Các thuật ngữ và khái niệm Phật giáo

Các thuật ngữ và khái niệm Phật giáo, bảng chú giải thuật ngữ Phật giáo thường có nguồn gốc từ các tư tưởng triết lý đến từ Ấn Độ, Tây Tạng, Nhật Bản... và qua đường Trung Hoa vào Việt Nam. Các thuật ngữ và khái niệm được liệt kê trong bảng sau đây là để giúp người đọc hiểu được nguyên gốc của chúng, cũng như đưa ra một định nghĩa sơ khởi của thuật ngữ hay khái niệm đó.

Các ngôn ngữ và tông phái được nhắc đến trong bài:
 Tiếng Pali: đặc biệt được dùng trong các kinh của Thượng tọa bộ, hay "Phật giáo nguyên thủy", (Theravada)
 Tiếng Phạn (Sanskrit) và Phật giáo tạp chủng phạn ngữ (Buddhist Hybrid Sanskrit): được dùng nhiều trong Phật giáo Đại thừa
 Tiếng Tây Tạng: trong Phật giáo Tây Tạng, đặc biệt là Kim cang thừa
 Chữ Hán, Hán-Việt và các ngôn ngữ thuộc nhóm CJKV (Chinese-Japanese-Korean-Vietnamese)

A
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác A-di-đà sa.: amitābha ("vô lượng ánh sáng") và amitāyus ("vô lượng đời sống") 阿彌陀 hay 阿彌陀佛, 阿弥陀 hay 阿弥陀仏
 zh.: Āmítuó hay Āmítuó fó
 ja.: Amida hay Amida-butsu A-hàm sa.: Āgama pi.: Nikāya
 阿含
 zh.: Āhán
 ja.: Agon ái zh.: 愛 pi.: taṇhā
 sa.: tṛṣṇā
 愛
 zh.: ài
 ja.: ai a-la-hán pi.: arahat hay arahant
 sa.: arhat hay arhant bo.: དགྲ་ཅོམ་པ་, dgra com pa
 阿羅漢
 zh.: āluóhàn
 ja.: arakan a-lại-da thức pi., sa.: ālayavijñāna bo.: ཀུན་གཞི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་kun gzhi rnam par shes pa
 阿賴耶識, 阿頼耶識
 zh.: ālàiyēshí
 ja.: araya-shiki a-tì-đạt-ma abhi là "bên trên" hay "thuộc về", dhamma là "đạo"
 pi.: abhidhamma
 sa.: abhidharma bo.: chos mngon pa
 阿毗達磨
 zh.: ??
 ja.: ?? a-xà-lê pi.: ācāriya
 sa.: ācārya th.: อาจารย์ ajahn
 阿闍梨, 阿闍梨耶
 zh.: āshélí hay āshélíyē
 ja.: ajari hay ajariya ấn zh.: 印 sa.: mudrā
 bo.: ཕྱག་རྒྱ་ phyag rgya
 印
 zh.: ??
 ja.: inzō

B
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác ba-la-mật-đa/ba-la-mật pi.: parami
 sa.: pāramitā 波羅蜜
 zh.: bōluómì
 ja.: haramitsu Ban-thiền Lạt-ma bo.: པན་ཆེན་བླ་མ་ panchen blama sa.: paṇḍitaguru
 班禪喇嘛
 zh.: ??
 ja.: ?? báo thân zh.: 報身 sa.: saṃbhogakāya
 報身
 zh.: bàoshēn
 ja.: hōshin Bát chính đạo zh.: 八正道 pi.: aṭṭhāṅgika-magga
 sa.: aṣṭāṅgika-mārga
 th.: อริยมรรค ariya-mak
 八正道
 zh.: Bāzhèngdào
 ja.: Hasshōdō bát-nhã pi.: paññā
 sa.: prajñā般若
 zh.: bānruò
 ja.: hannya bát-nhã-ba-la-mật-đa/bát-nhã-ba-la-mật đến từ bát-nhã và ba-la-mật-đa sa.: prajñāpāramitā
 pi.: paññāparami
 般若波羅蜜多
 zh.: bānruòbōluómì
 ja.: hannya-haramita bát-niết-bàn gốc từ Niết-bàn pi.: parinibbāna
 sa.: parinirvāṇa
 般涅槃
 zh.: bān nièpán
 ja.: hatsunehan bất hại zh.: 不害 sa.: ahiṃsā
 pi.: ahiṃsā
 不害
 zh.: bù hài
 ja.: fugai Bích-chi Phật zh.: 辟支佛 pi.: paccekabuddha
 sa.: pratyekabuddha
 辟支佛
 zh.: ??
 ja.: Hyakushibutsu bố thí zh.: 布施 pi., sa.: dāna
 布施
 zh.: bushī
 ja.: fuse bồ-đề pi., sa.: bodhi 菩提
 zh.: pútí
 ja.: bodai bồ-đề tâm đến từ bồ-đề pi., sa.: bodhicitta
 bo.: བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ byang chub kyi sems
 菩提心
 zh.: pútíxīn
 ja.: bodaishin Bồ-đề thụ đến từ bồ-đề 菩提樹
sa.: bodhidruma, bodhitaru
 zh.: Pútishù
 ja.: Bodaiju bồ-tát zh.: 菩薩 pi.: bodhisatta
 sa.: bodhisattva
 菩薩
 zh.: púsà
 ja.: bosatsu Bộ kinh zh.: 部經 pi.: Nikāya
 sa.: Āgama
 部經
 zh.: Bùjīng
 ja.: ?? bụt từ √budh: "thức tỉnh"
 pi., sa.: buddha 佛, 仏
 zh.: fó
 ja.: butsu hay hotoke

C
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác cận sự nam zh.: 近事 (cận sự) sa.: upāsaka
 近事男
 zh.: jìnshìnán
 ja.: ?? cận sự nữ zh.: 近事 (cận sự) sa.: upāsika
 近事女
 zh.: jìnshìnǚ
 ja.: ?? chân âm zh.: 真言 sa.: mantra
 真言
 zh.: zhēnyán
 ja.: shingon chính niệm zh.: 正念 pi.: sammā-sati
 sa.: samyag-smṛti
 正念
 zh.: zhèngniàn
 ja.: ?? chủng tử zh.: 種子 sa.: bīja
 種子
 zh.: zhŏngzi
 ja.: shushi công án zh.: 公案 公案
 zh.: gōng-àn
 ja.: gong'an Cực lạc zh.: 極樂 sa.: sukhāvatī;
 bo.: བདེ་བ་ཅན་ Dewachen
 極樂
 zh.: jílè
 ja.: jōdo

D
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác danh sắc zh.: 名色 pi., sa.: nāmarūpa
 名色
 zh.: míngsè
 ja.: myōshiki Di-lặc zh.: 彌勒 hay 彌勒佛,弥勒 hay 弥勒仏 pi.: Metteyya
 sa.: Maitreya
 彌勒 hay 彌勒佛,弥勒 hay 弥勒仏
 zh.: Mílè hay Mílè Fó
 ja.: Miroku hay Miroku-butsu dục giới zh.: 欲界 pi.: kāmadhātu, kāmaloka
 sa.: kāmadhātu, kāmaloka
 bo.: འདོད་ཁམས་ `dod khams
 欲界
 zh.: yùjiè 
 ja.: ?? du-già sa.: yoga 瑜伽
 zh.: ??
 ja.: ?? duyên/duyên khởi zh.: 因縁, 緣起 pi.: paṭicca-samuppāda
 sa.: pratītya-samutpāda
 因縁, 緣起
 zh.: yīn, yuánqǐ
 ja.: innen, engi Duy thức tông zh.: 唯識宗 sa.: vijñaptimātravādin
 唯識宗
 zh.: ??
 ja.: ??

Đ
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác đại thành tựu zh.: 大成就 sa.: mahāsiddhi
 th.: มหายาน
 大成就
 zh.: dàchéngjiù
 ja.: ?? đại thủ ấn zh.: 大手印 sa.: mahāmudrā
 bo.: ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ chag-je chen-po
 大手印
 zh.: ??
 ja.: ?? Đại thừa zh.: 大乘 sa.: mahāyāna
 大乘
 zh.: Dàshèng
 ja.: Daijō đát-đặc-la zh.: 怛特羅 sa.: tantra
 怛特羅
 zh.: dátèluó
 ja.: ?? Đạt Lai Lạt Ma/Đạt-lại Lạt-ma bo.: ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ taa-la'i bla-ma 達賴喇嘛
 zh.: Dálài Lǎma
 ja.: Darai Rama điển toạ zh.: 典座 典座
 zh.: diànzuò
 ja.: tenzo độc tham zh.: 獨參 獨參
 zh.: dúcān
 ja.: dokusan

G
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác giác tính zh.: 覚性 sa.: buddhatā
 覚性
 zh.: ??
 ja.: kakushō giải thoát 解脱 pi.: mokkha, vimokkha, mutti, vimutti
 sa.: mokṣa, vimokṣa, mukti, vimukti
 解脱
 zh.: jiětuō
 ja.: gedatsu giới zh.: 戒 pi.: sīla
 sa.: śīla
 戒
 zh.: jiè
 ja.: kai

H
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác hành zh.: 行 pi.: saṅkhāra
 sa.: saṃskāra
 行
 zh.: xíng
 ja.: gyō hiệp chưởng zh.: 合掌 sa.: añjali
 合掌
 zh.: hézhǎng
 ja.: gasshō hoá thân zh.: 化身 bo.: སྤྲུལ་སྐུ་ tulku
 sa.: nirmāṇa-kāya
 化身
 zh.: huàshēn
 ja.: keshin Hộ pháp zh.: 護法 pi.: dhammapāla
 sa.: dharmapāla
 護法
 zh.: ??
 ja.: ?? hữu zh.: 有 pi., sa.: bhava
 有
 zh.: yǒu
 ja.: u hữu luân zh.: 有輪 pi.: bhavacakka
 sa.: bhava-cakra
 有輪
 zh.: ??
 ja.: ??

K
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác không hành nữ zh.: 空行女 sa.: ḍākinī
 bo.: མཁའ་འགྲོ་མ་ mkha` `gro ma
 空行女
 zh.: ??
 ja.: ?? khổ zh.: 苦 pi.: dukkha
 sa.: duḥkha
 苦
 zh.: kǔ
 ja.: ku kiến tính zh.: 見性 見性
 zh.: jiànxìng
 ja.: kenshō Kim cương thừa zh.: 金剛乘 sa.: vajrayāna
 金剛乘
 zh.: Jīngāng chéng
 ja.: ?? kinh zh.: 經 pi.: sutta
 sa.: sūtra
 經, 経
 zh.: jīng
 ja.: kyō Kinh tạng zh.: 經藏 pi.: Sutta-piṭaka
 sa.: Sūtra-piṭaka
 經藏, 経蔵
 zh.: Jīngcáng
 ja.: Kyōzō

L
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác lão sư zh.: 老師 老師
 zh.: lǎo shī
 ja.: rōshi lão tử zh.: 老死 pi., sa.: jarāmaraṇa
 老死
 zh.: ??
 ja.: ?? lạt-ma bo.: བླ་མ་ lama sa.: guru
 喇嘛
 zh.: lǎma
 ja.: rama Lâm Tế tông zh.: 臨濟宗 臨濟宗
 zh.: Línjì-zōng
 ja.: Rinzai-shū luân hồi zh.: 輪迴 pi., sa.: saṃsāra
 輪迴
 zh.: lúnhúi
 ja.: rinne Luận tạng zh.: 論藏 pi.: Abhidhamma-piṭaka
 sa.: Abhidharma-piṭaka
 論藏
 zh.: Lùnzàng
 ja.: Ronzō Luật tạng zh.: 律藏 pi., sa.: Vinaya-piṭaka
 律藏
 zh.: Lǜzàng
 ja.: Ritsuzō lục nhập zh.: 六入 pi.: saḷāyatana
 sa.: ṣaḍāyatana
 六入 hay 六処
 zh.: liùrù
 ja.: rokunyū hay rokusho

M
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác mõ  木魚
 zh.: mùyú
 ja.: mokugyo

N
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác nam-mô pi.: namo
 sa.: namaḥ hay namas 南無
 zh.: nammu
 ja.: namu hay nam ngã zh.: 我 pi.: atta
 sa.: ātman
 我
 zh.: wǒ
 ja.: ?? nghiệp zh.: 業 pi.: kamma
 sa.: karma
 th.: กรรม kam
 業
 zh.: yè
 ja.: gō ngộ zh.: 悟 悟
 zh.: wú
 ja.: satori ngũ uẩn zh.: 五蘊 pi.: pañca khandha
 sa.: pañca skandha
 五蘊
 zh.: wǔyùn
 ja.: go-on nhân duyên zh.: 因縁 pi.: paṭicca-samuppāda
 sa.: pratītya-samutpāda
 bo.: རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་rten cing `brel bar `byung ba
 因縁
 zh.: yīn
 ja.: innen Như Lai zh.: 如来 sa.: tathāgata
 如来
 zh.: rúlái
 ja.: nyorai Như Lai tạng zh.: 如来蔵 sa.: tathāgatagarbha
 如来蔵
 zh.: rú lái ??
 ja.: nyuoraizō Niết-bàn pi.: nibbāna
 sa.: nirvāṇa th.: นิพพาน nípphaan
 涅槃
 zh.: Nièpán
 ja.: Nehan

P
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác pháp zh.: 法 pi.: dhamma
 sa.: dharma
 法
 zh.: fă
 ja.: hō pháp thân zh.: 法身 sa.: dharmakāya
 法身
 zh.: fǎshēn
 ja.: hosshin Phật zh.: 佛 佛
 zh.: fó
 ja.: hotoke phật tính zh.: 佛性 sa.: buddhatā hay buddha-svabhāva
 佛性, 仏性
 zh.: fóxìng
 ja.: busshō phương tiện zh.: 方便 sa.: upāya
 方便
 zh.: fāngbiàn
 ja.: hōben

Q
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác Quan Thế Âm zh.: 觀世音 hay 觀音 觀世音 hay 觀音
 zh.: Guān Shì Yīn hay Guān Yīn
 ja.: Kanzeon hay Kannon quán zh.: 觀 hay 観 pi.: vipassanā
 sa.: vipaśyanā hay vidarśanā
 觀 hay 観
 zh.: guān
 ja.: kan quy y zh.: 歸依 pi.: saraṇa
 sa.: śaraṇa
 bo.: skyabs
 歸依
 zh.: ??
 ja.: ??

S
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác sân zh.: 瞋 sa.: dveṣa
 瞋
 zh.: chēn
 ja.: jin sắc giới zh.: 色界 sa., pi.: rūpaloka, rūpadhātu
 bo.: གཟུགས་ཁམས་ gzugs khams
 色界
 zh.: sèjiè
 ja.: ?? sinh zh.: 生 pi., sa.: jāti
 生
 zh.: shēng
 ja.: shō

T
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác tam bảo zh.: 三寶 三寶
sa.: triratna
pi. tiratana
 zh.: sānbăo
 ja.: sanbō Tam độc zh.: 三毒 bo.: dug gsum
 三毒
 zh.: Sāndú
 ja.: Sandoku tam giới zh.: 三界 pi.: tiloka
 sa.: triloka
 bo.: ཁམས་གསུམ་ khams gsum
 三界
 zh.: sānjiè
 ja.: sankai Tam tạng zh.: 三藏 pi.: Tipiṭaka
 sa.: Tripiṭaka
 th.: ไตรปิฎก Traipidok
 三藏
 zh.: Sānzàng
 ja.: Sanzō
 ko.: Samjang tam thân zh.: 三身 sa.: trikāya
 三身
 zh.: sānshēn
 ja.: sanjin Tam thời zh.: 三時 三時
 zh.: Sānshí
 ja.: Sanji Tam luận tông zh.: 三論宗 三論宗
 zh.: Sānlùnzōng
 ja.: Sanron-shū Tào Động tông zh.: 曹洞宗 曹洞宗
 zh.: Cáodòng-zōng
 ja.: Sōtō-shū tăng già pi., sa.: saṅgha 僧, 僧侶
 zh.: sēnglǚ
 ja.: sōryō thần thể zh.: 神體 sa.: iṣṭadevatā
 神體
 zh.: shéntí
 ja.: shintai Thiên Thai tông zh.: 天台宗 天台宗
 zh.: tiāntāi-zōng
 ja.: tendai-shū thiền đường zh.: 禅堂 禅堂
 zh.: chántáng
 ja.: zendo Thiền-na/Thiền 
 禪那/禪
 pi.: jhāna
 sa.: dhyāna 禪那/禪
 zh.: Chánna/Chán
 ja.: Zenna/Zen Thiền tông 
 zh.: 禪宗 禪宗
 zh.: Chánzōng
 ja.: Zen-shū thủ zh.: 取 pi., sa.: upādāna
 取
 zh.: qǔ
 ja.: shu thụ zh.: 受 pi., sa.: vedanā
 受
 zh.: shòu
 ja.: ju thức zh.: 識 pi.: viññāṇa
 sa.: vijñāna
 識
 zh.: shí
 ja.: shiki Thượng toạ bộ 
|
 zh.: 上座部
|
 pi.: Theravāda
 sa.: Sthaviravāda
 上座部
 zh.: Shàngzuòbù
 ja.: Jōzabu

|- valign="top"
| tiếp tâm|
 zh.: 接心
|
 接心
 zh.: jiēxīn
 ja.: sesshin

|- valign="top"
| Tiểu thừa|
 zh.: 小乘
|
 小乘
 zh.: Xiǎoshèng
 ja.: Shōjō

|- valign="top"
| tính Không|
 zh.: 空 
|
 空
 zh.: kōng
 ja.: kū

|- valign="top"
| tỉ-khâu/tỉ-khưu|
 pi.: bhikkhu
 sa.: bhikṣu
|
 bo.: དགེ་སློང་ dge slong
 th.: ภิกขุ bhikku
 比丘
 zh.: bǐ qiū
 ja.: biku

|- valign="top"
| tỉ-khâu-ni/tỉ-khưu-ni|
 từ tỉ-khâu
 pi.: bhikkhunī
 sa.: bhikṣu
|
 bo.: དགེ་སློང་མ་sde slong ma
 th.: ภิกษุณี bhiksuni
 比丘尼
 zh.: bǐ qiū ní
 ja.: bikuni

|- valign="top"
| Tịnh độ tông|
 zh.: 净土宗
|
 净土宗
 zh.: Jìngtǔ-zōng
 ja.: Jōdo-shū
 ko.: Jeongtojong

|- valign="top"
| toạ thiền|
 ja.: 坐禪 zazen
|
 坐禪
 zh.: zuòchán

|- valign="top"
| trung đạo|
 zh.: 中道
|
 pi.: majjhimā paṭipadā
 sa.: madhyamā pratipad
 中道
 zh.: zhōngdào
 ja.: chūdō

|- valign="top"
| trung hữu|
 zh.: 中有
|
 sa.: antarābhava
 bo.: བར་མ་དོའི་སྲིད་པ་ bar ma do'i srid pa
 中有
 zh.: zhongyǒu
 ja.: chūu

|- valign="top"
| Trung quán tông|
 zh.: 中觀宗
|
 sa.: mādhyamika
 bo.: དབུ་མ་པ་ dbu ma pa
 中觀宗
 zh.: Zhōngguānzōng
 ja.: ??

|- valign="top"
| Tứ diệu đế'|
 zh.: 四諦
|
 pi.: Cattāri ariya-saccāni sa.: Catvāry āryasatyāni 四諦
 zh.: Sìdì ja.: Shitai''

U
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác ứng thân zh.: 応身 sa.: nirmāṇakāya
 応身
 zh.: yìngshēn
 ja.: ōjin

V
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác vô minh zh.: 無明 pi.: avijjā
 sa.: avidyā
 bo.: མ་རིག་པ་ ma rig-pa
 無明
 zh.: wúmíng
 ja.: mumyō vô ngã zh.: 無我 pi.: anattā
 sa.: anātman
 無我
 zh.: wúwǒ
 ja.: muga vô sắc giới zh.: 無色界 sa., pi.: arūpaloka, arūpadhātu
 bo.: གཟུགས་མེད་ཁམས་ gzugs med khams
 無色界
 zh.: wú sèjiè
 ja.: ?? vô thường zh.: 無常 pi.: anicca
 sa.: anitya
 無常
 zh.: wúcháng
 ja.: mujō

X
Định nghĩaTừ nguyênTrong các ngôn ngữ khác xúc zh.: 觸 pi.: phassa
 sa.: sparśa
 觸 hay 触
 zh.: chù
 ja.: soku

Thư mục tham khảo
Bukkyō kan-bon dai jiten 佛教漢梵大辭典 (Buddhist Chinese-Sanskrit Dictionary). Hirakawa Akira 平川彰. Tokyo: Reiyūkai 霊友会, 1997. 
DDB, Digital Dictionary of Buddhism, Muller, Charles, ed.<http://www.buddhism-dict.net/ddb/>.
Encyclopaedia of Buddhism, Government of Ceylon, Colombo, 1965–.
Fóguāng dàcídiǎn 佛光大辭典. Fóguāng dàcídiǎn biānxiū wěiyuánhuì 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fóguāng chūbǎnshè, 1988.
Materials for a Dictionary of the Prajñāpāramitā-Literature, E. Conze. Tokyo, 1973. 
The Pali Text Society’s Pali-English Dictionary, editors T. Rhys Davids and W. Stede, publ. by the Pali Text Society, Luân Đôn, 1972.
A Dictionary of Chinese Buddhist Terms by William Edward Soothill and Lewis Hodous <http://www.acmuller.net/soothill/soothill-hodous.html >.

Tham khảo


Thể loại:Triết lý Phật giáo
Thể loại:Thuật ngữ thiền