Kitai

Kitai (ičeze nimi — , pin'jin': Zhōngguó [tʂʊŋ˥kwɔ˧˥], vepsän kirjamil Čžun Go «keskvaldkundad»), täuz' oficialine nimi om Kitain Rahvahaline Tazovaldkund (, pin'jin': Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó [tʂʊŋ˥xwa˧˥ ʐən˧˥min˧˥ kʊŋ˥˩xɤ˧˥kwɔ˧˥], vepsän kirjamil: Čžunhua Žen'min' Gunhego) om valdkund Azijan päivnouzmas. Se om kahtenz' valdkund mail'mas ristitišton lugun mödhe (Indijan jäl'ghe). Pälidn om Pekin.

Kitai om ÜRO:n kaikenaigaižeks ühtnijaks sen alusenpanendan aigaspäi. Kitain armii om kaikiš suremb aktivižen mülükundan mödhe (2,035 mln ristituid). KRT kodvi ičeze atombombad vn 1964 redukus, sen südäitukazegišton arsenal om koumanz' surtte mail'mas. Järed ripmatoi kosmine program om valdkundal.

 Istorii 
Vl 221 EME Cin' Šihuandi ühtenzoiti Kitain maid imperijaks ezmäižen kerdan.

Vn 1912 1. päiväl vilukud Kitain Tazovaldkundan aluz om pandud, se ohjandab Taivan'-sarel tähäsai.

Vn 1949 1. päiväl redukud tedotihe Kitain Rahvahaližen Tazovaldkundan alusenpanendas. Vozil 1949−1956 Kitai sädi tegimišton bazižid sarakoid NSTÜ:n abul. Marksistad tuliba valdha, i vedihe «suren hüpken» (1958−1966) i «kommunizacijan» politikad Mao Czedunan ohjastusen al. Vll 1966−1976 Kitai eli läbi kul'turrevolücijas. 1980-nzil vozil irdpol'ne politik kadoti agressivižust, zavodihe ižandusen ližakahid reformid, ristitišt söškanzi külläks. Ižandusen šingotez toi hüvid satusid.

Nügüdläine Konstitucii (, pin'jin': Xiànfǎ, vepsän kirjamil Sän'fa) om nellänz' lugul revolücijan jäl'ghe, se om vahvištadud vn 1982 4. päiväl tal'vkud, möhembaižed vajehtused oliba vll 1988, 1993, 1999, 2004 i 2018KRT:n Konstitucijan tekst valdkundan parlamentan npc.gov.cn-saital. .

 Geografijan andmused 
Kitai om mavaldkundröunoiš 14 valdkundanke, ned oma: Vjetnam (röunan piduz — 1297 km), Laos (475 km) i Mjanmar (2129 km) suves, Indii (2659 km), Butan (477 km), Nepal (1389 km) i Pakistan (438 km) suvipäivlaskmas, Afganistan (91 km), Tadžikistan (477 km) i Kirgizstan (1063 km) päivlaskmas, Kazahstan lodehes (1765 km), Mongolii (4630 km) i Venäma (4179 km) pohjoižes, KRDT (1352 km) pohjoižpäivlaskmas. Ühthine röunoiden piduz om 22 457 km.

Valdkundan pind om 9,596,960 km², otab koumant sijad mail'mas Venäman da Kanadan jäl'ghe pindan mödhe. Kitain päivlaskmaižed randad lainištadas Tünen valdmeren Kitain Päivnouzmmeri da Pakuine meri, suvižed randad — Kitain Suvimeri. Ühthine randanpird om 14 500 km.

Tibetan mägišt otab valdkundan suvipäivlaskmpalad. Gimalajad seištas Indijan röunal, niiden kaikiš korktemb čokkoim om kaikiš korktemb Mal Džomolungm-mägenoc (8850 m). Kaikiš madalamb čokkoim om Turfanan alang, −154 m. Znamasižed joged oma Janczi da Huanhe. Mecad ottas territorijan 22,3 procentad.

Londuseližed pävarad oma kivihil', metallad (raudkivend, boksitad, tin, hahktin, cink, vanadii, molibden, vol'fram, artut', uran, harvad mametallad), kivivoi, londuseline gaz, antimonii, gidroenergii (kaikiš suremb mail'mas), mahuz.

 Tobmuz 
Ohjandusen form om unitarine socialistine tazovaldkund dominirujanke partijanke (Kitain Kommunistine Partii, KKP) päižeks. Valdkundan pämez' om Kitain ezimez', hän om KKP:n keskuzkomitetan päsekretar', hän-žo om armijan päkäsknik (Keskuzsodanevondkundan ezimez') tobjimalaz. Valdkundaližen Nevondkundan pämez' om ohjastusen ezimez'.

Parlament om üks'kodine Kaiken Kitain Rahvahan Ezitajiden Suim (, pin'jin': Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì, vepsän kirjamil: Cüan'go Žen'min' Daibäo Dahuei) 2970 ühtnijanke. Kaik rahvaz da azekahad väged valitas heid videks vodeks. Todesine käskusenandai tobmuz om KKP, parlament vaiše vahvištab sen pätandoid. Radonoigendai tobmuz om KRT:n Valdkundaline Nevondkund (, pin'jin': Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Guówùyuàn, vepsän kirjamil: Čžunhua Žen'min' Gunhego Goujuan' ) vai Keskuzline rahvahaline ohjastuz (, pin'jin': Zhōngyāng Rénmín Zhèngfǔ, vepsän kirjamil: Čžunjan Žen'min' Čženfu).

Kitain ohjandai (ezimez') om Si Сzin'pin vn 2013 keväz'kun 14. päiväspäi. Vn 2013 keväz'kun 15. päiväspäi Li Kecän om ohjastusen pämeheks. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 redukuspäi vn 2018 uhokuhusai (13. kucund).

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Kitain administrativiž-territorialine jagand.

Kitai jagase koumekümneks nelläks regionaks: kaks'kümne koume agjad (provincijad), viž avtonomišt agjad, nell' lidnad keskuzalištusenke (Pekin, Šanhai, Čuncin, Tän'czin') da kaks' erilišt administrativišt agjad (Honkong da Makao). Regionad alajagasoiš 333 ümbrikoks, ned — 2853 rajonaks.

 Eläjad 
Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe eläjiden oficialine (rahvahanikusenke) lugu oli 1,339,724,852 ristitud, vl 2016 — 1,373,541,278 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 1,412,360,000 elajad vl 2021, se jäb läz kaikenaigaižeks vspäi 2019.

Kitaiš elädas kitajalaižed. Kaik om 56 etništ gruppad oficialižešti (2010): han' — 91,5 %, čžuanad — 1,3 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 7,2 %.

Uskondan mödhe (2010): rahvahaližiden uskondoiden polenpidajad — 21,9 %, buddistad — 18,2 %, hristanuskojad — 5,1 %, islamanuskojad — 1,8 %, induistad — vähemba mi 0,1 %, judaistad — vähemba mi 0,1 %, toižed uskojad — 0,7 % (heiden kesken daoistad), religijatomad — 52,2 %.

Vn 2018 kezakus kaik oli 675 lidnad kontinentaližes Kitaiš. Lidnad-millionerad (lidnümbrikod enamba 6 mln. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Šanhai (ekonomine pälidn), Pekin (administrativine pälidn), Čuncin, Guančžou, Šen'čžen', Tän'czin', Uhan', Dunguan', Honkong, Fošan', Čendu, Nankin. Vl 2017 kaik oli 102 lidnümbrikod-millionerad valdkundas kontinental. Valdkundan kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed (vn 2024 lop).

 Ižanduz 
Kitai om teravas šingotai agrariž-industrialine valdkund, keskmäižen šingotesen. Ižandusen hüvä olend rippub eksportaspäi keskmäižes märas. Vl 2010 Kitain KSP jäti jäl'gele Japonijan kogosüdäiproduktad, vl 2015 — AÜV:oiden produktad ostmižmahtusen paritetan mödhe, i nügüd' om kaikiš surembaks mail'mas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 18,28 trln. US$ ekvivalentas (kahtenz' sija mail'mas; US$12,969 ühtele hengele, 70. sija) vai 37,07 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (ühtenz' sija; US$26,310 ühtele hengele, 74. sija). Kitai om ezinenas kuldan da valütan varan mödhe. Znamasine irdpol'ne velg (KSP:n 83 % surtte vl 2023) telustab teravambale šingotesele. Ižandusen läz kaik sarakod oma valdkundas. Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud. 

Kogosüdäiproduktan palad (2024): maižanduz 6,8 %, tegimišt 36,5 %, holitišiden sfer 56,8 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2023: maižanduz 22,8 %, tegimišt 29,1 %, holitišiden sfer 48,1 %.

KRT om kaikiš järedamb eksportirui mail'mas, «mail'man fabrik» — materialižiden tavaroiden tegii. Tariž äi torhut da energetižid satandoid ižandusen täht, i se valatoitab lujas mail'man torguindlavoid. Importan tavarad oma kivivoi, londuseline gaz, raud, kuld, avtod, elektronižed platad, söndtavarad. Vl 2024 ühthine eksport (US$3,58 trln.) ületi importad (US$2,59 trln.) läz koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Kitain eksportan 17 % i importan 7 %), Japonii (eksportan 6 % i importan 8 %), Honkong (eksportan 10 %), Suvikorei (importan 9 %), Avstralii (importan 7 %), Saksanma (importan 7 %), Taivan' (importan 6 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
Tobmuz
 Kaiken Kitain Rahvahan Ezitajiden Suiman oficialine sait (npc.gov.cn).  
 KRT:n Valdkundaližen Nevondkundan oficialine sait (gov.cn).  

Ühthine informacii valdkundas
 Kitain Rahvahaližen Tazovaldkundan informacine sait (china.org.cn).