Tiếng Ainu

Tiếng Ainu (Ainu:  Aynu=itak; tiếng Nhật:  Ainu-go) hay tiếng Ainu Hokkaido là ngôn ngữ duy nhất còn tồn tại của ngữ hệ Ainu. Nó được nói bởi một ít người Ainu trên đảo Hokkaido phía bắc Nhật Bản.

Cho tới đầu thế kỷ 20, các ngôn ngữ Ainu vẫn còn hiện diện tại miền nam đảo Sakhalin và một số nơi thuộc quần đảo Kuril. Hiện nay chỉ còn tiếng Ainu Hokkaido, người cuối cùng nói tiếng Ainu Sakhalin đã qua đời năm 1994. Tiếng Ainu Hokkaido cũng sắp tuyệt chủng, dù có một số cố gắng nhằm phục hồi nó.

Tiếng Ainu Hokkaido không có mối quan hệ với ngôn ngữ nào, trừ một vài ngôn ngữ Ainu đã tuyệt chủng.

 Người nói 

Tùy thuộc vào cách nhìn, tiếng Ainu có thể được xem là một ngôn ngữ bị đe dọa hoặc một ngôn ngữ cực kì nguy cấp.

Theo UNESCO, chỉ có khoảng 30.000 người Ainu, một con số đáng lẽ ra phải cao hơn so với khả năng tự ý thức về việc tự nhận mình là một người Ainu là rất thấp. Vào năm 2011, chỉ có 304 người ở Nhật Bản được ghi nhận là có thể nói được tiếng Ainu một phần nào đó.

Năm 2016, Ethnologue liệt kê tiếng Ainu vào lớp 8b: "gần tuyệt chủng."Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2016. Ethnologue: Languages of the World, Nineteenth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com. Nó đã dần sụt giảm từ trước thập niên 1960. Đa phần trong số 15.000 người Ainu ở Nhật Bản chỉ nói tiếng Nhật. Vào thập niên 1980, Nibutani (một phần của Biratori, Hokkaido), từng là nơi nhiều người nói tiếng Ainu cư ngụ, với khoảng 100 người.

Ngày nay, chỉ còn chừng 10 người bản ngữ sót lại, tất cả đều ít nhất 80 tuổi. Cũng có vài người nói không lưu loát, ở độ tuổi khoảng 60. Đa số những người này sống tại tây nam Hokkaido.

 Ngữ âm 
Cấu trúc âm tiết tiếng là CV(C), tức là, bắt buộc phải có một phụ âm đầu và nguyên âm, còn phụ âm cuối có thể có hoặc không. Ngôn ngữ này cũng có một vài cụm phụ âm.

 Nguyên âm 
Có năm nguyên âm trong tiếng Ainu:
    Trước  Giữa  Sau Đóng     Giữa     Mở   

 Phụ âm 
Đôi môiÂm môi ngạcChân răngVòmNgạc mềmThanh hầuTắc      Tắc xátt͡sMũiXátTiếp cậnVỗ

Các âm tắc  có thể được hữu thanh hóa thành  giữa nguyên âm và sau âm mũi.  và  hay trở thành ,  thành  trước  và ở cuối âm tiết.

Chữ viết
Tiếng Ainu được viết bằng chữ tượng thanh katakana của Nhật được biến tấu lại và chữ Latin được La Mã hóa từ chữ Katakana như âm  được đọc là c và  được đọc là y ; âm ngắt hầu,  không có chữ nhưng có ở mỗi âm đầu của từ được đánh trọng âm. Tờ Ainu Times cũng sử dụng cả hai hệ chữ viết này. Các âm khác được viết đúng như những âm được biểu diễn như trên bảng ngữ âm. Dấu bằng (=) được sử dụng để đánh dấu liền giữa 2 ngữ tố, chẳng hạn như sau tiền tố. Cao độ được biểu thị bằng dấu sắc trong hệ thống chữ Latinh (ví dụ: á) thường không được biểu thị trong bảng katakana.

John Batchelor là một nhà truyền giáo người Anh sống với người Ainu, đã nghiên cứu chúng và xuất bản nhiều tác phẩm bằng tiếng Ainu. Batcosystem đã viết rất nhiều, cả hai đều hoạt động về ngôn ngữ Ainu và hoạt động bằng chính tiếng Ainu. Anh ấy là người đầu tiên viết bằng Ainu và sử dụng hệ thống chữ viết cho nó. Bản dịch của Bachelor của nhiều sách Kinh thánh khác nhau đã được xuất bản từ năm 1887, và bản dịch Kinh Tân Ước của ông đã được xuất bản tại Yokohama vào năm 1897 bởi một ủy ban chung của Hiệp hội Kinh thánh Anh và nước ngoài, Hiệp hội Kinh thánh Hoa Kỳ, và Hiệp hội Kinh thánh Quốc gia Scotland. Những cuốn sách khác được viết bằng tiếng Ainu bao gồm từ điển, ngữ pháp và sách về văn hóa và ngôn ngữ Ainu.

Phụ âm cuối
 Chữ Unicode Tên Vị trí Phát âm 31F0 Chữ ク nhỏ Âm k cuối/k/ 31F1 Chữ シ nhỏ Âm s cuối /s/ hay /ɕ/ 31F2 Chữ ス nhỏ Âm s cuối, dùng để nhấn mạnh âm  mà không phải . và  đều là âm dị trong tiếng Ainu./s/ 31F3 Chữ ト nhỏ Âm t cuối/t/ 31F4 Chữ ヌ nhỏ Âm n cuối/n/ 31F5 Chữ ハ nhỏ Âm h cuối , sau nguyên âm a. ( ah) Sakhalin Ainu./h/ hay /x/ 31F6 Chữ ヒ nhỏ Âm h cuối , sau nguyên âm i. ( ih) Sakhalin Ainu./h/ hay /ç/ 31F7 Chữ フ nhỏ Âm h cuối , sau nguyên âm u. ( uh) Sakhalin Ainu./h/ hay /x/ 31F8 Chữ へ nhỏ Âm h cuối , sau nguyên âm e. ( eh) Sakhalin Ainu only./h/ hay /x/ 31F9 Chữ ホ nhỏ Âm h cuối , sau nguyên âm o. ( oh) Sakhalin Ainu only./h/ hay /x/ 31FA Chữ ム nhỏ Âm m cuối/m/ Voiced bilabial nasal 31FB Chữ ラ nhỏ Âm r cuối , sau nguyên âm a. ( ar) /ɾ/ Voiced alveolar tap 31FC Chữ リ nhỏ Âm r cuối  , sau nguyên âm i. ( ir)/ɾ/ Voiced alveolar tap 31FD Chữ ル nhỏ Âm r cuối , sau nguyên âm  u. ( ur)/ɾ/ Voiced alveolar tap 31FE Chữ レ nhỏ Âm r cuối , cuối nguyên âm  e. ( er)/ɾ/ Voiced alveolar tap 31FF Chữ ロ nhỏ Âm r , cuối nguyên âm o. ( or)/ɾ/ Voiced alveolar tapCác chữ có sử dụng dấu  31F7 + 309A Chữ プ nhỏ Âm p cuối/p/  30BB + 309A Chữ セ có handakuten ce /ts/ + /e/  30C4 + 309A Chữ ツ có handakuten tu.  hay  có thể dùng được cả hai./t/ + /u/  30C8 + 309A Chữ ト có handakuten/t/ + /u/

Các âm tiết cơ bản
  a  i  u  e  o  a ア  i イ  u ウ  e エ  o オ kk, t, c, p thỉnh thoảng được đọc là  nghĩa của từ đó vẫn không đổi mà nghe sẽ thô hơn và chỉ có nam mới đọc như vậy. Khi phát âm ra thì sẽ được viết là g (ガ), d (ダ), j (ヂャ), dz (ヅァ), b (バ).  ka カ  ki キ  ku ク  ke ケ  ko コ -k ㇰ s ~   sa シャ / サCó thể viết cả hai cách, tùy vào người viết mà vẫn phát âm giống nhau ~   si シ  su シュ / ス ~   se シェ / セ ~   so ショ / ソ ~  -s ㇱ / ㇲ , <span style="color:gray;"> t  ta タ  ci チ  tu  /   te テ  to ト -t ㇳ / ッッ là âm t cuối (ví dụ pet = ペッ = ペㇳ). Ở giữa mỗi từ đa âm, là nguyên âm cuối đứng trước nguyên âm đầu với cùng một nghĩa (ví dụ orta/otta/ = オッタ; オㇿタ không được sử dụng nhiều). c ~   ca チャ ~   ci チ  cu ツ / チュ ~   ce  / チェ ~   co チョ ~  n  na ナ  ni ニ  nu ヌ  ne ネ  no ノ -n ㇴ / ンỞ cuối mỗi từ, n đều có thể viết là ㇴ hay ン. Ở giữa một từ đa âm, nó là ン. (ví dụ tan-mosir = タンモシㇼ = タㇴ+モシㇼ, nhưng không được là タㇴモシㇼ.), , Đọc là  trước ,  trước , còn lại đọc là . Nhưng không giống tiếng Nhật, nó không đọc thành các âm khác như âm mũi. hNguyên âm đầu h  và nguyên âm cuối h  là hai âm khác nhau. Âm h cuối chỉ có trong tiếng Sakhalin.  ha ハ  hi ヒ  hu フ  he ヘ  ho ホ -h  -ah ㇵ  -ih ㇶ  -uh ㇷ  -eh ㇸ  -oh ㇹ p  pa パ  pi ピ  pu プ  pe ペ  po ポ -p ㇷ゚ m  ma マ  mi ミ  mu ム  me メ  mo モ -m ㇺ y  ya ヤ   yu ユ  ye イェ  yo ヨ r  ra ラ  ri リ  ru ル  re レ  ro ロ -ar ㇻ  -ir ㇼ  -ur ㇽ  -er ㇾ  -or ㇿ -r ㇽ w  wa ワ  wi ウィ / ヰ   we ウェ / ヱ  wo ウォ / ヲ

 Chú thích 

 Tham khảo 
 Số liệu do S. Wurm và S. Hattori công bố vào năm 1981
 Số liệu do M. Shibatani công bố vào năm 1990
 James Patric, Review of: The genetic relationship of the Ainu language, Academic Publications, Toba, Sueyoshi, 1983

 Xem thêm 
 Ngôn ngữ tại Nhật Bản
 Tiếng Nhật
 Người Ainu

Thể loại:Ngôn ngữ tại Nhật Bản
Thể loại:Ngôn ngữ chủ-tân-động