Trạng nguyên Việt Nam

Bài này chỉ nói về trạng nguyên ở Việt Nam. Xem các nghĩa của nó khác nhau ở chỗ nào, bao gồm nghĩa trạng nguyên ở các nước khác, tại trạng nguyên (định hướng)
Trạng nguyên (chữ Hán: 狀元) là danh hiệu thuộc học vị tiến sĩ của người đỗ với số điểm tối đa trong các khoa đình thời phong kiến ở Việt Nam của các triều nhà Lý, Trần, Lê và Mạc kể từ khi có danh hiệu Tam khôi dành cho 3 vị trí đầu tiên. Người đỗ Trạng nguyên nói riêng và đỗ tiến sĩ nói chung phải vượt qua 3 kỳ thi: thi hương, thi hội và thi đình.

Khoa thi đầu tiên được mở ra dưới thời Lý năm 1075, lúc đó vua nhà Lý chưa đặt ra định chế tam khôi nên người đỗ đầu khoa thi này là Lê Văn Thịnh chưa được gọi là Trạng nguyên. Danh sách cụ thể những người đỗ đầu các kỳ thi này xem bài Thủ khoa Đại Việt. Phải đến khoa thi năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 đời vua Trần Thái Tông (1247) mới đặt ra định chế tam khôi (3 vị trí đỗ đầu có tên gọi thứ tự là: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) thì mới có danh hiệu Trạng nguyên. Đến thời nhà Nguyễn thì không lấy danh hiệu Trạng nguyên nữa (danh hiệu cao nhất dưới thời nhà Nguyễn là Đình nguyên). Do đó Trạng nguyên cuối cùng là Trịnh Tuệ đỗ khoa Bính Thìn (1736) thời Lê-Trịnh.

 Danh sách 
Dưới đây là danh sách các Trạng nguyên của Việt Nam. Danh sách này bao gồm những người được phong là thủ khoa và Chính danh Trạng nguyên từ khi có danh vị này.

Trường hợp phân chia 2 ngôi vị thời Trần Kinh Trạng nguyên (đỗ đầu các Tiến sĩ quê từ Ninh Bình trở ra) và Trại Trạng nguyên (đỗ đầu các Tiến sĩ quê từ Thanh Hoá trở vào) cũng được ghi đủ cả hai vị. Một số trong số này đã được ghi danh vào bia Tiến sĩ ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám.

 Thứ tự Tên Năm sinhnăm mất Quê Năm đỗTrạng nguyên Đời vua Ghi chú 1  Khương Công Phụ  731 - 805Thanh Hóa  780  Đường Đức Tông  Trạng nguyên đầu tiên, làm đến tể tướng thời Đường. 2  Lê Văn Thịnh 1050-1096Bắc Ninh  1075  Lý Nhân Tông  Trạng nguyên đầu tiên thời kì độc lập. 3  Mạc Hiển Tích 1060-1189Hải Phòng  1086  Tổ 5 đời của Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi. 4  Bùi Quốc Khái  1141-1234  Hải Phòng  1185  Lý Cao Tông   5  Nguyễn Công Bình  Phú Thọ  1213  Lý Huệ Tông  Ông tổ nghề nuôi ong. 6  Trương Hanh 1200-?Hải Phòng  1232  Trần Thái Tông  Trạng nguyên đầu tiên của triều đại nhà Trần. 7 Lưu Miễn  Thanh Hóa1239 8 Nguyễn Quan Quang1222- ?Bắc Ninh1246Trạng nguyên đầu tiên của nước ta. (Khoa thi đầu tiên đặt ra danh hiệu Tam Khôi) 9  Nguyễn Hiền 1234-1255 Ninh Bình 1247 Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất. 10  Trần Quốc Lặc1230-?Hải Phòng  1256  Kinh Trạng nguyên 11  Trương Xán1227-?Quảng Trị  1256  Trại Trạng nguyên 12  Trần Cố  Hải Phòng 1266 Trần Thánh Tông Kinh Trạng nguyên 13  Bạch Liêu 1236-1315 Nghệ An 1266  Trại Trạng nguyên 14  Lý Đạo Tái 1254-1334 Bắc Ninh 1272 Tổ thứ ba (Huyền Quang) của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử 15  Đào Tiêu  Hà Tĩnh 1275 16  Mạc Đĩnh Chi 1272-1346 Hải Phòng 1304 Trần Anh Tông Cháu 5 đời của Mạc Hiển Tích,Lưỡng quốc Trạng nguyên 17  Đào Sư Tích1348-1396Ninh Bình 1374  Trần Duệ Tông  Tam nguyên 18  Lưu Thúc Kiệm1373-1434Bắc Ninh 1400 Hồ Quý Ly 19  Nguyễn Trực 1417-1474 Hà Nội 1442 Lê Thái Tông Lưỡng quốc Trạng nguyên- văn bia đầu tiên. 20  Nguyễn Nghiêu Tư1383-1471Bắc Ninh 1448 Lê Nhân Tông Trạng Lợn, Lưỡng quốc trạng nguyên, Trạng nguyên lớn tuổi nhất 21  Lương Thế Vinh 1441-1496 Ninh Bình 1463 Lê Thánh Tông Trạng Lường 22  Vũ Kiệt1452-?Bắc Ninh 1472Trạng Vít 23  Vũ Tuấn Chiêu 1425-?  Ninh Bình 1475 24  Phạm Đôn Lễ 1454-?  Hưng Yên 1481Trạng Chiếu (Tam nguyên) 25  Nguyễn Quang Bật 1463-1505 Bắc Ninh 1484 26  Trần Sùng Dĩnh 1465-?  Hải Phòng 1487 27  Vũ Duệ ?-1520 Phú Thọ 1490 28  Vũ Tích (Vũ Dương)   Hải Phòng 1493 Tam nguyên 29  Nghiêm Hoản  Bắc Ninh 1496Trạng Hổ 30  Đỗ Lý Khiêm  Hưng Yên 1499 Lê Hiển Tông 31  Lê Ích Mộc1458-1538Hải Phòng  1502  32  Lê Nại 1528-?  Hải Phòng 1505 Lê Uy Mục Trạng Ăn 33  Nguyễn Giản Thanh 1482-?  Bắc Ninh 1508 Trạng Me 34  Hoàng Nghĩa Phú 1479-?  Hà Nội 1511 Lê Tương Dực 35  Nguyễn Đức Lượng1465-?Hà Nội  1514  36  Ngô Miễn Thiệu 1498-?  Bắc Ninh 1518 Lê Chiêu Tông 37  Hoàng Văn Tán  Bắc Ninh 1523 Lê Cung Hoàng 38  Trần Tất Văn1428-1527Hải Phòng 1526 39  Đỗ Tống1504-?Hưng Yên  1529  Mạc Thái Tổ  40  Nguyễn Thiến1495-1557Hà Nội 1532 Mạc Thái Tông 41  Nguyễn Bỉnh Khiêm 1491-1585 Hải Phòng 1535 Trạng Trình 42  Giáp Hải1517-1586Bắc Ninh 1538Trạng Ác 43  Nguyễn Kỳ1518- ?Hưng Yên  1541  Mạc Hiến Tông  44  Dương Phúc Tư1505-1564Hưng Yên 1547 Mạc Tuyên Tông 45  Trần Văn Bảo 1524-1610 Ninh Bình 1550 46  Nguyễn Lượng Thái1525-1576Bắc Ninh 1553 47  Phạm Trấn1523-?Hải Phòng 1556 48  Phạm Duy Quyết1521-?Hải Phòng 1562 Mạc Mậu Hợp 49  Phạm Quang Tiến  Bắc Ninh 1565 50  Nguyễn Xuân Chính 1587-?  Bắc Ninh 1637 Lê Thần Tông Trạng Cháy 51  Nguyễn Quốc Trinh 1624-1674 Hà Nội 1659 52  Đặng Công Chất 1621-1683 Hà Nội 1661 53  Lưu Danh Công 1643-?  Hà Nội 1670 Lê Huyền Tông 54  Nguyễn Đăng Đạo 1650-1718 Bắc Ninh 1683 Lê Hy Tông Trạng Bịu, Lưỡng quốc Trạng nguyên 55  Trịnh Tuệ /Trịnh Huệ 1701-?  Thanh Hóa 1736 Lê Ý Tông Trạng nguyên cuối cùng

Trong danh sách trên, quê hương các Trạng nguyên chỉ có ở 9 tỉnh: Bắc Ninh có 16, Hải Phòng có 14, Hà Nội có 7, Ninh Bình và Hưng Yên có 5, Thanh Hóa có 3, Phú Thọ có 2, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Trị có 1 Trạng nguyên.

Nếu dựa theo danh sách này thì có 48 Trạng nguyên chính thức và Trạng nguyên đầu tiên là Nguyễn Quan Quang. Những người đỗ đầu các khoa thi từ năm 1246 trở về trước chưa đặt danh hiệu trạng nguyên.

Tuy nhiên, các tác giả Vũ Xuân Thảo trong bài Vài số liệu, tư liệu chưa chính xác trong cuốn "Những ông nghè ông cống triều Nguyễn" đăng trên tạp chí Xưa và Nay số 67, tháng 9 năm 1999 và Lê Thái Dũng trong Giở trang sử Việt năm 2008 của Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội thì Trạng nguyên đầu tiên là Nguyễn Quan Quang, đỗ khoa Bính Ngọ (1246).Lê Thái Dũng, sách đã dẫn, tr 153

Có tài liệu như Các nhà khoa bảng Việt Nam (dẫn theo Hồng Đức ) lại tính Nguyễn Quan Quang là vị trạng nguyên đầu tiên: Phải tới khoa thi thứ 6 (khoa Đại tỉ thủ sĩ) vào năm Bính Ngọ (1246), niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 15, đời vua Trần Thái Tông mới đặt danh hiệu Tam khôi (Trạng nguyên – Bảng nhãn – Thám hoa) và Nguyễn Quan Quang đã đậu Trạng nguyên, Phạm Văn Tuấn đậu Bảng nhãn, Vương Hữu Phùng đậu Thám hoa.

Trong danh sách 47 vị trạng nguyên treo ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) thì Nguyễn Quan Quang được ghi đầu tiên rồi sau đó mới là Nguyễn Hiền.

 Thống kê 
Thống kê này được tính theo tỉnh ngày nay. Ví dụ Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh tại thôn Trung Am huyện Vĩnh Lại, Hải Dương nay là xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng được xem là người Hải Phòng. Hai trường hợp khi chấm đỗ ngôi Trạng nguyên, nhưng sau đó bị truất là Triệu Nghị Phù (Khoa thi 1496) người Lập Thạch, Vĩnh Phúc ngày nay và Hứa Tam Tỉnh (Khoa thi 1508) người Yên Phong, Bắc Ninh ngày nay thì đều không được tính.

 Bắc Ninh  15 Hải Dương  11 Hà Nộitỉnh Hà Tây cũ có 4 vị trạng nguyên là: Nguyễn Trực, Hoàng Nghĩa Phú, Nguyễn Đức Lượng, Nguyễn Thiến.  7 Nam Định  5 Hải Phòng, Hưng Yên, Thanh Hóa 3 Thái Bình 2 Bắc Giang, Nghệ An, Phú Thọ, Quảng Bình, Hà Tĩnh, Vĩnh Phúc1 

 Số Trạng nguyên 
Theo một số tài liệu, trong đó có cuốn Những ông nghè ông cống triều Nguyễn của Bùi Hạnh Cẩn, Nguyễn Loan và Lan Phương, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 1995, dựa vào các công trình Các nhà khoa bảng Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa, 1993; Quốc triều hương khoa lục, Nhà xuất bản TP HCM, 1993 thì từ khi bắt đầu mở khoa thi (1075) đến khi chấm dứt (khoa thi cuối cùng tổ chức năm 1919), tổng cộng có 184 khoa thi với 2785 vị đỗ đại khoa (đỗ tiến sĩ và tính cả phó bảng), trong đó có 55 Trạng nguyên (gồm 7 trong số 9 thủ khoa Đại Việt và 48 trạng nguyên trong danh sách này).

Tuy nhiên, tác giả Vũ Xuân Thảo trong bài Vài số liệu, tư liệu chưa chính xác trong cuốn "Những ông nghè ông cống triều Nguyễn" đăng trên tạp chí Xưa và Nay số 67, tháng 9 năm 1999 đã cho rằng con số trên không chính xác. Theo ông thì từ năm 1075 đến năm 1919 có tổng cộng có 185 khoa thi với 2898 vị đỗ đại khoa (tính từ phó bảng trở lên), trong đó chỉ có 47 Trạng nguyên. Cũng theo tác giả này và Lê Thái Dũng trong Giở trang sử Việt năm 2008 của Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội thì Trạng nguyên đầu tiên là Nguyễn Quan Quang, đỗ khoa Bính Ngọ (1246).

Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5, tập 1 (2008), trong bài "Nghìn năm văn hiến" (trang 15) của tác giả Nguyễn Hoàng có ghi số liệu như sau: tổng số 185 khoa thi với 2896 người đỗ tiến sĩ, trong đó có 47 Trạng nguyên (thời Trần: 9; thời Lê: 27; thời Mạc: 11).

 Tham khảo 
 Đại Việt sử ký toàn thư
 Lê Thái Dũng (2008), Giở trang sử Việt, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

 Xem thêm 
 Văn Miếu-Quốc Tử Giám
 Thủ khoa Đại Việt
 Bảng nhãn
 Quốc triều khoa bảng lục
 Đình nguyên thời Nguyễn
 Khoa bảng Việt Nam

 Ghi chú 

 Liên kết ngoài 
Danh sách Trạng nguyên Việt Nam 
Các khoa thi thời Trần
Các khoa thi Nho học ở Việt Nam thời xưa 
Lối xưa xe ngựa


Trạng nguyên Việt Nam
Thể loại:Nho học Việt Nam
Thể loại:Thi cử Nho học
Thể loại:Nho giáo Việt Nam
Thể loại:Học vị Nho học
Thể loại:Tiến sĩ Nho học Việt Nam