Từ Đạo Hạnh

Từ Đạo Hạnh (chữ Hán: 徐道行; 1072 – 1116), tục gọi là Đức Thánh Láng (德聖𣼽), là một thiền sư người Việt Nam thời nhà Lý. Cuộc đời ông được ghi lại dưới nhiều màu sắc huyền thoại.Thiện Đỗ Vietnamese supernaturalism: views from the southern region - Page 245 2003 "29 It is interesting to note that in the folk legend of Từ Đạo Hạnh. there was a spirit who appeared before him at the time he achieved magical power from meditation. The spirit identified himself as Tu' Tran Thien Vu'o'ng or Deva King of Four." Trước khi truyền thuyết về Liễu Hạnh phổ biến, ông thường được liệt vào hàng thánh nổi tiếng trong tín ngưỡng Việt Nam, gọi là Tứ bất tử.

Truyền thuyết nổi tiếng nhất về ông chính là việc ông trút xác, hóa thân thành con trai của Sùng Hiền hầu là Lý Dương Hoán, chính là Lý Thần Tông sau này. Chính vì truyền thuyết nổi tiếng này, cùng sự huyền diệu của các câu chuyện dân gian về ông đã khiến trong một thời gian ông có tên trong danh sách Tứ bất tử của người Việt Nam, cho đến khi truyền thuyết về Bà Chúa Liễu Hạnh trỗi dậy.

Dân chúng lập đền thờ ông tại chùa Thiên Phúc (nay thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội), tục gọi là chùa Thầy và chùa Láng,Tài Thư Nguyễn The History of Buddhism in Vietnam  2008 Page 98 "The most representative was Bonze superior Tu Dao Hanh, a contemporary of Van Hanh. Tu Dao Hanh's biography was full of a series of mystic and strange stories as “commanding the sylphs, dancing with magic sticks, being reincarnated,..." chùa Nền ở Hà Nội. Hàng năm, lễ hội chùa Thầy được mở vào ngày 7 tháng 3 âm lịch, tương truyền là ngày ông viên tịch.Van Huy Nguyen, Laurel Kendall - Vietnam: Journeys of Body, Mind, and Spirit - Page 234 2003 "Tu Dao Hanh, who lived as a monk at Thay Temple (Chua Thay) in the eleventh century, is regarded as the founder of this... When puppeteers perform during the Thay Festival, they do honor to Tu Dao Hanh, their founder and patron deity,..."

Tiểu sử
Tương truyền ông tên là Lộ (路), con của quan Đô sát Từ Vinh và bà Tăng Thị Loan. Do Từ Vinh bị giết bởi một pháp sư có tên là Đại Điên, Từ Lộ đã có ý đi sang Tây Thiên tu luyện phép thuật giết Đại Điên để trả thù cho cha nhưng đi nửa đường đã quay lại và chọn núi Sài Sơn chùa Phật Tích để tu hành. Ngài chuyên trì kinh "Đại Bi Tâm Đà La Ni" của đức Quán thế Âm tới khi cảm ứng, có vị thần tự xưng Trấn Thiên vương hiện lên và xin làm đệ tử để cho ngài sai khiến. Sau đó ngài dùng gậy đánh chết Đại Điên.

Đại Điên cũng là người tu hành nên sau đó tái sinh làm đứa trẻ, tuy 3 tuổi mà chuyện gì cũng biết, được gọi là Giác Hoàng. Vua Lý Nhân Tông biết chuyện kỳ lạ bèn đón về Kinh Sư cho nó ở chùa Báo Thiên. Vua muốn nhận đứa trẻ làm con nhưng quần thần và dân chúng không nghe, nên vua lập đàn cầu nguyện pháp hội kéo dài 7 ngày để đứa trẻ linh dị kia đầu thai trở lại vào nơi cung cấm.

Từ Đạo Hạnh biết đứa bé là Đại Điên đầu thai để mê hoặc quần chúng, rối loạn chính pháp nên nhờ người chị mang lá bùa của mình, giả làm người đi xem hội rồi treo ở tấm rèm của đứa bé. Tới ngày thứ ba của pháp hội, đứa bé Giác Hoàng bị ốm và nói: "Khắp biên giới trong nước đều có lưới sắt vây che, tuy muốn thác sinh nhưng không có lối". Sau đó đứa bé chết, Lý Nhân Tông truy ra và bắt Từ Đạo Hạnh đem về Hưng Thánh lâu.

Từ Đạo Hạnh xin với em vua là Sùng Hiền Hầu cứu thoát và hứa sẽ làm con của Hầu để trả ơn, tuy nhiên phải báo cho sư biết trước khi vợ của Hầu sắp sinh. Đạo Hạnh dặn rằng: "Bao giờ phu nhân sắp đến ngày sinh thì báo cho tôi biết trước để cầu khấn với sơn thần".

Lại nói chuyện năm xưa đi cầu đạo cùng 2 người bạn Nguyễn Minh Không và Giác Hải, Từ Đạo Hạnh từng có lúc biến ra con hổ để dọa Nguyễn Minh Không, bị Nguyễn Minh Không nhắc nhở, Từ Đạo Hạnh bấm độn biết được kiếp sau sẽ bị hóa hổ. Tới khi sắp tạ thế, Đạo Hạnh bảo Nguyễn Minh Không rằng: "Xưa tôn sư của ta tu đã tròn quả phúc mà còn bị nạn đau thương quả báo, huống chi ở cái thuở mạt thế huyền vị này, há có thể tự giữ mình được sao? Ta nay sắp xuất thế, ở cái địa vị làm thầy người ta, bệnh trái kiếp sau quyết là khó tránh nổi. Ta với người có duyên, nên cứu giúp nhau". Sau này khi Lý Thần Tông hóa hổ, các lương y trong thiên hạ không chữa nổi, lúc ấy có đứa trẻ hát rằng: "Dục tử trị thiên tử bệnh, tu đắc Nguyễn Minh Không". Triều đình tìm tới Nguyễn Minh Không và Nguyễn Minh Không chữa hết bệnh cho nhà vua.

Trút xác
Truyền thuyết lưu rằng, sau khi Từ Đạo Hạnh chết, ông cho thiền sư Nguyễn Minh Không biết mình sẽ đầu thai thành con của Sùng Hiền hầu – em trai của vua Lý Nhân Tông. Vị vua này không có con nên đã nhường ngôi cho con của Sùng Hiền hầu là Lý Dương Hoán, người con này chính là Từ Đạo Hạnh đầu thai, trở thành vua Lý Thần Tông.

Tương truyền ông viên tịch vào ngày 7 tháng 3 năm Bính Thân (1116) tại chùa núi Sài Sơn. Quốc Oai là tên huyện, tức là huyện Quốc Oai ngày nay, tên núi là Phật Tích. Từ Đạo Hạnh đến chơi núi ấy, thấy tảng đá trong hang núi có vết chân người, lấy chân ướm vào vừa đúng: tục truyền đó là chỗ Đạo Hạnh trút xác. Trước kia phu nhân của Sùng Hiến hầu là Đỗ thị đã có mang, đến đây trở dạ mãi không đẻ. Hầu nhớ lại lời Đạo Hạnh dặn khi trước, sai người chạy ngựa đi báo. Đạo Hạnh lập tức thay áo tắm rửa, vào hang núi trút xác mà qua đời. Người làng cho là việc lạ, để xác Đạo Hạnh vào trong khám để thờ. Nay núi Phật Tích tức là chỗ ấy. Hàng năm, mùa xuân, cứ đền ngày mồng 7 tháng 3, con trai, con gái hội họp ở chùa, là hội vui có tiếng một vùng. Người đời sau ngoa truyền là ngày giỗ của sư (xác Đạo Hạnh đến khoảng năm Vĩnh Lạc nhà Minh, bị người Minh đốt cháy, người làng ấy lại đắp tượng lại thờ như cũ, hiện nay hãy còn).Đại Việt sử ký toàn thư: "Bính Thân, Hội Tường Đại Khánh năm thứ 7 [1116], (Tống Chính Hòa năm thứ 6). Mùa hạ, nhà sư Từ Đạo Hạnh trút xác ở chùa núi Quốc Oai (Quốc Oai là tên huyện, tức là huyện Quốc Oai ngày nay, tên núi là Phật Tích. Từ Đạo Hạnh đến chơi núi ấy, thấy tảng đá trong hang núi có vết chân người, lấy chân ướm vào vừa đúng: tục truyền đó là chỗ Đạo Hạnh trút xác). Trước là phu nhân của Sùng Hiền hầu là Đỗ thị đã có mang, đến đây trở dạ mãi không đẻ. Hầu nhớ lại lời Đạo Hạnh dặn khi trước, sai người chạy ngựa đi báo. Đạo Hạnh lập tức [17b] thay áo tắm rửa, vào hang núi trút xác mà qua đời. Sau đó phu nhân sinh con trai, tức là Dương Hoán. Người làng cho là việc lạ, để xác Đạo Hạnh vào trong khám để thờ. Nay núi Phật Tích tức là chỗ ấy. Hàng năm, mùa xuân, cứ đền ngày mồng 7 tháng 3, con trai, con gái hội họp ở chùa, là hội vui có tiếng một vùng. Người đời sau ngoa truyền là ngày giỗ của sư (xác Đạo Hạnh đến khoảng năm Vĩnh Lạc nhà Minh, bị người Minh đốt cháy, người làng ấy lại đắp tượng lại thờ như cũ, hiện nay hãy còn)."

Đến tháng 6 thì Lý Dương Hoán, con trai của Sùng Hiền hầu ra đời, đây chính là vị vua tương lai Lý Thần Tông. Sau này Lý Thần Tông mắc bệnh lạ, người vua mọc lông cọp và gầm như cọp, quần thần phải dùng cũi vàng nhốt Vua. Người cứu chữa được là Đại sư Nguyễn Minh Không.

Tại Hà Nội có chùa Láng, tên chữ là Chiêu Thiền Tự được xây dựng đời vua Lý Anh Tông (con của Lý Thần Tông). Chùa thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh và Lý Thần Tông. Bên cạnh đó có chùa Nền, tên chữ là Đản Cơ Tự dựng trên nền ngôi nhà cũ của Từ Đạo Hạnh.

 Tác phẩm lưu lại  

 Giáo trò
 Hữu không (in trong Thơ văn Lý Trần (tập I), NXB Khoa học xã hội, 1977)
 Kệ thị tịch
 Thất châu
 Vấn Kiều Trí Huyền

Nam bang Tứ Bất tử 
Tứ Bất tử (chữ Hán: 四不死) là tên gọi chung của bốn vị thánh bất tử trong tín ngưỡng Việt Nam. Bốn vị đó là Tản Viên Sơn Thánh, Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đồng Tử và Liễu Hạnh Công chúa.

Tứ Bất tử là phạm trù cổ của người Việt về các vị thần thánh trong nước. Tương truyền từ xưa khi Mẫu Liễu Hạnh chưa xuất hiện thì vị trí đó là của Từ Đạo Hạnh Thiền sư. Sau thế kỷ 16, người ta mới gắn Mẫu Liễu vào vị trí thứ 4 sau 3 vị thần từ đời viễn cổ.

Từ Đạo Hạnh là một trong những danh tăng nổi tiếng và có nhiều truyền thuyết linh dị nhất trong lịch sử Việt Nam, Lịch sử Phật giáo Việt Nam. Ngài cũng chính là người mở đầu cho một tín ngưỡng hòa trộn vào Phật giáo sau đó có sức ảnh hưởng lớn đối với người Việt thời Lý - Trần, tín ngưỡng thờ Thánh Tổ.

Thánh Tổ là các vị sư, cuộc đời có nhiều công hạnh kỳ bí linh thiêng, sau khi viên tịch được nhân dân dựng đền thờ riêng hoặc lập nơi thờ ở sau điện Phật. Thánh Tổ vừa đại diện cho Phật vừa gần gũi với cuộc sống của nhân dân, tuy vẫn thuộc đạo Phật nhưng lại như một thế lực thần thánh bảo trợ cho nhân dân. Các chùa dạng này thường có mô hình "Tiền Phật - Hậu Thánh " và đặc trưng là thường rất to lớn về quy mô, ảnh hưởng tâm linh đến cả một vùng miền, xứ sở xung quanh như: Chùa Thầy, Chùa Keo - Nam Định, Chùa Keo - Thái Bình, chùa Láng, Chùa Trăm Gian, Chùa Bối Khê, Chùa Bái Đính cổ, Đền Nguyễn Minh Không, Chùa Ngũ Xã, Chùa Thiên Vũ (Dương Nội - Hà Đông - Hà Nội),...

Ban đầu các Thánh Tổ tập trung vào 3 vị: Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, Giác Hải sau có thêm Nguyễn Bình An chùa Trăm Gian cuối đời Trần.

 Hệ thống Các Đền, Chùa Liên Quan 
+sttTên di tích Tên khácTượng thờ Phụngđịa chỉ ghi chú 1Chùa ThầyThiên Phúc Tự, Hương Hải Am, chùa CảLý Thần Tông, Từ Đạo Hạnh, Cha mẹ ôngSài Sơn Quốc Oai, Hà Nộinơi thờ chính2Đỉnh sơn cổ tự Từ Đạo Hạnh, cha mẹ, Giác Hải, Nguyễn Minh Không3Chùa Một Mái (chùa Bối Am)Từ Đạo Hạnh4Chùa Long ĐẩuTừ Đạo Hạnh 5Đền Quán Thánh Từ Đạo Hạnh6Chùa Hoa Phát Từ Đạo Hạnh7Chùa LángChiêu Thiền TựTừ Đạo Hạnh, Lý Thần TôngLáng Thượng, Đống Đa, HNnơi thờ chính do nhà Lý xây để thờ Lý Thần Tông8Chùa Nền Đản Cơ Tự, Từ Vinh, cha của thánh Láng9Chùa Hoa LăngBa Lăng TựTăng Thị loan, mẹ thánhSố 2, ngách 51, 
ngõ 58 Nguyễn Khánh Toàn, Cầu Giấy, Hn 10Chùa ThưaCổ Sơn TựTừ Nương Chị gái của Từ Đạo HạnhLáng 11Chùa Lý Triều Quốc Sư Nguyễn mInh Không, Từ Đạo Hạnh, Giác Hải Hoàn Kiếm, Hà Nội12Đình Thượng Đình Đô Sát Từ Vinh Thượng Đình, Thanh Xuân, Hnnơi xác của Từ Vinh trôi theo sông Tô 
Lịch đến và dân cho vớt rồi lập mộ,

sau triều đình cho ông làm thành hoàng13Chùa Tam Huyền Sùng Phúc Tự Đô Sát Từ VinhThượng Đình, Thanh Xuân 
Hà Nội14Chùa Đồng Bụt Thiền sư tựTừ Đạo HạnhNgọc Liệp, Quốc Oai, HN15Chùa Tổng La Phù Thiên Hương Tự Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, giác HảiLa Phù, Hoài Đức, HN16Chùa MúaThiên Vũ TựDương Nội, Hà Đông, HNNơi Từ Đạo Hạnh hóa hổ dọa Nguyễn Minh Không17Chùa Vằn Thiên Văn Tự An Khánh, Hoài đức, HNnơi Từ Đạo Hạnh vứt tấm da hổ 18Chùa BiĐại Bi Tự Từ Đạo Hạnh Nam Giang, Nam Trực, Nam Địnhsau khi cha bị Đại Điên dùng phép đánh

chết, Từ Đạo Hạnh đưa mẹ về ở đây.19Chùa Phả Lại Chúc Thánh Tự Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, GIác Hải.Đức Long, Quế Võ, Bắc Ninh20Chùa MúaPhượng Vũ TựTừ Đạo Hạnh, Lý Thần Tông và Đô Sát Từ VinhMinh Khai, Vũ Thư Thái Bình Nơi Từ Đạo Hạnh giúp dân hàng phục thủy quái21Chùa CảTrung Hưng Tự Từ Đạo HạnhLa Phù, Hoài Đức, Hà Nội22Chùa Ngãi Cầu Phổ Quang TựTừ Đạo HạnhAn Khánh, Hoài Đức, Hà Nội23Miếu Vườn NởTừ Đạo HạnhĐồng Bụt, Quốc oai, Hà NộiNơi bà Tăng Thị Loan nằm mơ thấy bông sen trước khi mang thai thánh.24Linh Tiên Quán Lý Triều Thánh Tổ Đức Thượng,Hoài Đức Hà Nộiban thờ Thánh Tổ ở phía trái tòa tiền đường25Chùa LủKim Phúc Tự, Diên Phúc Tự Chùa Kim Giang 122 Kim Giang, Đại Kim, Hà Nội26Đình Kim giangTừ Vinh, Mạo Hoa GiápThượng Đình Hà Nội27Chùa ÔngBản tịch TựTừ Đạo Hạnh, Lý Thần Tôngthôn Bình Lương - Tân Quang - Văn Lâm - Hưng Yên28Chùa Xuân QuanHuệ Trạch TựPháp Thông vương Phật thôn Xuân Quan - Trí Quả - Thuận Thành - 
Bắc NinhNữ đệ tử của Từ Đạo Hạnh28Chùa Trăm GianVĩnh khánh Tự
An ninh TựToàn Nương ( Phạm Thị Toàn )Nam Sách - Hải DươngNữ đệ tử của Từ Đạo Hạnh

 Chú thích 

 Xem thêm 
 Lý Nhân Tông
 Lý Thần Tông
 Nguyễn Minh Không

 Liên kết ngoài 
Chùa Thầy, chốn linh thiêng ẩn mình trên núi cao
Thiền sư Từ Đạo Hạnh: Lịch sử và huyền thoại Phật Giáo

Thể loại:Nhân vật thời Lý
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Người họ Từ tại Việt Nam
Thể loại:Thần thánh Việt Nam