Gambii

Gambii ( [ˈɡæmbiə]), täuz' oficialine nimituz — Gambijan Tazovaldkund (), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas, Atlantižen valdmeren randpolel. Sen pälidn om Banžul.

 Istorii 
Vn 1965 18. päiväl uhokud Gambii tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi.

Sodakukerdused oleliba valdkundas vll 1981 i 1994, niiden onetomad naprindad oleskeliba (vozil 2006, 2009).

Jäl'gmaine KonstituciiGambijan Tazovaldkundan Konstitucii ncce.gm-saital.  om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1996 elokus, se tuli väghe vn 1997 vilukun 16. päiväl. Vn 2015 tal'vkun 12. päiväl edeline Jaija Džamme-prezident tedoti Gambijad Islamižeks Tazovaldkundaks, islam om valdkundaližeks religijaks, no vl 2017 hänen jäl'ghetulii kändi valdkundan nimed kut oli ende.

 Geografijan andmused 
Gambii om anklav Senegalan südäimes, otab Gambii-jogen molembid randoid päiči sen niškoid. Territorijan kaikiš levedamb sija pidusen mödhe om 48 km läz jogensud, sigä-žo Gambii-jogen kaikiš suremb leveduz — 16 km. Valdkund om läz nell'sadan kilometrad pitte.

Gambii om mavaldkundröunoiš Senegalanke pohjoižes, päivnouzmas da suves, röunan piduz — 749 km. Valdmererandanpird om 80 km päivlaskmas. Veden pind — 1295 km² (valdkundan territorijan ühesandez).

Mererandaline tazangišt vajehtab kukhiže. Letkesine tazangišt om valdkundan südäimen päivnouzmas. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Rusked kall', 53 m valdmeren pindan päl.

Klimat om subekvatorialine, sättub vedamha maižandust. Vodes om kaht sezonad sel'ktoidenke aigröunoidenke. Vihmsezonan aigan (kezaku-kül'mku) om räk, paneb sadegid 1450 mm mererandpolel da 920 mm man südäimes. Kuiv sezon om vilumb, vedase kül'mkuspäi semendkuhusai, sen aigan kuiv harmatan-tullei puhub Saharaspäi. Vilukun keskmäine lämuz om +23..+24 C°, semendkun-kezakun +27..+32 C° (räkämb päivnouzmpolele).

Londuseližed pävarad oma lete (stöklid tegemha kožui), titankivendod (il'menit da rutil); toižed varad — cirkon, tin, kala.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujanke partijanke. Valdkundan pämez' om prezident, hän-žo armijan päkäsknik da ohjastusen pämez'. Prezident paneb varaprezidentad da ohjastusen ministrid radsijha (heile ei sa olda parlamentan ühtnijoin). Konstitucijan mödhe, kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, strokuiden lugu om röunadusita. Vaiše valitud parlamentha ristitule sab olda kandidatan.

Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim () 53 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb sen 48 ühtnijad, völ vit ühtnijad prezident paneb radsijha. Valdatusiden strok om viž vot.

Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 tal'vkun 1. päiväl. Adama Berrou om nügüdläine prezident, koumanz' lugul, sai 43,3 %. Edeline Jaija Džamme-prezident sai sijad vl 1994 sodakukerdusen satuseks, vll 1996−2016 hän radoi valitud prezidentaks nell' strokud jäl'geten, andoi valdoiktusid vn 2017 vilukun 21. päiväl Senegalan i Nigerijan sodavägiden tulendan jäl'ghe. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 sulakun 6. päiväl.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Gambijan administrativiž-territorialine jagand.

Valdkund jagase videks agjaks ( «nevondkund») da pälidnan territorijaks. Agjad alajagasoiš 33 ümbrikoks (angl. district).

 Eläjad 
Gambijas elädas gambijalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 1,925,527 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Kaik om kuz' igähišt rahvahad.

Uskondan mödhe (2013): islamanuskojad — 95,7 %, hristanuskojad — 4,2 %, religijatomad — 0,1 %, märhapanendata — 0,1 %.

Kaikuččel vodel radnikad Senegalas, Mališ da Gvinejaspäi tuldas arahisan obrädindan täht. Üks'jäine valdkundröun Senegalanke om znamastadud hubin da seižub varjoičendata. Gambijan eläjad mugažo voidas lähtta da pörttas tugedusita.

Gambijan toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2007, surembaspäi penembha): Serekund (kaikiš suremb lidn), Brikam. Kaik om 13 lidnad enamba 10 tuh. eläjidenke.

 Ižanduz 
Gambii om lujas goll' šingotai agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline KSP linneb 2,77 mlrd. US$ ekvivalentas (170. sija mail'mas; US$987 ühtele hengele, 174. sija) vai 10,35 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (164. sija; US$3,690 ühtele hengele, 164. sija). Politine stabilitomuz telusti ižandusen šingotesele hätken. Vl 2020 valdkundaline velg oli pol'tošt KSP:d. Industrijan päsarakod oma maižanduzmašiništon ühthekeraduz, metallan i pun ümbriradmine, sobiden pästand, sömtegimišt (pähkmed, kala, jomad), turizm. Finansine voz' zavodiše 1. heinkud.

Kogosüdäiproduktan palad (2008): maižanduz 33,0 %, tegimišt 8,7 %, holitišiden sfer 58,3 %. Radvägen järgenduz sektoroidme: maižanduz 75 %, tegimišt, kommercii i holitišed 19 %, valdkundaline ohjanduz 6 %.

Vl 2012 valdkundan päeksport oli arahisan voi da pähkmed (kokospal'man, Brazilijan da kešjupähkmed) (32 %), sobad (14 %), fruktad (10 %), titankivend (5 %); toine eksport — maidproduktad, kala, čai, letked, kuld, akkumulätorbatarejad; om äi toštmižeksportad Senegalaspäi. Importan tavarad oma sobad i amunicii, kivivoin ümbriradmižen produktad, söndtavarad (ris, sahar, pal'mvoi). Vl 2010 import (US$251 mln) ületi eksportad (US$182) läz koumendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Gambijan eksportan 22,8 % i importan 31,5 %), Indii (Gambijan eksportan 31,1 % i importan 8,4 %), Senegal (importan 12,3 %), Brazilii (importan 7,9 %), Italii (eksportan 6,8 %), Čili (Gambijan eksportan 6,5 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Gambijan prezidentan oficialine sait («Valdkundanpert' onlain», statehouse.gm). 
 Ohjastusen oficialine sait (Torguindan da otmižen departament, gambia.gm). 
 Gambijan Nacionaližen Suiman oficialine sait (assembly.gov.gm).