Afganistan

Afganistan (puštu dai dari: افغانستان Afġānistān), täuz' oficialine nimituz — Afganistanan Islamine Emirat ( Də Afġānistān Islāmī Imārat [d̪ə ʔap.ɣɑ.nis.tɑn (/ d̪ə ʔaʊ.ɣɑ.nis.tɑn) ʔis.lɑ.mi ʔi.mɑ.ɾat̪],  Imārat-i Islāmī-yi Afğānistān [ʔɪ.mɑː.ɾä.t̪ʰɪ ʔɪs.lɑː.mi.jɪ ʔäf.ɣɑː.nɪs.t̪ʰɑ́ːn (/ ʔäv.ɣɑː.nɪs.t̪ʰɑ́ːn)]), om mererandatoi valdkund Azijan Keskpäivnouzmas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Kabul.

 Istorii 
Vn 1919 19. päiväl elokud Afganistan tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vll 1926−1973 Afganistanan kunigahuz oli, Muhammed Zahir-šah-monarh valdoiči hätken aigan (1933−1973). Vl 1964 absolütine monarhii kändihe konstitucižeks. Vn 1973 kukerduz kändi Afganistanad tazovaldkundaks. Vn 1978 sodakukerduz zavodi socialistižen järgendusen sauvondad Nevondkundaližen Ühtištusen abunke. Soda Afganistanas jätksihe NSTÜ:n täht kümne vot (1979−1989), lopuks nevondkundaližed sodaväged oliba vedadud sišpäi, okaiba kaiked, mi oli sätud siš, no kaičiba Afganistanan röunan kontrolid Keskuzazijan lähižiš maiš (Tadžikistan). 

Vspäi 1978 rahvahanikoiden soda jätktase valdkundas. Afganistanan Islamižen Emiratan ezmäine versii oli vll 1996−2004, sen-žo Talibanan tobmuden al. Vl 2004 PAKO:n i AÜV:oiden sodaväged tuleškanziba Afganistanha, i Islamine Afganistanan Tazovaldkund kontrolirui valdkundan tobjad palad vn 2021 semendkun 1. päivhäsai, konz AÜV:oiden sodavägiden lähtend zavodihe. Taliban tuli tobmudele tošti vn 2021 15. elokud i pani uden Afganistanan Islamižen Emiratan alust. Nügüdläine tobmuz harakterizuiše kut totalitarine diktatur ristitun oiktusiden kaičendata.

Valdkundan ezmäižed Konstitucijad ( D Afghanstan asasi kuanvn) oliba vozišpäi 1923 i 1931. Jäl'gmäine kaks'toštkümnenz' lugul KonstituciiAfganistanan Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  om vahvištadud vl 2004, se oli väges vajehtusita vn 2021 elokuhusai.

 Geografijan andmused 
Afganistan om mavaldkundröunoiš Turkmenistananke (röunan piduz — 804 km), Uzbekistananke (144 km) da Tadžikistananke (1357 km) pohjoižes, Kitainke pohjoižpäivnouzmas (91 km), Pakistananke päivnouzmas da suves (2670 km), Irananke päivlaskmas (921 km). Ühthine röunoiden piduz — 5987 km.

Afganistan om mägekaz ma. Sen kaikiš korktemb čokkoim sijadase röunal Pakistananke — Hindukušan kaikiš korktemb Nošak-mägenoc, 7942 metrad meren pindan päl. Kaik joged kuivatas kezal päiči Kabul-joges (lankteb Indha). Znamasižed joged oma Gerirud (ottas kastelemha täuzin) i Gil'mend (lankteb Sistan-alangho).

Klimat om subtropine kontinentaline. Lämuz da sadegiden mär oma lujas erazvuiččed londuseližid zonoidme da korktusidme. Paneb sadegid 40..50 mm vodes letetazangištoil, 800 mm suvipäivnouzmas (mussonad ličtas).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hrom, hahktin, cink), toižed varad — čomad kived, tal'k, keitandsol, väghine mahuz, gidroenergii.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ( rajis «olii ezinenas», «pämez'»). Kaks' varaprezidentad oma hänele abuhu. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa.

Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim. Üläkodi om Tobmiden Kodi (puštu: مشرانوجرګه Mešrano Džirga) 102 deputatanke. Prezident paneb radnikusile koumandest heišpäi, agjoiden nevondkundad oigetas toižid. Alakodi om Rahvahan Kodi (puštu: ولسي جرګه‎ Volesi Džirga) 249 ezitajanke, kaik rahvaz valičeb heid. Kaik hö oma vižvoččen valdatusiden strokunke.

Parlamentan alakodin ühtnijoiden vitkostadud valičendad oliba vn 2018 20. päiväl redukud. Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2019 sügüz'kun 28. päiväl, i edel Talibanan vägestust prezident oli Ašraf Gani, sai 50,64 % (vl 2014 — 56,44 % kahtendes turas), radoi kahtenden strokun jäl'geten. Edel Talibanan tulendan tobmudele vn 2021 15. elokud Afganistanan päministr oli Abdulla Abdulla, hän sai vägestust ezmäižes turas vn 2014 prezidentan valičendoiden aigan da tahtoi sada midä-se vajehtuseks kilan tundištusen tagut äniden lugustusen aigan.

Vodhesai 2014 Afganistanan prezident oli Hamid Karzai; päministrad oliba Mohammad Fahim da Karim Halili.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Afganistanan administrativiž-territorialine jagand.

Afganistan jagase koumekümneks nelläks agjaks (puštu dai dari: ولايت vilajat). Agjad alajagasoiš 398 rajonaks (puštu dai dari: ولسوالۍ volasvalei).

 Eläjad 
Vl 2009 valdkundan eläjiden lugu oli 28,150,000 ristitud, vl 2014 — 31,822,848 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Afganistanas elädas afganilaižed. Kel'mahtused (2017): dari (persijan kelen toižend) — 80 %, puštu — 47 %, uzbekan kel' — 11 %, anglijan kel' — 5 %, turkmenan kel' — 2 %, urdu — 2 %, pašai — 1 %, nuristani — 1 %, araban kel' — 1 %, toižed keled vähemb mi procent.

Uskondan mödhe (2009): islamanuskojad — 99,7 % (sunnitad 84,7..89,7 %, šijitad 10..15 %), toižed uskojad i religijatomad — 0,3 %.

Toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Kandagar, Gerat, Mazari Šarif. Lidnalaižiden pala om 26 % (2020).

 Ekonomik 
Afganistan om industrialiž-agrarine valdkund, kaikiš gollembišpäi mail'mas. Ei ole rippundad irdpol'žes torguindaspäi, se rippub verhiden maiden abuspäi. Vl 2021 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 14,58 mlrd. US$ ekvivalentas (124. sija mail'mas; US$364 ühtele hengele, 210. sija) vai 67,13 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (102. sija; US$1,674 ühtele hengele, 176. sija). Ižandusen päsarakod oma maižanduz (pähkmed, vinmarj, granat), kaivuztegimišt (londuseližen gazan, hilen i vas'ken samine), cementan i heretusiden pästand, pened tekstiližed edheotandad (sidä kesken käzin tehtud kourad), muilan, meblin i kengiden tehmine, sömtegimišt (alkogolitomad jomad, mineraližed veded). Finansine voz' zavodiše 21. tal'vkud.

Kogosüdäiproduktan palad (vn 2016 andmused): maižanduz 23,0 %, tegimišt 21,1 %, holitišiden sfer 55,9 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (2017): maižanduz 44,3 %, tegimišt 18,1 %, holitišiden sfer 37,6 %.

Vl 2009 valdkundan legaline päeksport oli avtod da niiden varapalad (läz 18 %), polimerad (8 %), södabad pähkmed (7 %); toine eksport — vinmarj (mž. kuivatud) da granatad (5 %), raud da teraz lehtesil da vanuimel (5 %), kourad (5 %), pol'fabrikatad-substancijad himižen tegimišton täht (3 %), mikrofonad da radiosandapparatad (3 %), puvill (3 %), maplodud (3 %), londuseline kaučuk (2 %), heinäd (vihand vai kuidud, sidä kesken zellhä, 2 %), libutimed (1 %), poliester (1 %), kül'menzoittud kala (1 %). Importan tavarad oma kivivoin ümbriradmižen produktad, mašinansauvomižen produkcii, tekstil', söndtavarad. Vl 2022 valdkundan eksport oli US$2 mlrd ekvivalentas i import US$7 mlrd. Afganistanan eksportan päižed ostajad (vn 2019 oficialižiden andmusiden mödhe) oma Araban Ühtenzoittud Emiratad (44,8 %), Pakistan (24,3 %), Indii (21,6 %). Importan pämöjad (2019) oma Iran (23,4 %), Pakistan (17,1 %), Indii (12,9 %), Kitai (8,7 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (8,6 %), Uzbekistan (6,6 %), Kazahstan (5,8 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Afganistanan prezidentan oficialine portal (president.gov.af).   
 Afganistanan parlamentan oficialine sait (parliament.af).