Hán thư

Hán thư (Phồn thể: 漢書; giản thể: 汉书) là một tài liệu lịch sử Trung Quốc cổ đại viết về giai đoạn lịch sử thời Tây Hán từ năm 206 TCN đến năm 25. Đôi khi, sách này cũng được gọi là Tiền Hán thư (前漢書) để phân biệt với cuốn Hậu Hán thư, viết về giai đoạn Đông Hán từ năm 25 đến năm 220, được Phạm Diệp viết trong thế kỷ 5.

Kể từ sau Sử ký, cuốn Hán thư là cuốn sử đồ sộ nhất, vì vậy nó được liệt vào một trong Nhị thập tứ sử - 24 bộ sử nổi tiếng và lớn nhất Trung Quốc. Ngoài ra, hán thư cũng được liệt vào hàng Tứ sử kinh điển, sánh với Tứ thư, Ngũ kinh, bên cạnh có Sử ký, Hậu Hán thư và Tam Quốc Chí.

 Các tác giả 

Cuốn sách này do Ban Bưu khởi xướng, một người có tiếng về trí thức và là cháu của Ban Tiệp dư (Ban Tiệp dư là cô ruột), phi tần của Hán Thành Đế. Sau khi ông chết (54), người con trai cả Ban Cố tiếp tục hoàn thành cuốn sách, lên tới tổng số 100 quyển, và gồm nhiều bài luận về pháp luật, khoa học, địa lý, và văn chương.

Vào thời gian ấy, việc làm của Ban Cố khiến triều đình nhà Hán rất nghi ngại, vì họ không biết ông sẽ viết gì và nhận xét thế nào về giai đoạn giao thoa giữa Tây Hán và Đông Hán. Triều đình ra lệnh bắt giam Ban Cố và tịch thu sách vở nhà họ Ban, tuy nhiên sau đó do ảnh hưởng của em trai ông là Ban Siêu, ông đã được thả ra và ấn định viết về Hán Quang Vũ Đế, vị Hoàng đế đầu tiên của Đông Hán. Hán Minh Đế sau khi đọc công trình của ông đã rất ấn tượng và cho phép ông thực hiện tiếp Hán thư này. Tuy nhiên, dưới thời Hán Hòa Đế, Ban Cố bị nghi ngờ tạo phản và bị bắt giam vào trong ngục. Ông bị buộc phải tự sát, đó là vào năm 92, khi ông độ 61 tuổi.

Em gái út của Ban Cố là Ban Chiêu cùng Mã Tục - người ở Phù Phong - đã hoàn thành tác phẩm năm 111, khoảng 19 năm sau khi Ban Cố chết trong ngục. Ban Chiêu và Mã Tục là người soạn thảo những quyển nhỏ từ 13-20 (tám biểu biên niên) và quyển 26 (thiên văn chí) được gộp trong tác phẩm đó.

Giống như cuốn Sử ký của Tư Mã Thiên; Trương Khiên, một vị tướng Trung Quốc nổi tiếng, đã tiến hành nhiều chuyến viễn du về phương tây là nguồn cung cấp thông tin chính cho những dữ liệu về văn hoá và kinh tế xã hội ở Tây Vực ở quyển 96 của bộ sách này.

 Đặc điểm 
 Nội dung 
Hán thư tuy mô phỏng cách làm sử của Sử ký nhưng có những thay đổi, sáng tạo mới. Ban Cố không đề cập các thời đại trước nhà Hán như Tư Mã Thiên mà chỉ tập trung vào viết sử về nhà Hán. Ban Cố cho rằng, thể loại kỷ truyện của Sử ký bao quát một thời kỳ quá dài, làm mờ nhạt vai trò của nhà Hán đương thời, do đó ông chỉ lựa chọn giai đoạn nhà Hán làm sách.

Hán thư được đánh giá là bộ sử về lịch sử giai đoạn hoàn chỉnh nhất ở Trung Quốc.Lê Đông Phương, Vương Tử Kim, sách đã dẫn, tr 308

Đối với các hoàng đế nhà Hán, Hán thư không gọi là Bản kỷ mà gọi là Kỷ.

Ban Cố nói riêng và các tác giả nói chung viết sách trên tư tưởng độc tôn vị trí của nhà Hán trong sách, chuyển Hạng Vũ từ "Bản kỷ" trong Sử ký sang "Trần Thắng Hạng Tịch liệt truyện" vì Hạng Vũ không phải vua nhà Hán. Tương tự với Vương Mãng dù là vua nhà Tân nhưng là kẻ thù của nhà Hán hay một vua Hán khác là Lưu Bồn Tử (được quân khởi nghĩa Xích Mi lập nên), do chống lại Hán Quang Vũ Đế, cũng chỉ được chép vào liệt truyện. Ban Cố bổ sung thêm thiên bản kỷ về Hán Huệ Đế mà trong sử ký gộp vào trong bản kỷ về Lã hậu.

Hán thư là kho tư liệu phong phú và đa dạng, trong đó bảo lưu được nhiều văn kiện lịch sử quan trọng có giá trị, với nhiều chiếu thư, tấu chương và trước tác thể hiện sách lược, mưu kế, tư tưởng chính trị, ngoại giao của các nhân vật. Hán thư còn bổ sung thêm khá nhiều tư liệu về các dân tộc thiểu số mà Tư Mã Thiên chưa đề cập trong Sử ký.

Ngoài ra, Hán thư còn có các thiên Bách quan công khanh biểu, Hình pháp chí, Địa lý chí, Nghệ văn chí mà Sử ký không có.

 Tư tưởng 
nhỏ|phải|250px|Bản in thời Minh, lưu trữ tại thư viện Thiên Nhất Các, Ninh Ba
Hán thư theo tư tưởng Nho giáo chính thống rõ nét. Thời kỳ các tác giả soạn Hán thư, tư tưởng thần học phong kiến đã rất phát triển và trở thành tư tưởng thống trị xã hội. Chính vì vậy, hệ tư tưởng trung quân ái quốc trở thành tư tưởng xuyên suốt trong tác phẩm.

Do đó, một mặt tiếp thu sử liệu từ Sử ký, mặt khác Hán thư lại phê phán Sử ký là vô quân vô chủ, vô thánh vô thần. Điều đó giúp Hán thư trở thành công cụ đắc lực bảo vệ cho hệ tư tưởng phong kiến và được triều đình nhà Hán hoan nghênh.Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 30

Trên tư tưởng đó, Hán thư vứt bỏ tư tưởng tiến bộ "cùng thiên nhân chi tế, thông cổ kim chi tiến" của Tư Mã Thiên và tập trung ca ngợi học thuyết thần bí về thiên nhân tương ứng và âm dương ngũ hành, coi đó là quy luật vĩnh hằng của sự phát triển xã hội. Điều này thể hiện trong thiên "Ngũ hành chí". Ban Cố tập trung trận luận thuyết của Đổng Trọng Thư, Lưu Hướng, Lưu Hâm… về học thuyết âm dương ngũ hành. Trong rất nhiều sự kiện lịch sử, Hán thư dựa vào sự thiên biến để kiểm chứng nhân sự. Điều này không hề có trong Sử ký Tư Mã Thiên.

Tư tưởng phong kiến chính thống của Hán thư rất có lợi cho giai cấp phong kiến thống trị qua các thời đại. Truyện Ban Cố trong sách Hậu Hán thư chép rằng:
"Các học giả không ai không ca ngợi Hán thư. Các triều đại về sau cũng không ngừng sao chép, in ấn cuốn sách này".Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 34

Văn phong
Khi viết tác phẩm này, Ban Cố sử dụng khá nhiều cổ văn, dùng chữ Hán cổ. Do đó, đây là tác phẩm khó đọc, khó tiếp cận và nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu đánh giá, thậm chí ngay cả những người cùng thời với Ban Cố chưa chắc đã hiểu hết Hán thư.Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 32

Chính vì vậy, đời sau có nhiều học giả chú thích cho Hán thư. Theo ghi chép của Tùy thư, từ thời Đông Hán đến thời Nam Bắc triều, đã có hơn 20 học giả tiếp cận với Hán thư, trong đó phần lớn là chú thích.

Tuy nhiên, các bản chú thích Hán thư trước thời nhà Đường đều không còn. Phiên bản chú thích cổ nhất còn được lưu giữ là của Nhan Sư CổTổ tiên của Nhan Chi Thôi và sau nữa là Nhan Chân Khanh đời nhà Đường và một số học giả cùng biên soạn. Ngoài ra còn hai bản phổ biến khác là "Hán thư bổ giải" của Vương Tiến Khiêm đời nhà Thanh và "Hán thư bổ chú bổ chính" của Dương Thúc Đạt thời cận đại

 Vai trò
Cách viết sử chỉ tập trung về một triều đại của Ban Cố ảnh hưởng rất lớn đến đời sau. Nhiều sử gia sau ông học tập cách làm sử của ông, chỉ viết sử về một triều đại hay một giai đoạn lịch sử.Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 31 Trong Nhị thập tứ sử, Hán thư cùng với Sử ký được xếp lên trên hết, được các thế hệ sau coi là kinh điển sử học quan trọng nhất.

Sử gia hiện đại Hsu Mei-ling phát biểu rằng phong cách viết của Ban Cố trong các phần về địa lý đã thiết lập xu hướng cho việc thiết lập các tiết đoạn địa lý trong các văn bản lịch sử, và có thể nhất là đã khuấy động xu hướng về từ điển địa lý tại Trung Quốc cổ đại.Hsu Mei-ling. "The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development," Imago Mundi (quyển 45, 1993): 90-100, trang 98.

Cuốn sách đã vạch ra các khuôn khổ cho những văn bản ở các triều đại Trung Quốc sau này, và hiện được dùng tham khảo khi nghiên cứu về giai đoạn nhà Hán. Hán thư cũng thường được coi là một phần trong bộ Tiền tứ sử của tổng tập Nhị thập tứ sử, cùng với cuốn Sử ký, Tam Quốc chí và Hậu Hán thư.

 Trích dẫn tiêu biểu 
"Vạn lý đồng phong" (Muôn dặm, cùng gió) - Sách Hán thư, Chung Vương Giả truyện (終王賈傳): "Kim thiên hạ vi nhất, vạn lý đồng phong = Nay cõi trần là một, muôn dặm cùng một ngọn gió (今天下為一、萬里同風)".
"Mục chỉ khí sử" (Trỏ bằng mắt, khiến bằng thần khí) - Cống Vũ, một nhân vật trong sách Hán thư (truyện Cống Vũ, 貢禹) viết trong thư cho Hán Nguyên đế: "Hành tuy khuyển trệ, gia phú thế túc, mục chỉ khí sử, thị vi hiền nhĩ = Tuy hành vi ta như chó như lợn, nhưng nhà giàu, thế lực đủ, ta trỏ người bằng mắt, khiến người bằng thần khí, vì ấy ta khá hơn người thôi vậy (行雖犬彘、家富勢足、目指氣使、是為賢耳)".

 Mục lục 
 Bản kỷ 
 Quyển Tựa đề Nội dung1  Cao Đế kỷ  Cao Tổ Lưu Bang2  Huệ Đế kỷ  Huệ Đế Lưu Doanh3  Cao Hậu kỷ  Lã Trĩ (Thiếu Đế Lưu Cung, Thiếu Đế Lưu Hoằng)4  Văn Đế kỷ  Văn Đế Lưu Hằng5  Cảnh Đế kỷ  Cảnh Đế Lưu Khải6  Vũ Đế kỷ  Vũ Đế Lưu Triệt7  Chiêu Đế kỷ  Chiêu Đế Lưu Phất Lăng8  Tuyên Đế kỷ  Tuyên Đế Lưu Tuân9  Nguyên Đế kỷ  Nguyên Đế Lưu Thích10  Thành Đế kỷ  Thành Đế Lưu Ngao11  Ai Đế kỷ  Ai Đế Lưu Hân12  Bình Đế kỷ  Bình Đế Lưu Khản

 Biểu 
 Quyển Tựa đề Nội dung13  Dị tính chư hầu vương biểu  Bảng các vương ngoài họ Lưu14  Chư hầu vương biểu  Bảng các vương họ Lưu15  Vương tử hầu biểu  Bảng các con được phong tước hầu của các vương16  Cao Huệ Cao Hậu Văn công thần biểu  Bảng các công thần của Cao Đế, Huệ Đế, Cao Hậu, Văn Đế17  Cảnh Vũ Chiêu Tuyên Nguyên Thành công thần biểu  Bảng các công thần của Cảnh Đế, Vũ Đế, Chiêu Đế, Tuyên Đế, Nguyên Đế, Thành Đế18  Ngoại thích ân trạch hầu biểu  Bảng các ngoại thích được phong tước hầu19  Bách quan công khanh biểu  Bảng các quan và công khanh trong triều đình20  Cổ kim nhân biểu  Bảng các nhân vật từ thời thượng cổ đến hết thời Tây Hán

 Chí 
 Quyển Tựa đề Nội dung21  Luật lịch chí  Ghi chép về lịch: lịch Thái Sơ của Đặng Bình, lịch Tam Thống của Lưu Hâm22  Lễ nhạc chí  Ghi chép về lễ nghi và âm nhạc23  Hình pháp chí  Ghi chép về hình phạt và luật pháp24  Thực hóa chí  Ghi chép về thực phẩm và hàng hóa25  Giao tự chí  Ghi chép về tế lễ26  Thiên văn chí  Ghi chép về thiên văn học27  Ngũ hành chí  Ghi chép về ngũ hành28  Địa lý chí  Ghi chép về địa lý thời Tây Hán29  Câu hức chí  Ghi chép về sông ngòi và kênh đào30  Nghệ văn chí  Ghi chép về văn học, căn cứ vào Biệt lục của Lưu Hướng và Thất lược của Lưu Hâm

 Liệt truyện 
 Quyển Tựa đề Nội dung31  Trần Thắng Hạng Tịch truyện  Trần Thắng, Hạng Tịch32  Trương Nhĩ Trần Dư truyện  Trương Nhĩ, Trần Dư33  Ngụy Báo Điền Đam Hàn vương Tín truyện  Ngụy Báo, Điền Đam, Hàn vương Tín34  Hàn Bành Anh Lư Ngô truyện  Hàn Tín, Bành Việt, Anh Bố, Lư Quán, Ngô Nhuế35  Kinh Yên Ngô truyện  Kinh vương Lưu Giả, Yên vương Lưu Trạch, Ngô vương Lưu Tỵ36  Sở Nguyên vương truyện  Sở Nguyên vương Lưu Giao, Lưu Hướng, Lưu Hâm37  Quý Bố Loan Bố Điền Thúc truyện  Quý Bố, Loan Bố, Điền Thúc38  Cao ngũ vương truyện  Lưu Phì, Lưu Như Ý, Lưu Hữu, Lưu Khôi, Lưu Kiến39  Tiêu Hà Tào Tham truyện  Tiêu Hà, Tào Tham40  Trương Trần Vương Chu truyện  Trương Lương, Trần Bình, Vương Lăng, Chu Bột41  Phàn Lịch Đằng Quán Phó Cận Chu truyện  Phàn Khoái, Lịch Thương, Hạ Hầu Anh, Quán Anh, Phó Khoan, Cận Hấp, Chu Tiết42  Trương Chu Triệu Nhâm Thân Đồ truyện Trương Thương, Chu Xương, Triệu Nghiêu, Nhâm Ngao, Thân Đồ Gia43  Lịch Lục Chu Lưu Thúc Tôn truyện   Lịch Tự Cơ, Lục Giả, Chu Kiến, Lưu Kính, Thúc Tôn Thông44  Hoài Nam Hành Sơn Tế Bắc vương truyện  Hoài Nam Lệ vương Lưu Trường, Hành Sơn vương Lưu Tứ, Tế Bắc Trinh vương Lưu Bột45  Khoái Ngũ Giang Tức Phu truyện  Khoái Thông, Ngũ Bị, Giang Sung, Tức Phu Cung46  Vạn Thạch Trực Chu Trương truyện  Thạch Phấn, Vệ Oản, Trực Bất Nghi, Chu Nhân, Trương Âu47  Văn tam vương truyện  Lương Hiếu vương Lưu Vũ, Đại Hiếu vương Lưu Tham, Lương Hoài vương Lưu Ấp48  Giả Nghị truyện  Giả Nghị49  Viên Áng Tiều Thố truyện  Viên Áng, Tiều Thố50  Trương Phùng Cấp Trịnh truyện  Trương Thích Chi, Phùng Đường, Cấp Ảm, Trịnh Đương Thời51  Giả Trâu Mai Lộ truyện  Giả Sơn, Trâu Dương, Mai Thặng, Lộ Ôn Thư52  Đậu Điền Quán Hàn truyện  Đậu Anh, Điền Phẫn, Quán Phu, Hàn An Quốc53  Cảnh thập tam vương truyện  Lâm Giang Mẫn vương Lưu Vinh, Hà Gian Hiến vương Lưu Đức, Lâm Giang Ai vương Lưu Yên, Lỗ Cung vương Lưu Dư, Giang Đô Dịch vương Lưu Phi, Giao Tây Vu vương Lưu Đoan, Triệu Kính Túc vương Lưu Bành Tổ, Trung Sơn Tĩnh vương Lưu Thắng, Trường Sa Định vương Lưu Phát, Quảng Xuyên Huệ vương Lưu Việt, Giao Đông Khang vương Lưu Ký, Thanh Hà Ai vương Lưu Thừa, Thường Sơn Hiến vương Lưu Thuấn54  Lý Quảng Tô Kiến truyện  Lý Quảng, Tô Kiến55  Vệ Thanh Hoắc Khứ Bệnh truyện  Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh56  Đổng Trọng Thư truyện  Đổng Trọng Thư57  Tư Mã Tương Như truyện  Tư Mã Tương Như58  Công Tôn Hoằng Bốc Thức Nghê Khoan truyện  Công Tôn Hoằng, Bốc Thức, Nghê Khoan59  Trương Thang truyện  Trương Thang60  Đỗ Chu truyện  Đỗ Chu61  Trương Khiên Lý Quảng Lợi truyện  Trương Khiên, Lý Quảng Lợi62  Tư Mã Thiên truyện  Tư Mã Thiên63  Vũ ngũ tử truyện  Lệ Thái tử Lưu Cứ, Tề Hoài vương Lưu Hoành, Yên Thích vương Lưu Đán, Quảng Lăng Lệ vương Lưu Tư, Xương Ấp Ai vương Lưu Bác64  Nghiêm Chu Ngô Khâu Chủ Phụ Từ Nghiêm Chung Vương Giả truyện  Nghiêm Trợ, Chu Mãi Thần, Ngô Khâu Thọ Vương, Chủ Phụ Yển, Từ Nhạc, Nghiêm An, Chung Quân, Vương Bao, Giả Quyên Chi65  Đông Phương Sóc truyện  Đông Phương Sóc66  Công Tôn Lưu Điền Vương Dương Sái Trần Trịnh truyện  Công Tôn Hạ, Lưu Khuất Ly, Điền Thiên Thu, Vương Hân, Dương Sưởng, Sái Nghĩa, Trần Vạn Niên, Trịnh Hoằng67  Dương Hồ Chu Mai Vân truyện  Dương Vương Tôn, Hồ Kiến, Chu Vân, Mai Phúc68  Hoắc Quang Kim Nhật Đê truyện  Hoắc Quang, Kim Nhật Đê69  Triệu Sung Quốc Tân Khánh Kỵ truyện  Triệu Sung Quốc, Tân Khánh Kỵ70  Phó Thường Trịnh Cam Trần Đoàn truyện  Phó Giới Tử, Thường Huệ, Trịnh Cát, Cam Diên Thọ, Trần Thang, Đoàn Hội Tông71  Tuấn Sơ Vu Tiết Bình Bành truyện  Tuấn Bất Nghi, Sơ Quảng, Vu Định Quốc, Tiết Quảng Đức, Bình Đương, Bành Tuyên72  Vương Cống lưỡng Cung Bào truyện  Vương Cát, Cống Vũ, Cung Thắng, Cung Xá, Bào Tuyên73  Vi Hiền truyện  Vi Hiền74  Ngụy Tương Bính Cát truyện  Ngụy Tương, Bính Cát75  Tuy lưỡng Hạ Hầu Kinh Dực Lý truyện  Tuy Hoằng, Hạ Hầu Thủy Xương, Hạ Hầu Thắng, Kinh Phòng, Dực Phụng, Lý Tầm76  Triệu Doãn Hàn Trương lưỡng Vương truyện  Triệu Quảng Hán, Doãn Ông Quy, Hàn Diên Thọ, Trương Sưởng, Vương Tôn, Vương Chương77  Cái Gia Cát Lưu Trịnh Tôn Vô Tương Hà truyện  Cái Khoan Nhiêu, Gia Cát Phong, Lưu Phụ, Trịnh Sùng, Tôn Bảo, Vô Tương Long, Hà Tịnh78  Tiêu Vọng Chi truyện  Tiêu Vọng Chi79  Phùng Phụng Thế truyện  Phùng Phụng Thế80  Tuyên Nguyên lục vương truyện  Hoài Dương Hiến vương Lưu Khâm, Sở Hiếu vương Lưu Hiêu, Đông Bình Tư vương Lưu Vũ, Trung Sơn Ai vương Lưu Cánh, Định Đào Cung vương Lưu Khang, Trung Sơn Hiếu vương Lưu Hưng81  Khuông Trương Khổng Mã truyện  Khuông Hành, Trương Vũ, Khổng Quang, Mã Cung82  Vương Thương Sử Đan Phó Hỉ truyện  Vương Thương, Sử Đan, Phó Hỉ83  Tiết Tuyên Chu Bác truyện  Tiết Tuyên, Chu Bác84  Trạch Phương Tiến truyện  Trạch Phương Tiến85  Cốc Vĩnh Đỗ Nghiệp truyện  Cốc Vĩnh, Đỗ Nghiệp86  Hà Vũ Vương Gia Sư Đan truyện  Hà Vũ, Vương Gia, Sư Đan87  Dương Hùng truyện  Dương Hùng88  Nho lâm truyện  Đinh Khoan, Thi Thù, Mạnh Hỉ, Lương Khâu Hạ, Phí Trực, Phục Sinh, Âu Dương Sinh, Lâm Tôn, Chu Kham, Trương Sơn Phủ, Vương Thức, Hậu Thương, Hồ Mẫu Sinh, Nghiêm Bành Tổ, Nhan An Lạc, Phòng Phượng89  Tuần lại truyện  Văn Ông, Ngũ Thành, Hoàng Bá, Chu Ấp, Cung Toại, Thiệu Tín Thần90  Khốc lại truyện  Chất Đô, Nịnh Thành, Triệu Vũ, Nghĩa Tung, Vương Ôn Thư, Doãn Tề, Dương Bộc, Hàm Tuyên, Điền Quảng Minh, Điền Diên Niên, Nghiêm Diên Niên, Doãn Thưởng91  Hóa thực truyện  Bạch Khuê, Trình Trịnh92  Du hiệp truyện  Chu Gia, Điền Trọng, Kịch Mạnh, Quách Giải, Vạn Chương, Lâu Hộ, Trần Tuân, Nguyên Thiệp93  Nịnh hạnh truyện  Đặng Thông, Triệu Đàm, Hàn Yên, Lý Diên Niên, Thạch Hiển, Thuần Vu Trường, Đổng Hiền94  Hung Nô truyện  Hung Nô95  Tây Nam Di lưỡng Việt Triều Tiên truyện  Tây Nam Di, Nam Việt, Mân Việt, Đông Hải, Vệ Mãn Triều Tiên96  Tây Vực truyện  Tây Vực97  Ngoại thích truyện  Ngoại thích: Cao Tổ Lã hoàng hậu húy Trĩ,Hiếu Huệ Trương hoàng hậu, Cao Tổ Bạc Cơ, Hiếu Văn Đậu hoàng hậu, Hiếu Cảnh Bạc hoàng hậu, Hiếu Cảnh Vương hoàng hậu, Hiếu Vũ Trần hoàng hậu, Hiếu Tư Vệ hoàng hậu tự Tử Phu, Hiếu Vũ Lý Hoàng hậu, Hiếu Vũ Câu Dặc Triệu Tiệp Dư, Hiếu Chiêu Thượng Quan hoàng hậu, Vệ thái tử Sử Lương Đệ, Sử hoàng tôn Vương phu nhân húy Ông Tu, Hiếu Tuyên Cung Ai Hứa Hoàng hậu húy Bình Quân, Hiếu Tuyên Hoắc hoàng hậu húy Thành Quân, Hiếu Tuyên Vương hoàng hậu, Hiếu Thành Hứa hoàng hậu, Hiếu Thành Ban Tiệp Dư, Hiếu Thành Triệu hoàng hậu biệt hiệu Phi Yến,Hiếu Nguyên Phó chiêu nghi, Định Đào Đinh Cơ, Hiếu Ai Phó hoàng hậu, Hiếu Nguyên Phùng chiêu nghi húy Viện,Trung Sơn Vệ Cơ, Hiếu Bình Vương hoàng hậu98  Nguyên Hậu truyện  Vương Chính Quân99  Vương Mãng truyện  Vương Mãng100  Tự truyện  Lịch sử nhà họ Ban, lời tựa của Ban Cố

Xem thêm
 Nhị thập tứ sử
 Ban Cố
 Ban Chiêu

Tham khảo
 Nguyễn Thanh Hà (2009), Mười nhà sử học nổi tiếng Trung Quốc, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
Hulsewé A. F. P. và Loewe M. A. N. 1979. China in Central Asia: The Early Stage 125 BC – AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty. E. J. Brill, Leiden.
Watson Burton. 1974. Courtier and Commoner in Ancient China. Selections from the History of the Former Han., Nhà in Đại học Columbia, New York. (bản dịch tiếng Anh các chương 54,63,65,67,68,71,74,78,92, 97).

Chú thích

 Liên kết ngoài 

Ban Chiêu, nữ sử gia 
The Han Histories
Silk Road Seattle (The Silk Road Seattle website contains many useful resources including a number of full-text historical works, maps, photos, etc.)

Thể loại:Văn học nhà Hán
Thể loại:Điển tịch Đông Hán
Thể loại:Điển tịch nhà Hán
Thể loại:Sách lịch sử về Trung Quốc
Thể loại:Văn bản cổ điển Trung Quốc