Can Chi

Can Chi (干支), gọi đầy đủ là Thiên Can Địa Chi (天干地支) hay Thập Can Thập Nhị Chi (十干十二支), là hệ thống đánh số thành chu kỳ được dùng tại các nước thuộc vùng văn hóa Đông Á như: Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Việt Nam và một số quốc gia khác ngoài vùng. Nó được áp dụng với tổ hợp chu kỳ 60Cho các độc giả không dùng toán học nhiều, một giải thích thật đơn giản về số "60" trong "chu kỳ 60 năm" được trình bày trong bài . trong âm lịch nói chung để xác định tên gọi của thời gian (ngày, giờ, năm, tháng) cũng như trong chiêm tinh học. Người ta cho rằng nó có xuất xứ từ Nhị Thập Bát Tú trong cách tính lịch cổ đại dùng để đếm ngày.

 Can 

 Ý nghĩa 
Can (干) hay còn gọi là Thiên Can (天干) hoặc Thập Can (十干) do có đúng mười (10) can khác nhau. Can cũng còn được phối hợp với Âm dương và Ngũ hành.

 Danh sách 10 can 
Năm kết thúc bằng số nào thì có Can tương ứng.
 Số Hán tự Hán-Việt  Âm - dương Ngũ hànhThái đen4  甲  Giáp Dương  MộcCáp 5  乙  Ất Âm  MộcHặp 6  丙  Bính Dương  HỏaHãi7  丁  Đinh Âm  HỏaMỡng 8  戊  Mậu Dương  ThổPớc 9  己  Kỷ Âm  ThổCắt 0庚CanhDươngKimKhốt1辛TânÂmKimHuộng 2壬NhâmDươngThủyTáu 3癸QuýÂmThủyCá

 Chi 

 Ý nghĩa 
Chi (支) hay còn gọi là Địa Chi (地支) hay Thập Nhị Chi (十二支) do có đúng mười hai chi. Đây là mười hai từ chỉ 12 con vật của hoàng đạo phương Đông dùng như để chỉ phương hướng, bốn mùa, ngày, tháng, năm và giờ ngày xưa (gọi là canh gấp đôi giờ hiện đại). Việc liên kết các yếu tố liên quan đến cuộc sống con người với Chi là rất phổ biến ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á. 

Do số lượng con giáp cũng là 12 nên trong đời sống, Thập Nhị Chi cũng hay được gọi theo 12 con giáp.
 Danh sách 12 Chi 
350px|center
 Thứ tự Hán tự Hán-Việt  Bính âm Tiếng Nhật Tiếng HànTiếng Thái ĐenÂm - Dương Con giáp HướngMùa Tháng âm lịchTháng Thái đen Giờ (hệ 24)1  子  Tý zǐ  ね ne  자 ja Chảư (ꪻꪊ꫁) Dương chuột  0° (Chính Bắc)  đông  11 (đông chí) 5  23 - 012  丑  Sửu chǒu  うし ushi  축 chug Pảu (ꪹꪜ꫁ꪱ)Âm trâu bò 30° (Bắc Đông Bắc)  đông  12 6  01 - 033  寅  Dần yín  とら tora  인 in Nhĩ (ꪑꪲ)Dương hổ  60° (Đông Đông Bắc) xuân  1 7  03 - 054  卯  Mão mǎo  う u  묘 myo Mảu (ꪹꪢ꫁ꪱ)Âm mèothỏ90° (Chính Đông)  xuân  2 (xuân phân) 8  05 - 075  辰  Thìn chén  たつ tatsu  진 jin Xi (ꪎꪲ)Dương rồng  120° (Đông Đông Nam)  xuân  3 9  07 - 096  巳  Tỵ sì  み mi  사 sa Xảư (ꪻꪎ꫁)Âm rắn  150° (Nam Đông Nam)  hè  4 10  09 - 117  午  Ngọ wǔ  うま uma  오 o Xngạ (ꪏꪷꪉ꫁ꪱ)Dương ngựa  180° (Chính Nam)  hè  5 (hạ chí) 11 11 - 138  未  Mùi wèi  ひつじ hitsuji  미 mi Một (ꪶꪣꪒ)Âm dêcừu 210° (Nam Tây Nam)  hè  6 12  13 - 159  申  Thân shēn  さる saru  신 sin Xăn (ꪎꪽ)Dương khỉ  240° (Tây Tây Nam)  thu  7 1 15 - 1710  酉  Dậu yǒu  とり tori  유 yu Hạu (ꪹꪭ꫁ꪱ)Âm gà  270° (Chính Tây)  thu  8 (thu phân) 2  17 - 1911  戌  Tuất xū  いぬ inu  술 sul Mệt (ꪹꪣꪸꪒ)Dương chó  300° (Tây Tây Bắc)  thu  9 3  19 - 2112  亥  Hợi hài  い i  해 hae Cạư (ꪻꪀ꫁)Âm lợn nhàlợn rừng 330° (Bắc Tây Bắc) đông  10 4 21 - 23

Trong ngoặc là tên con vật tượng trưng của người ViệtGiờ lấy tương đối do nó thay đổi theo từng tháng trong năm, với dung sai so với giờ trong bảng khoảng ±20 phút.Về nghĩa của các con vật gán cho các chi thì chi thứ tự nghĩa Việt Nam là mão (tức là con mèo) trong khi nghĩa Trung Hoa là thố (tức là con thỏ). Cho đến nay chưa thấy có tài liệu đáng tin cậy nào giải thích sự khác nhau này.

 Giờ Âm Lịch - Dương Lịch 
250 px|phải Tương truyền ngày xưa có một người tên Đại Nhiêu đã lập ra Thập Can và Thập Nhị Chi để giúp người ta tính toán thời gian. Việc tính giờ cũng có liên quan đến tập tính của 12 loài vật:
 Tý (23-1 giờ): Lúc chuột đang hoạt động mạnh.
 Sửu (1-3 giờ): Lúc trâu/bò chuẩn bị đi cày.
 Dần (3-5 giờ): Lúc hổ hung hãn nhất.
 Mão (5-7 giờ): Lúc mèo về nhà nghỉ ngơi
 Thìn (7-9 giờ): Lúc đàn rồng quây mưa.
 Tỵ (9-11 giờ): Lúc rắn không hại người.
 Ngọ (11-13 giờ): Ngựa có dương tính cao nên được xếp vào giữa trưa.
 Mùi (13-15 giờ): Lúc dê/cừu ăn cỏ không ảnh hưởng tới việc cây cỏ mọc lại.
 Thân (15-17 giờ): Lúc khỉ thích hú.
 Dậu (17-19 giờ): Lúc gà bắt đầu vào chuồng.
 Tuất (19-21 giờ): Lúc chó trông nhà.
 Hợi (21-23 giờ): Lúc lợn ngủ say nhất.

 Lục thập hoa giáp 

 60 tổ hợp Can Chi 
250 px|phải|Bản Chu Kỳ 60 Năm
Người ta ghép một can với một chi để tạo thành tên gọi chính thức của những cái cần đặt tên (ngày, giờ, tháng, năm v.v...) bắt đầu từ can Giáp và chi Tý tạo ra Giáp Tý, sau đó đến can Ất và chi Sửu tạo ra Ất Sửu và cứ như vậy cho đến hết (Bính,..., Quý) và (Dần..., Hợi). Sự kết hợp như vậy tạo thành một chu kì, hết can (hoặc chi) cuối cùng thì nó tự động quay trở lại cho đến tổ hợp cuối cùng là Quý Hợi. Có tổng cộng 60 (bằng bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12) tổ hợp khác nhau của 10 can và 12 chi. Can phải kết hợp với Chi đồng tính (Can dương phải kết hợp với Chi dương và Can âm phải kết hợp với Chi âm). Dựa vào số dư khi chia cho 60 có thể tìm can chi tương ứng của từng năm. 
Tý (+)Sửu (-)Dần (+)Mão (-)Thìn (+)Tỵ (-)Ngọ (+)Mùi (-)Thân (+)Dậu (-)Tuất (+)Hợi (-)Giáp (+)(4) (54) (44) (34) (24) (14) Ất (-)(5) (55) (45) (35) (25) (15) Bính (+)(16) (6) (56) (46) (36) (26) Đinh (-)(17) (7) (57) (47) (37) (27) Mậu (+)(28) (18) (8) (58) (48) (38) Kỷ (-)(29) (19) (9) (59) (49) (39) Canh (+)(40) (30) (20) (10) (0) (50) Tân (-)(41) (31) (21) (11) (1) (51) Nhâm (+)(52) (42) (32) (22) (12) (2) Quý (-)(53) (43) (33) (23) (13) (3) 
+Chú thích(+)Can hoặc Chi dương(-)Can hoặc Chi âmKhông thể kết hợp

 Ghi chú 

 Xem thêm 
 Lịch Trung Quốc
 Ngũ hành
 Mười hai con giáp

Tham khảo

 Liên kết ngoài 


Thể loại:Can Chi
Thể loại:Lịch Trung Quốc
Thể loại:Tử vi Đông phương
Thể loại:Đơn vị thời gian