Bor (himine element)

Bor (B — borium latinan kelel) om videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kahtendes periodas.

 Ühthižed andmused 
Francižed himikad Žozef Lui Gei-Lüssak i Lui Žak Tenar avaižiba boran vl 1817. Nimi sündui bura-mineralan nimitusespäi (Na2B4O7·10H2O) — torhuz boran samižen täht, mineralan nimi libub persijan (بوره burah) i araban (بورق burak) kelišpäi.

Element om harvahk Man kores — nell' grammad tonnas, i valdmeres 4,6 mg/L. Voib löuta ühtnendoiš vaiše (hapanikanke paksumb), ei ole elementarišt borad londuses. Elementarine bor sase tehnižel mahtusel.

 Fizižed ičendad 
Ireg bor om kova lujas, mujutoi, hahk vai rusked kristalline vai pimed amorfine substancii, metalloid. Om pol'veimeks. Tetas enamba kümned allotropišt modifikacijadБор (Bor) // Химическая энциклопедия (Himine enciklopedii) : vižtomine / päredaktor I. L. Knunänc. — M.: Sovetskaja enciklopedija, 1988. — T. 1: А — Дарзана. — 623 lp. — Lp. 299. — 100 000 egz.  ISBN 5-85270-008-8. Kaikiš korktemb varmdusen röun rebitandan aigan om boral: 5,7 GPa.

Atommass — 10,811. Ninevuz normaližiš arvoimižiš — 2,34 g/sm³, nozoludeks suladandan jäl'ghe — 2,08 g/sm³. Suladandlämuz — 2349 K (2076 C°). Kehundlämuz — 4200 K (3927 C°).

Londuseline bor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 10B (19,8%) i 11B (80,2%). Kaik 12 radioaktivišt izotopad om olmas 6..9, 12..19 atommassanke, vähemb sekundad pol'čihodamižen pordonke. Ei ole izomärid, β−-čihodamine om harakterine hil'nikan sündundanke.

 Himižed ičendad 
Bor reaguruib vaiše ftoranke honuzližel lämudel. Om reakcijoid galogenidenke huldutamižes, azotanke, hil'nikanke i fosforanke. Palab il'mas huldutamižes B2O3-hapandusen sandanke i lujan lämuden eritandanke. Nened muigotandmärad oleldas: +3, +2, +1, −1, −5.

 Kävutand 
Ottas kävutamižhe elementarišt borad kuiduks. Terasen mikrolegiruind ližadab sen kalindan ladud.

Boran ühtnendad oma levitadud äjiš sarakoiš: maižanduz, puhtastuz, medicin, keramikan i stöklan tehmine, pun kaičend. Bormuiktuz (B(OH)3) kävutase levedas. Boran nitrid (borazon, BN) om organižiden ühtnendoiden rivin aluseks.

Boratoiden pävarad sijadasoiš Turkanmas (enamba seičemed kümnendest) i AÜV:oiš. Turkanman Eti Mine Works-kompaniiAB Etiproducts OY-kompanijan sait (etiproducts.com).  om substancijoiden boranke kaikiš suremb tegii mail'mas. Venäman kaivuzhimine Bor-kompanii om koumanz' surtte mirus, radab Dal'negorskan (Mererandaline rand) boratoiden löudmižsijan alusel.

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Bor webelements.com-saital. 
 Kirjutuz boras Himižiden elementoiden populärižes n-t.ru-kirjištos. 

Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe