Mad'jaranma

Mad'jaranma ( [ˈmɒɟɒrorsaːɡ]), se om täuz' oficialine nimituz (vspäi 2012), om mererandatoi valdkund Evropan keskuses. Mad'jaranman pälidn da kaikiš suremb lidn om Budapešt.

Valdkund om ÜRO:n ühtnijan vspäi 1955. Ühtneb RVF:ha i RRŠB:ha vspäi 1982. Vspäi 1991 Mad'jaranma om Evropan Nevondkundan ühtnijaks. Valdkund om PAKO:n ühtnijan vspäi 1999. Vn 2004 semendkun 1. päiväspäi ühtneb EÜ:hü.

 Istorii 
Valdkundan aluz om pandud läz tuhant vot meiden erad Mad'jaran Kunigahuseks.

Vn 1918 17. päiväl redukud Mad'jaranma sai ripmatomut Avstrijan da Mad'jaranman imperijan čihodamižen rezul'tataks.

Valdkundan nell' Konstitucijad () oliba ende: voziden 1919, 1920, 1946 i 1949. Jäl'gmäine videnz' lugul KonstituciiMad'jaranman Konstitucijan tekst vl 2019. — Parlament.hu. Mad'jaranman Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  om hüvästadud parlamental vn 2011 18. päiväl sulakud, tuli väghe vn 2012 1. päiväl vilukud da om väges vn 2013 znamasižidenke vajehtusidenke. Valdkundan oficialine nimituz om vajehtadud ühtes valdkundansüdäimižiden da röunantagaižiden mad'jaralaižiden oiktusiden tazostamiženke.

 Geografijan andmused 
Mad'jaranma om mavaldkundröunoiš Ukrainanke pohjoižpäivnouzmas (röunan piduz — 128 km), Romanijanke päivnouzmas (424 km), Serbijanke suves (164 km), Horvatijanke suvipäivlaskmas (348 km), Slovenijanke päivlaskmas (94 km), Avstrijanke lodehes (321 km) da Slovakijanke pohjoižes (627 km). Ühthine röunoiden piduz — 2106 km. Mad'jaranma om mererandatomaks valdkundaks.

Reljef om tazo tobjimalaz. Keskdunain alangišt otab Mad'jaranman tobmad palad, sen päivlaskmaine kukhikaz pala om Dunantul', päivnouzmaine alangištoikaz pala Tis-jogenke om Al'föl'd. Om mägid pohjoižpalas. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kekeš-mägi (1014 m). Balaton om kaikiš surembaks reskveden järveks Keskuzevropas. Mecad ottas läz videndest valdkundan territorijad. Päjogi om Dunai, jokseb pohjoižespäi suvhe i jagab Mad'jaranmad kaks'haz, kaik joged mülüdas sen basseinha.

Klimat om ven kontinentaline, suvipäivlaskmas — subtropižen pirdoidenke. Tal'v om pehmed, keza om läm' pit'k. Paneb sadegid 450 millimetraspäi päivnouzmas 900 millimetrhasai vodes mägiden pautkil. Sadunkazvatuz, sen paloin vinmarjan kazvatuz, om levitadud.

Londuseližed pävarad oma kivihil', londuseline gaz, boksitad; toižed varad — kivivoi, väghine mahuz.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Parlamentan ühtnijad valitas händast peitol'žel änestusel videks vodeks, voib valitas kahtišti.

Parlament om Nacionaline Suim (). Kaik rahvaz valičeb sen 199 ühtnijoid nelläks vodeks. Parlamentan ühtnijad pandas radnikusele päministrad (mad'j.: Miniszterelnök) prezidentan taričendan mödhe, kaikiš järedamban partijan lider kändase päministraks tobjimalaz da formiruib ohjastust.

Nügüdläine prezident om Katalin Novak, radab vn 2022 semendkun 10. päiväspäi, sai valičendoil 137 än't 199:späi. Edeline prezident om Janoš Ader (2012−2022). Valdkundan parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2022 3. päiväl sulakud. Viktor Orban tuleškanzi radho päministraks vn 2010 semendkun 29. päiväspäi, mugažo radoi vll 1998−2002.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Mad'jaranman administrativiž-territorialine jagand.

Mad'jaranmas om 346 lidnad, kudambad mülüdas ühesatoštkümnehe administrativižhe agjaha (med'jed, ), ned — seičemehe statistižhe regionha (). Pälidn da völ viž lidnad (Debrecen, Miškol'c, Seged, Peč, D'jor) ei mülügoi agjoihe. Agjad alajagasoiš 175 ümbrikoks (). Ümbrikod — lidnoikš (város) da küläkundoikš (község). Pälidn alajagase rajonikš (kerületei).

 Eläjad 
Mad'jaranmas elädas mad'jaralaižed. Vl 2011 valdkundan eläjiden lugu oli 10,012,000 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10,709,463 eläjad vl 1980.

Rahvahad (kaks'jaižidenke vastusidenke vl 2011): mad'jaralaižed — 85,6 %, čiganalaižed — 3,2 %, saksalaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 2,6 %, märhapanendata — 14,1 %.

Kelenmahtused (2011): mad'jaran kel' — 99,6 % (kodikel' — 98,9 %), anglijan kel' — 16,0 %, saksan kel' — 11,2 %, venäkel' — 1,6 %, romanijan kel' — 1,3 %, francijan kel' — 1,2 %, toižed keled — 4,2 %.

Uskondan mödhe (2011): riman katolikad — 37,2 %, kal'vinistad — 11,6 %, lüteranižusen polenpidajad — 2,2 %, grekan katolikad — 1,8 %, toižed uskojad — 1,9 %, religijatomad — 18,2 %, märhapanendata — 27,1 %.

Valdkundan toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Debrecen, Seged, Miškol'c, Peč, D'jor, N'jired'haz, Kečkemet i Sekešfehervar. Vl 2012 kaik oli 19 lidnad enamba mi 50 tuhad eläjidenke. Vl 2009 ühthemänho oli 328 lidnad () Mad'jaranmas. Lidnalaižiden pala om 71,9 % (2020).

 Ižanduz 
Mad'jaranma om industrialine valdkund šingotadud maižandusenke, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Valdkundan kogosüdäiprodukt tazostadud ostmižmahtusen mödhe oli US$438 mlrd ekvivalentas (53. sija mail'mas, nominaline US$223 mlrd, 56. sija) vl 2024, ühtele hengele — nominaline US$23,319 (48. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe US$45,692 (43. sija). Verazmalaižed pidadas äjid järedoid kompanijoid. Radotomudenmär om madal (3,4 % vn 2019 sulakus) emigracijan i madalan sündutandmäran tagut. Ristitišton keskmäine opendusenmär i šingotez oma korktad. Vl 2019 valdkundaline velg oli KSP:n kahten koumandest surtte. Industrijan päsarakod oma mašinansauvomine, sidon ladimiden tehmine, tömašinoiden i märičemižladimiden pästand, himine, farmaceftine, metallurgii (eriližešti alüminijan tehmine sijaližiš boksitoišpäi), tekstiline, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Vl 2017 maižanduz oti 3,9 % kogosüdäiproduktas, tegimišt 31,3 %, holitišiden sfer 64,8 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme (vn 2016 andmused): maižanduz 4,8 %, tegimišt 21,4 %, sauvond 6,5 %, holitišiden sfer 64,8 %, toižed sarakod 2,7 %.

Valdkundan päeksport om mašiništ radiosidon täht (videndez), elektromašiništ (läz 17 %), söndtavarad (läz kümnendest), avtod da niiden palad (8 %); toine eksport — zelläd (3 %), kivivoi (1 %), elektruz (1 %). Importan tavarad (2012) oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ (45,4 %), toine tegimišton produkcii (34,3 %), poltuz i elektruz (12,6 %), söndtavarad (5,3 %), torhuzmaterialad (2,5 %). Vl 2017 eksport ületi importad kümnendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad: Saksanma (Mad'jaranman eksportan 27,7 % i importan 26,2 % vl 2017), Avstrii (eksportan 5,0 % i importan 6,3 % sil-žo vodel), Slovakii (4,8 % i 5,3 %), Italii (5,1 % i 4,7 %), Pol'šanma (4,3 % i 5,5 %), Čehanma (4,4 % i 4,8 %), Francii (4,4 % i 4,0 %), Kitai (importan 5,9 %), Romanii (eksportan 5,4 %), Alamad (importan 5 %).

 Galerei 

 Kul'tur 
 Valdkundpraznikad 
 1. viluku — Uz' voz'
 15. keväz'ku — Mad'jaranman valdkundpäiv
 Äipäiv
 1. semendku — Keväden i radon päiv
 Stroicanpäiv
 20. eloku — Ph. Stefanan päiv
 23. reduku — Nevondkundaližen armijan deportacijan päiv
 1. kül'mku — Kaikiden Pühäižiden päiv
 25.−26. tal'vku — Raštvad

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Mad'jaranman parlamentan oficialine sait (parlament.hu).  
 Mad'jaranman prezidentan oficialine sait (keh.hu).  
 Mad'jaranman ohjastusen oficialine sait (kormany.hu).