Oman

Oman (araban kelel: عُمان [ʕʊˈmaːn] ʻUmān), täuz' oficialine nimi — Omanan Sultankund (, Salṭanat ʻUmān), om valdkund Azijan suvipäivlaskmas, Arabijan pol'saren suvipäivnouzmas, Indižen valdmeren Arabijan meren randal. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Maskat.

 Istorii 
Nügüdläižen Omanan territorii rippui koumen Persijan imperijan tobmudespäi (Ahemenidad, Aršakidad, Sasanidad) tuha vot, 5. voz'sadaspäi EME 6. voz'sadahasai meiden erad, i nimitihe Mazun-satrapijaks Suharanke pälidnaks.

Oman oli mülütadud Araban halifatha 7. voz'sadal, se pigustoiti feodaližiden kesksidoiden šingotest. Ristitišt oli alištunu islamizacijale. Se agj kändihe ripmatomaks 8. voz'sadan keskes, sijaližed imamad ohjandiba. Pol'tošt voz'sadad mäniba, i Oman oli alištadud möst, Abbasidad-dinastijan halifad valdoičiba 11. voz'sadhasai. Sid' nabhan-heimon šeihan tuliba tobmudele.

16. voz'sadaspäi vhesai 1650 Oman oli Portugalijan kontrolin al. 18. voz'sadan augotišes Oman oli ottud vägel persalaižil, no vl 1741 Ahmed Zafari-ohjandai küksi heid i sädi järedad piratišt valdkundad, se mülüti Omanad, Persijan lahten sarid i Iranan randišton palad, Päivnouzmaižen Afrikan randištod Somališpäi Mozambikhasai äjidenke lähižidenke saridenke. Vl 1832 Sajid ibn Sultan sirdi Omanan sultanan rezidencijad Zanzibar-sarehe. Hänen surmanke vl 1856 valdkund oli jagadud kahten poigan keskes kahteks palaks — Zanzibar-sultanat, Maskatan i Omanan sultanat.

20. voz'sadan tobjan palan Oman jäi valdkundaks Keskaigan ohjandimidenke Sajid bin Taimur-sultanan kovan kontrolin al (ohjasti vll 1932−1970, koli vl 1972), hänen politik oli izoläcionizm. Vl 1964 löutud kivivoin varad tegiba tulebid vajehtusid tetpaižikš. Vn 1970 23. päiväl heinkud Sajid oli čuratud tobmudespäi ičeze Kabus-poigal, i sil-žo päiväl Oman tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Kabus ben Sajid zavodi kerdalaz ižandusen modernizacijad i poleni socialižid röunadusid, hän ohjasti läz vižkümned vot (1970−2020) i lugese nügüdläižen valdkundan ezmäižeks sultanaks.

Eile olmas valdkundan Konstitucijad, sen sijas PästatutOmanan Pästatutan tekst constituteproject.org-saital.  om vahvištadud vl 1996, statutan vn 2011 versii om väges.

 Geografijan andmused 
Oman sijadase Arabijan pol'saren suvipäivnouzmpoles, Indižen valdmeren Arabijan meren da Omanan lahten randoil.

Valdkund om röunoiš Jemenanke suvipäivlaskmas (röunan piduz — 288 km), Saudoiden Arabijanke päivlaskmas (676 km), AÜE:oidenke lodehes da pohjoižes (609 km). Ühthine röunoiden piduz — 1573 km. Valdmererandan piduz om 2092 km.

Man keskuzpalan tazangišt om ümbärtud mägil pohjoižes da suves. Kaikiš korktemb čokkoim om Džabal Šams-mägi, 2980 m valdmeren pindan päl.

Klimat om tropine, räk da kuiv. Vilukun keskmäine lämuz om +20 C°, kezakun +32 C°. Paneb sadegid alangoil 60..130 mm vodes (vihmub severz'-se kerdoid vodes), mägil — 500 mm. Eile olmas kaikenaigaižid jogid, om vaiše ojandehid, vezi jokseb niidme tal'vel tobjimalaz. Saum vezid om nol'.

Londuseližed pävarad — kivivoi, londuseline gaz, vas'k, raudkivend, hrom, toižed varad — asbest, mramor, sauvondgips, kala.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine absolütine monarhii. Eile olmas politižid partijoid, ned oma kel'tüd, kaik kandidatad oma ripmatomad (partijatomad). Valdkundan pämez' om sultan, Heisam ben Tarik Al' Sajid vn 2020 vilukun 11. päiväspäi. Ohjastajan kanzan heimolaižed pandas ut sultanad valdištmele koumes päiväs vanhan surman jäl'ghe vai tehtas vanhan sultanan kirjeižen mödhe. Sultanal sur' vastusenpidand om, hän-žo om armijan päkäsknik, ohjastusen päministr, röunantagaižiden azjoiden, rahaazjoiden da kaičendministr. Opendusen da üläopendusen ministrad oma naižed.

Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Valdkundaline Nevondkund ( Mažlis Ad Davla Al' Umānijji) 83 ühtnijanke, sultan paneb heid radnikusele nelläks vodeks. Alakodi da käskusišton tegii om Konsultirui Suim (, Mažlis Aš Šura) 86 ezitajanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.

Vn 2019 27. päiväl redukud Omanan päjärgvaličendad oliba parlamentan alakodihe. Fahd bin Mahmud Al' Sajid radab varapäministran vn 1972 kezakun 23. päiväspäi. Edeline sultanan oli Kabus ben Sajid Al' Sajid ripmatomuden sandan aigaspäi.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Omanan administrativiž-territorialine jagand.

Oman jagase üks'toštkümneks agjaks-muhafaz:aks. Edemba agjad alajagasoiš 61 vilajat:aks — ümbrikoks (provincijaks).

 Eläjad 
Omanas elädas omanalaižed. Vl 2010 verhanmaiden eläjad ottihe läz videndest ristitištos, vl 2017 — 45 %. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 3,219,775 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Uskondan mödhe (2010): islamanuskojad — 85,9 % (ibaditad 40 %, sunnitad 40 %, šijitad 5 %; oficialine religii), hristanuskojad — 6,5 %, induistad — 5,5 %, buddistad — 0,8 %, toižed uskojad — 1,1 %, märhapanendata — 0,2 %.

Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2008, surembaspäi penembha): Sib, Matrah, Baušar (nene koume lidnad oma pälidnan aglomeracijan palad), Salal, Suveik, Sohar, Ibri, Sahm, Bark. Vl 2008 kaik oli 21 lidnad enamba mi 50 tuhad eläjidenke, 43 lidnad enamba mi 12 tuhad eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 86,3 % (2020).

 Ižanduz 
Oman om šingotai valdkund, keskmäižen šingotesen, rippub kivivoin da gazan eksportaspäi. Maižanduz ei ole sur' londuseližiden arvoimižiden tagut (kalanpüdand). Industrijan päsarakod oma kivivoin samine i kivivoinümbriradmine, londuseližen gazan samine i nozoltand, vas'ken samine, terasen tehmine, himine, sauvond i cementan pästand, optižen kuidun tehmine. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 1,7 %, tegimišt 45,2 %, holitišiden sfer 53,0 %. 

Vl 2010 valdkundan päeksport oli kivivoi (65 %), londuseline gaz (12 %), toine eksport — alüminii, vas'k, teraraud, hrom, polimerad, puspirt, fruktad, kala. Om äi toštmižeksportad. Oman importiruib nenid tavaroid: mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, tegimišton tavarad, söndtavarad, kabjživatišt, voižimed. Vl 2022 eksport ületi importad pol'toštha kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Omanan eksportan 39,8 % i importan 9,1 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 27 %), Indii (eksportan 10,7 % i importan 10,4 %), Saudan Arabii (importan 10,7 %), Suvikorei (eksportan 6,1 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Omanan sultanan e-ohjastusen oficialine portal (oman.om).  
 Omanan Sultankundan Informacijan ministrusen oficialine sait (omaninfo.om).  
 Omanan Sultankundan Röunantagaižiden azjoiden ministrusen oficialine sait (mofa.gov.om).  
 Omanan Sultankundan parlamentan üläkodin oficialine sait (statecouncil.om).  
 Omanan Sultankundan parlamentan alakodin oficialine sait (shura.om).