng mới.

Người ta thường hiểu lầm rằng các biệt ngữ được phân loại như vậy là do chúng ta không có đủ dữ liệu ngôn ngữ học. Điều này hoàn toàn sai, vì một ngôn ngữ biệt lập được phân loại như vậy chính là do ta đã biết quá đủ về ngôn ngữ đó rồi, nên mới đem đi so sánh với các ngôn ngữ khác được.

Một ngôn ngữ tạo thành một nhánh riêng trong một ngữ hệ, chẳng hạn như tiếng Albania và tiếng Armenia của ngữ hệ Ấn-Âu, đôi khi cũng được gọi là ngôn ngữ biệt lập, nhưng ý nghĩa của từ "biệt lập" trong trường hợp này hoàn toàn khác, ở đây nhằm nhấn mạnh sự tách biệt của chúng khỏi các nhánh khác trong cùng một ngữ hệ. Ngược lại, tiếng Basque là một ngôn ngữ biệt lập tuyệt đối: nó chưa được chứng minh liên quan đến bất kỳ ngôn ngữ hiện đại nào khác.

Ngôn ngữ nguyên thủy

Một ngôn ngữ nguyên thủy, sơ ngữ (proto-language) hay ngôn ngữ mẹ là tổ tiên của tất cả các ngôn ngữ trong một ngữ hệ. Tổ tiên chung của một ngữ hệ hiếm khi được chứng thực với văn liệu hẳn hoi, vì những ngôn ngữ này được nói vào thời điểm cộng đồng nói chưa ghi chép lại hoặc không biết ghi chép. Tuy vậy, các nhà ngôn ngữ học có thể vận dụng phương pháp so sánh (so sánh nhiều ngôn ngữ với nhau để tìm ra các quy luật, điểm tương đồng rồi suy luận để tìm ra nguồn gốc chung) để phục dựng lại ngôn ngữ nguyên thủy. Phương pháp này được áp dụng lần đầu tiên bởi nhà ngôn ngữ học August Schleicher vào thế kỷ 19. Ví dụ, tổ tiên chung có thể được phục dựng của ngữ hệ Ấn-Âu được gọi là tiếng Ấn-Âu nguyên thủy v.v. Các văn liệu ghi chép thứ tiếng giả định này chưa từng tồn tại nhưng nhờ phương pháp so sánh, ta đã có thể suy đoán được hệ thống âm thanh của ngôn ngữ đã chết từ lâu này.

Phân loại
Các ngữ hệ lớn
Ethnologue 24 (2021) liệt kê các ngữ hệ chứa ít nhất 1% trong số 7.139 ngôn ngữ đã biết trên thế giới sau đây:
Niger–Congo (1.542 ngôn ngữ) (21,7%)
Nam Đảo (1.257 ngôn ngữ) (17,7%)
Liên New Guinea (482 ngôn ngữ) (6,8%)
Hán-Tạng (455 ngôn ngữ) (6,4%)
Ấn-Âu (448 ngôn ngữ) (6,3%)
Úc [chưa rõ] (381 ngôn ngữ) (5,4%)
Phi-Á (377 ngôn ngữ) (5,3%)
Nin-Sahara [chưa rõ] (206 ngôn ngữ) (2,9%)
Oto-Mangue (178 ngôn ngữ) (2,5%)
Nam Á (167 ngôn ngữ) (2,3%)
Thái–Kadai (91 ngôn ngữ) (1,3%)
Dravidia (86 ngôn ngữ) (1,2%)
Tupi (76 ngôn ngữ) (1,1%)

Glottolog 4.4 (2021) liệt kê các ngữ hệ lớn sau, gồm 8494 ngôn ngữ:
 Đại Tây Dương–Congo (1.403 ngôn ngữ) 
 Nam Đảo (1.274 ngôn ngữ) 
 Ấn-Âu (583 ngôn ngữ) 
 Hán-Tạng (497 ngôn ngữ)
 Phi-Á (377 ngôn ngữ)
 Liên New Guinea hạt nhân (317 ngôn ngữ) 
 Pama–Nyungar (250 ngôn ngữ)
 Oto-Mangue (181 ngôn ngữ)
 Nam Á (157 ngôn ngữ)
 Thái–Kadai (95 ngôn ngữ)
 Dravidia (79 ngôn ngữ)
 Arawak (77 ngôn ngữ)
 Mande (75 ngôn ngữ)
 Tupi (71 ngôn ngữ)

Số lượng ngôn ngữ dao động tùy thuộc vào cách phân biệt phương ngữ và ngôn ngữ; ví dụ, nhà ngôn ngữ học Lyle Campbell chỉ công nhận 27 ngôn ngữ thuộc hệ Oto-Mangue; dù rằng Campbell, Ethnologue và Glottolog không đồng quan điểm về ngôn ngữ nào được gộp vào hệ này.

Danh sách các ngữ hệ
Dưới đây là danh sách liệt kê các ngữ hệ không phải ngôn ngữ ký hiệu:

300px|thumb|Các ngôn ngữ bản địa của Papua

Danh pháp Số ngôn ngữ hiện tại Số người nói hiện tạiPhân bố địa lýNgữ hệ cao hơn được đề xuấtNgữ hệ Phi-Á366499.294.669Châu Phi, Á-ÂuNgữ hệ Niger–Congo (đề xuất)1.524519.814.033Châu PhiNhóm ngôn ngữ Đại Tây Dương-Congo1.453500.000.000Châu PhiNiger–CongoNgữ hệ Mande5027.003.000Châu PhiNiger–CongoNgữ hệ Dogon19630.820Châu PhiNiger–CongoNgữ hệ Ijoid103.221.650Châu PhiNiger–CongoNgữ hệ Ubangi272.500.000Châu PhiNiger–CongoNgữ hệ Khoe–Kwadi12337.337Châu PhiKhoisan (lỗi thời)Ngữ hệ Kxʼa4104.000Châu PhiKhoisan (lỗi thời)Ngữ hệ Tuu22.500Châu PhiKhoisan (lỗi thời)Ngữ hệ Nin-Sahara (đề xuất)19953.359.610Châu PhiNgữ hệ Berta31.800.000Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Bʼaga5253.680Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Fur2786.900Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Kadu6120.600Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Koman594.000Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Kunama2244.570Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Kuliak314.070Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Maban91.115.260Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Sahara1010.940.500Châu PhiNin-SaharaNhóm ngôn ngữ Songhay113.228.000Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Trung Sudan659.145.280Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Đông Sudan9435.692.310Châu PhiNin-SaharaNgữ hệ Ấn-Âu4483.237.999.904Á-ÂuNgữ hệ Tyrseni(3)tuyệt chủngÁ-ÂuNgữ hệ Ural3720.716.457Á-ÂuNgữ hệ Turk35179.945.933Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Hurro-Urartia2tuyệt chủngÁ-ÂuNgữ hệ Tây Bắc Kavkaz 41.655.000Á-ÂuKavkazNgữ hệ Đông Bắc Kavkaz 294.155.258Á-ÂuKavkaz, AlarodianNgữ hệ Kartvelia54.850.000Á-ÂuNgữ hệ Dravida84252.807.610Á-ÂuNgữ hệ Önge 2296Á-ÂuNgữ hệ Enisei2211Á-ÂuDené–Yeniseian (rất khả thi)Ngữ hệ Yukaghir2740Á-ÂuNgữ hệ Hán-Tạng4531.385.995.195Á-ÂuNgữ hệ H'Mông-Miền389.332.070Á-ÂuNhóm ngôn ngữ Siangic23.500Á-ÂuHán-TạngNgữ hệ Digaro246.000Á-ÂuHán-TạngNhóm ngôn ngữ Kho-Bwa59.000Á-ÂuHán-TạngNgữ hệ Kra-Dai9481.549.828	Á-ÂuNam Đảo-TaiNgữ hệ Nam Á169116.323.040Á-ÂuNgữ hệ Nam Đảo1.223325.862.510Châu Phi, Á-Âu, Châu Đại DươngNam Đảo-TaiNgữ hệ Tungus 1155.800Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Mông Cổ 137.269.480Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Triều Tiên 277.269.890Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Nivkh2200Á-ÂuNgữ hệ Nhật Bản 12129.240.180Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Ainu 32Á-ÂuAltai (bị bác bỏ)Ngữ hệ Chukotka-Kamchatka56.875Á-ÂuNgữ hệ Liên New Guinea4763.540.024New GuineaNgữ hệ Baining613.800New GuineaNgữ hệ Thượng Tami1517.080New GuineaNgữ hệ Trung Solomon414.810New GuineaNgữ hệ Đông Bird's Head – Sentani (đề xuất)871.730New GuineaTây Papua mở rộngNgữ hệ Oriomo46.760New GuineaNgữ hệ Đông Vịnh Geelvink128.005New GuineaNgữ hệ Fas22.840New GuineaLeft May – Kwomtari, Kwomtari–FasNgữ hệ Kwomtari31.510New GuineaLeft May – Kwomtari, Kwomtari–FasNgữ hệ Lakes Plain198.455New GuineaNgữ hệ Left May62.005New GuineaLeft May – KwomtariNgữ hệ Mairasi34.385New GuineaNgữ hệ Nimboran58.500New GuineaNgữ hệ Bắc Bougainville410.020New GuineaNgữ hệ Piawi22.600New GuineaNgữ hệ Ramu – Hạ Sepik (đề xuất)3265.830New GuineaNgữ hệ Senagis22.960New GuineaNgữ hệ Sepik (đề xuất)55162.704New GuineaNgữ hệ Skou85.665New GuineaNgữ hệ Nam Bougainville968.700New GuineaNgữ hệ Tor–Kwerba2416.195New GuineaNgữ hệ Torricelli57113.705New GuineaNgữ hệ Liên-Fly – Sông Bulaka (đề xuất)2216.312New GuineaNgữ hệ Yele – Tây New Britain (đề xuất)36.550New GuineaNgữ hệ Tây Papua (đề xuất)23269.425New GuineaNgữ hệ Yuat67.700New GuineaNgữ hệ Pama–Nyungar 30023.539ÚcNgữ hệ Arnhem Land (đề xuất)71.811ÚcNgữ hệ Bunuban2100ÚcNgữ hệ Gunwinyguan51.314ÚcNgữ hệ Jarrakan3130ÚcNgữ hệ Limilngan (đề xuất)123ÚcNgữ hệ Mirndi3261ÚcNgữ hệ Nyulnyula394ÚcNgữ hệ Nam Daly (đề xuất)21.980ÚcNgữ hệ Tangkic3 hoặc  473ÚcNgữ hệ Wagaydyic25ÚcNgữ hệ Tây Daly321ÚcNgữ hệ Worrorra3108ÚcNgữ hệ Eskimo-Aleut10108.705Bắc Mỹ, Á-ÂuNgữ hệ Na-Dené 44208.552Bắc MỹDené-Enisei (rất khả thi)Ngữ hệ Penutian (đề xuất)163.513Bắc MỹNgữ hệ Tsimshian42.910Bắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Wakasha6710Bắc MỹNgữ hệ Salish251.969Bắc MỹNgữ hệ Chimakuan23Bắc MỹNgữ hệ Chinook4tuyệt chủngBắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Kalapuya3tuyệt chủngBắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Coosan2tuyệt chủngBắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Cao nguyên Penutian4145Bắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Hokan (đề xuất)217.171Bắc MỹNgữ hệ Shastan4tuyệt chủngBắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Palaihnih210Bắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Yuki–Wappo (đề xuất)2tuyệt chủngBắc MỹNgữ hệ Pomo747Bắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Wintua1tuyệt chủngBắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Maidua43Bắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Yok-Utia (đề xuất)4235Bắc MỹPenutian (tranh cãi)Ngữ hệ Utia1118Bắc MỹYok-Utian (rất khả thi)Ngữ hệ Yokuts450Bắc MỹYok-Utian (rất khả thi)Ngữ hệ Chumasha6tuyệt chủngBắc MỹNgữ hệ Takic635Bắc MỹNgữ hệ Ute-Aztec581.910.442Bắc MỹAztec–Tanoan (rất khả thi)Ngữ hệ Yuman–Cochimí123.710Bắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Sioux1433.399Bắc MỹNgữ hệ Algic41214.768Bắc MỹNgữ hệ Keres210.670Bắc MỹNgữ hệ Kiowa–Tanoan66.000Bắc MỹNgữ hệ Caddoa546Bắc MỹNgữ hệ Comecruda3tuyệt chủngBắc MỹNgữ hệ Totonac12282.250Bắc MỹTotozoque (rất khả thi)Ngữ hệ Oto-Mangue1761.678.214Bắc MỹNgữ hệ Mixe–Zoque17153.612Bắc MỹTotozoque (rất khả thi)Ngữ hệ Tequistlatec35.494Bắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Muskogean615.640Bắc MỹVịnh (rất khả thi)Ngữ hệ Maya316.522.182Bắc MỹNgữ hệ Xinca(.)tuyệt chủngBắc MỹĐại-Chibchan (tranh cãi)Ngữ hệ Jicaque2500Bắc MỹHokan (tranh cãi)Ngữ hệ Lenca2tuyệt chủngBắc MỹĐại-Chibchan, Hokan (tranh cãi)Ngữ hệ Misumalpa5709.000Bắc MỹĐại-Chibchan, Hokan (tranh cãi)Ngữ hệ Iroquois914.543Bắc MỹNgữ hệ Arawak54699.709Bắc Mỹ, Nam MỹNgữ hệ Chibchan20306.267Bắc Mỹ, Nam MỹĐại-Chibchan (tranh cãi)Ngữ hệ Choco7114.600Bắc Mỹ, Nam MỹNgữ hệ Carib2967.376Bắc Mỹ, Nam MỹJe–Tupi–Carib (rất khả thi)Ngữ hệ Jirajaran3tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Timote(2)tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Barbacoan324.800 	Nam MỹĐại-Paesan (tranh cãi)Ngữ hệ Esmeralda–Yaruroan (đề xuất)16.000Nam MỹNgữ hệ Jivaroan489.630Nam MỹNgữ hệ Catacaoan(3)tuyệt chủngNam MỹSechura–Catacao (tranh cãi)Ngữ hệ Chimuan (đề xuất)(3)tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Cañari–Puruhá (đề xuất)2tuyệt chủngNam MỹChimuan (tranh cãi)Ngữ hệ Quechua457.768.820Nam MỹNgữ hệ Aymara32.808.740Nam MỹNgữ hệ Uru–Chipaya21.200Nam MỹNgữ hệ Huarpe3?Nam MỹNgữ hệ Araucania2262.000Nam MỹNgữ hệ Chonan(6)tuyệt chủngNam MỹMoseten–Chonan, Đại-Panoan (tranh cãi)Ngữ hệ Alacalufan112Nam MỹNgữ hệ Guajiboan539.290Nam MỹNgữ hệ Đại-Puinavean (đề xuất)13.000Nam MỹNgữ hệ Tiniguan21Nam MỹNgữ hệ Kakua-Nukak2610Nam MỹĐại-Puinavean (tranh cãi)Ngữ hệ Otomákoan2tuyệt chủngNam MỹĐại-Otomákoan (tranh cãi)Ngữ hệ Piaroa–Saliban (đề xuất)318.630Nam MỹNgữ hệ Piaroan214.870Nam MỹPiaroa–Saliban (tranh cãi)Ngữ hệ Nadahup42.894Nam MỹĐại-Puinavean (tranh cãi)Ngữ hệ Yanomaman431.670Nam MỹNgữ hệ Arutani–Sape (đề xuất)247Nam MỹĐại-Puinavean (tranh cãi)Ngữ hệ Andoque–Urequena (đề xuất)2370Nam MỹNgữ hệ Tucanoan2330.308Nam MỹNgữ hệ Boran21.500Nam MỹBora–Witoto (tranh cãi)Ngữ hệ Witotoan717.478Nam MỹBora–Witoto (tranh cãi)Ngữ hệ Peba–Yaguan15.700Nam MỹSaparo–Yawan (tranh cãi)Ngữ hệ Záparo390Nam MỹSaparo–Yawan (tranh cãi)Ngữ hệ Tequiraca–Canichana (đề xuất)(2)tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Hibito–Cholon (đề xuất)2tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Cahuapanan210.370Nam MỹNgữ hệ Ticuna–Yuri (đề xuất)248.580Nam MỹNgữ hệ Panoan2548.557Nam MỹPano-Tacanan, Đại-Panoan (tranh cãi)Ngữ hệ Tacanan62.982Nam MỹPano-Tacanan, Đại-Panoan (tranh cãi)Ngữ hệ Arawa85.870Nam MỹNgữ hệ Katukinan210Nam MỹHarákmbut–Katukinan, Đại-Puinavean (tranh cãi)Ngữ hệ Harákmbut22.220Nam MỹHarákmbut–Katukinan, Đại-Otomákoan (tranh cãi)Ngữ hệ Moseten15.320Nam MỹMoseten–Chonan, Đại-Panoan (tranh cãi)Ngữ hệ Tupi665.026.502Nam MỹJe–Tupi–Carib (rất khả thi)Ngữ hệ Chapacura42.019Nam MỹWamo–Chapakura (tranh cãi)Ngữ hệ Mura1360Nam MỹNgữ hệ Jabutian240Nam MỹĐại-Jê (tranh cãi)Ngữ hệ Katembri–Taruma (đề xuất)110Nam MỹNgữ hệ Nambikwaran61.068Nam MỹNgữ hệ Bororoan31.392Nam MỹĐại-Jê (tranh cãi)Ngữ hệ Zamucoan25.900Nam MỹNgữ hệ Maskoy620.728Nam MỹNgữ hệ Mataco760.280Nam MỹMataco–Guaicuru (tranh cãi)Ngữ hệ Guaicuruan449.350Nam MỹMataco–Guaicuru (tranh cãi)Ngữ hệ Lule–Vilela (đề xuất)210Nam MỹNgữ hệ Đại-Jê (đề xuất)?51.093Nam MỹJe–Tupi–Carib (rất khả thi)Ngữ hệ Jê1656.060Nam MỹĐại-Jê, Je–Tupi–Carib (rất khả thi)Ngữ hệ Charrúa(10)tuyệt chủngNam MỹNgữ hệ Kamakã4tuyệt chủngNam MỹĐại-Jê (còn tranh cãi)Ngữ hệ Maxakalían51.270Nam MỹĐại-Jê (tranh cãi)Ngữ hệ Krenak310Nam MỹĐại-Jê (tranh cãi)Ngữ hệ Puria2tuyệt chủngNam MỹĐại-Jê (tranh cãi)Ngôn ngữ phụ trợ quốc tế492.000.000Toàn cầu ?

Xem thêm
Ngôn ngữ các dân tộc Việt Nam

Tham khảo 

Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition.

Đọc thêm


 Boas, Franz. (1922). Handbook of American Indian languages (Vol. 2). Bureau of American Ethnology, Bulletin 40. Washington, D.C.: Government Print Office (Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology).
 Boas, Franz. (1933). Handbook of American Indian languages (Vol. 3). Native American legal materials collection, title 1227. Glückstadt: J.J. Augustin.
 Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press. .
 Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press.
 Goddard, Ives (Ed.). (1996). Languages. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, General Ed.) (Vol. 17). Washington, D.C.: Smithsonian Institution. .
 Goddard, Ives. (1999). Native languages and language families of North America (rev. and enlarged ed. with additions and corrections). [Map]. Lincoln, NE: University of Nebraska Press (Smithsonian Institution). (Updated version of the map in Goddard 1996). .
 Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Ethnologue: Languages of the world (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. . (Online version: Ethnologue: Languages of the World).
 Greenberg, Joseph H. (1966). The Languages of Africa (2nd ed.). Bloomington: Indiana University.
 Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press.
 Mithun, Marianne. (1999). The languages of Native North America. Cambridge: Cambridge University Press.  (hbk); .
 Ross, Malcolm. (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages ". In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples (PDF)
 Ruhlen, Merritt. (1987). A guide to the world's languages. Stanford: Stanford University Press.
 Sturtevant, William C. (Ed.). (1978–present). Handbook of North American Indians (Vol. 1–20). Washington, D.C.: Smithsonian Institution. (Vols. 1–3, 16, 18–20 not yet published).
 Voegelin, C. F. & Voegelin, F. M. (1977). Classification and index of the world's languages. New York: Elsevier.

Liên kết ngoài
 Bản đồ ngôn ngữ (từ Muturzikin)
 Ethnologue
 Dự án Multitree Project
 Lenguas del mundo 
 Danh sách so sánh Swadesh của nhiều ngữ hệ (từ Wiktionary)
 Các ngôn ngữ giống nhau nhất

Thể loại:Ngữ hệ
Thể loại:Ngôn ngữ học lịch sử