Suomenma

Suomenma ( [ˈsuo̯mi],  [ˈfinlɑnd]), täuz' oficialine nimi — Suomenman Tazovaldkund (, , ), om valdkund Pohjoiževropas. Suomenman pälidn da kaikiš suremb lidn om Hel'sinki.

Vspäi 1995 om EÜ:n i Mail'man torguindorganizacijan ühtnijan, mülüb evron zonha sen alusenpanendaspäi vl 1999. Suomenma oli neitraližeks valdkundaks Toižen mail'man sodan jäl'ghe, no Venäman hogahtuz Ukrainha (vodelpäi 2022) vajehti ristitišton melid, i valdkund mülüb PAKO:ho vn 2023 sulaku 4. päiväspäi.

 Istorii 
Vn 1917 6. päiväl tal'vkud Suomenma tedištoiti ičeze ripmatomudes Venämaspäi. Imperijan čihodamine vei Rahvahanikoiden sodale Suomenmas vl 1918 (27. viluku — 16. semendku). Koumanden nevondkundaliž-suomalaižen sodan jäl'ghe (30. kül'mku 1939 — 13. keväz'ku 1940) Suomenma kadoti territorijan palad, no kaiči ripmatomut.

Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1919, vajehtihe sidä äi kerdoid. Nügüdläine kahtenz' lugul KonstituciiSuomenman Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  om vahvištadud vl 1999, se om väges voziden 2007, 2011 i 2018 vajehtusidenke.

 Geografijan andmused 
Suomenma om mavaldkundröunoiš Norvegijanke pohjoižes (röunan piduz — 709 km), Venämanke päivnouzmas (1309 km) da Ročinmanke päivlaskmas (545 km). Ühthine röunoiden piduz madme — 2563 km. Om meriröunpirdoid Estinmanke.

Suomenman suvižed da päivlaskmaižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Baltijan meri, sen Suomen i Botnine lahted, randanpird — 1250 km koverikahuden lugemata, täuzin läz 40 000 km (sarita). Kaik om 81 tuhad sart läz mererandad enamba 100 m² surudel.

Pind: kaik — 338 145 km², saum vezid — 34 330 km² (10,2 %). Kaikiš korktemb čokkoim sijadase Haltitunturi (Haltiatunturi, Haltia, Halti)-mägen pautkel (1328 m ü.m.t. kortte).

Londuseližed varad — mec, metallad (raudkivend, vas'k, cink, hrom, nikel', hahktin, kuld, hobed).

 Politine sistem 
Suomenma om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund ühtenke palahiženke avtonomijanke (Ahvenanma). Suomenman konstitucijan mödhe, käskusenandai tobmuz om prezidentan da parlamentan käziš, i radonoigendai tobmuz om prezidental da Valdkundaližel Nevondkundal (, ).

Kaik rahvaz valičeb prezidentad (, ) kudeks vodeks, voib valitas kahtendeks strokuks jäl'geten. Prezident om armijan päkäsknik. Suomen parlament ezitoitab päministrad (, ) prezidentale, i prezident formaližikš paneb päministrad radsijha, mugažo Valdkundaližen Nevondkundan ühtnijoid-ki (ministrid) päministran rekomendacijan mödhe. Ministriden lugu ei voi olda enamba mi 18.

Parlament (, ) om üks'kodine, siš om 200 deputatad. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.

Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2023 2. päiväl sulakud. Valitihe prezidentad vn 2024 28. päiväl vilukud i 11. päiväl uhokud, nügüdläine prezident sai vägestust kahtendes turas (51,62 %).

Kaikiš ülemb käskuzkundaline instancii om Suomenman Ülembaine käskuzkund (, ).

 Valdkundan pämehed 
Suomenman prezidentiden nimikirjutez:
 Kaarlo Juho Stol'berg (1919−1925)
 Lauri Kristian Relander (1925−1931)
 Svinhufvud Per Evind (1931−1937)
 Küösti Kallio (1937−1940)
 Risto Rüti (1940−1944)
 Karl Gustaf Emil' Mannerhaim (1944−1946)
 Juho Kusti Paasikivi (1946−1956)
 Urho Kekkonen (1956−1982)
 Mauno Koivisto (1982−1994)
 Martti Ahtisaari (1994−2000)
 Tarja Halonen (2000−2012)
 Sauli Niinistö (1. keväz'ku 2012 — 1. keväz'ku 2024)
 Aleksander Stubb (1. keväz'ku 2024—)

Edeližed päministrad:
 Aleksander Stubb (24. kezaku 2014 — 29. semendku 2015)
 Juha Sipilä (29. semendku 2015 — 6. kezaku 2019)
 Antti Rinne (6. kezaku 2019 — 10. tal'vku 2019)
 Sanna Marin (10. tal'vku 2019 — 20. kezaku 2023)

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Suomenman administrativiž-territorialine jagand.

Suomenma jagase ühesatoštkümneks agjaks (regionaks) ( / ), ned — kundoikš ( / , oli niid 336 vl 2011) da lidnoikš ( / ).

+ Agjad <small>Agj <small>Pälidn <small>Eläjiden lugu (2012)<small> 20px Udenma Hel'sinki 1 550 362 20px Pirkanma Tampereh 491 743 20px Suvipäivlaskmaine Suomenma Turku 467 245 20px Pohjoižpohjanma Oulu 397 964 20px Kesksuomenma Jüväskülä 274 409 20px Pohjoižsavo Kuopio 248 143 20px Sadakund Pori 226 537 20px Päijät Häme Laht 202 204 20px Suvipohjanma Seinjogi 193 735 20px Laplandii Rovanem' 183 318 20px Kümenlakso Kouvol 181 775 20px Pohjanma Vas 179 140 20px Kanta Häme Hämenlidn 175 253 20px Pohjoižkarjal Jogensu 165 869 20px Suvisavo Mikoi 153 715 20px Suvikarjal Lapenrand 133 249 20px Kainu Kajani 81 232 20px Keskpohjanma Kokkol 68 504 20px Ahvenanma Mariehamn 34 014

 Eläjad 
Suomenmas elädas suomalaižed. Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe valdkundan eläjiden lugu oli 5,375,300 ristitud, vl 2017 — 5,509,717 ristitudStatistics Finland — Preliminary population statistics (Ristitišton lugumär vn 2017 elokun lopus). — Stat.fi. . Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd', vspäi 2016 se ližadub immigracijan tagut tobjimalaz.

Mamankelen mödhe (vl 2017): suomen kel' — 87,9 %, ročin kel' — 5,2 %, venäkel' — 1,4 %, toižed keled — 5,5 %.

Uskondan mödhe (2017): lüteranižen jumalankodikundan uskojad — 70,9 %, ateistad — 26,3 %, ortodoksižed hristanuskojad — 1,1 %, toižed uskojad — 1,7 %.

Seičeme suomalašt kümnespäi elädas lidnas vai sen ümbrištos (vl 2013). Toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2015, surembaspäi penembha): Espoo (pälidnan region), Tampereh, Vantaa (pälidnan region), Oulu, Turku, Jüväskülä, Kuopio, Laht. Kaik om 107 lidnad valdkundas (2013).

 Rahvahanižanduz 
Suomenma om šingotadud industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 302 mlrd. US$ ekvivalentas (48. sija mail'mas; US$54,351 ühtele hengele, 15. sija) vai 338 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (59. sija; US$60,897 ühtele hengele, 23. sija). Znamasine valdkundaline velg (KSP:n nellän videndest surtte vl 2024) i radotomudenmär (9,2 % vn 2025 vilukus, noriden keskes 20,6 % vn 2020 heinkus) oma ekonomikan päižikš problemoikš. Ižandusen päsarakod oma mašiništonsauvomine (elektrotehnine — Nokia), cellüloz-bumagaine (Stora Enso, UPM), kivivoihimine i mechimine, sömtegimišt, energetine (Fortum), turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 2,7 %, tegimišt 28,2 %, holitišiden sfer 69,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2017 andmused): maižanduz i mecižanduz 1,4 %, tegimišt 10,5 %, sauvond 10,1 %, torguind 21,3 %, finansad, varmituz, professionaližed da biznesholitišed 20,3 %, transport da kommunikacijad 14,9 %, socialižed da personaližed holitišed 21,5 %.

Vl 2009 Suomenman päeksport oli likutimed da mašiništ (11 %), bumag (kirjutamha da painmaha, 10 %), TV- da radiooigendimed (6 %), pu (material) (läz 6 %); toine eksport — elektropalad (3 %), laivad da venehed (3 %), teraz (3 %), cink, nikel', avtod, zelläd da medicinižed instrumentad. Importan tavarad (2017) oma söndtavarad, kivivoi da sen ümbriradmižen produktad, himikalijad, transportine mašiništ, raud da teraz, mašinansauvomižen produkcii, kompjuterad, elektrotehnižen industrijan produkcii, tekstiližed kuidud i kanghad, villäd. Vl 2021 eksport i import oliba läz kohtaižed. Vl 2017 irdpol'žen torguindan päižed partnörad oliba Saksanma (Suomenman eksportan 14,2 % i importan 15,5 %), Ročinma (Suomenman eksportan 10,3 % i importan 11,0 %), Venäma (eksportan 5,7 % i importan 13,2 %), Kitai (eksportan 5,7 % i importan 7,3 %), Alamad (eksportan 6,9 % i importan 5,6 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 6,8 %), Sur' Britanii (eksportan 4,5 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
Tobmuz
 Suomenman valdkundaližen e-holitusen sait (suomi.fi).   
 Suomen Tazovaldkundan ohjastusen oficialine sait (valtioneuvosto.fi).   
 Suomen Tazovaldkundan prezidentan sait (president.fi).   
 Suomen Tazovaldkundan parlamentan sait (eduskunta.fi).    

Ühthine informacii valdkundas
 Suomenman Statistikan valdkundaline radnikoičend (stat.fi).   
 This is Finland (Se om Suomenma), Suomenman röunantagaižiden azjoiden ministrusen informacine sait (finland.fi).