Irlandii

Irlandii ( [ˈeːɾʲə],  [ˈaɪərlənd], sijaline [ˈaɾlənd]), nece om oficialine nimi, kävutadas Irlandijan Tazovaldkund-nimitust mugažo (, ), om valdkund Evropan pohjoižes. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Dublin, sen aglomeracii mülütab man ristitišton koumandest.

Valdkund ei ole PAKO:n ühtnii, no neitraline om. Vspäi 1973 om EÜ:n ühtnijaks.

 Etimologii 
Valdkundan nimi sündui irlandijan kelen «Éire»-sanaspäi, kudamb «valdkund» znamoičeb-ki.

 Istorii 
Vll 1919−1921 soda Irlandijan ripmatomudes mäni, se lopihe Britaniž-irlandižen kožundaktan allekirjutamižel vn 1921 6. päiväl tal'vkud. Voden jäl'ghe, vn 1922 6. tal'vkud, Irlandii sai dominion-statusan Sures Britanijaspäi Britanižen imperijan mülündas. Täuden ripmatomuden päiv oli vn 1931 11. tal'vku. Toižen mail'man sodan aigan Irlandii oli neitraližeks valdkundaks.

Valdkundan ezmäine Konstitucii () oli olmas vspäi 1919. Irlandijan koumanz' lugul KonstituciiIrlandijan Tazovaldkundan Konstitucii 2012 kahtel kelel. — Constitution.ie.  Irlandijan Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  om pandud eloho vn 1937 29. päiväl tal'vkud kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe. Se om väges äiluguižidenke kohendusidenke, vn 1996 tundujidenke vajehtusidenke.

 Geografijan andmused 
Irlandii otab ühtennimižen saren tobmad palad. Valdkund sijadase Atlantižen valdmeren Kel'tan da Irlandijan meriden randoil. Irlandijal om mavaldkundröunoid Surenke Britanijanke (443 km). Randanpird — 1448 km.

Kaikiš korktemb čokkoim om Karantuill-mägi, 1041 m valdmeren pindan päl.

Klimat om ven mererandaline. Tal'v om hobed, keza om viluhk.

Londuseližed varad oma cink, hahktin, hobed, vas'k, kuld, londuseline gaz, turbaz.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, ), kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, voib valitas kahtišti.

Parlament (, virktas «Erahtas», znamoitas «nevondkund») om kaks'kodine, prezident om parlamentan ühtnijan mugažo. Üläkodi om Irlandijan Senat () 60 ühtnijanke, heišpäi päministr paneb radnikusele 11 ristitud, Rahvahaline i Dublinan universitetad valitas 6 ristitud, valičijoiden kollegii kundoiden nimikirjutesišpäi — 44 ristitud, täuz'valdoiktusiden strok om seičemehe vodhesai. Alakodi om Irlandijan Suim () 158 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.

Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 29. päiväl kül'mkud. Maikl D. Higgins radab prezidentan vn 2011 kül'mkun 11. päiväspäi (56,8 % änid kahtendes turas) kahtenden strokun, sai 55,8 % änid ezmäižes turas vn 2018 valičendoil. Mikal Martin radab päministran vn 2020 kezakun 27. päiväspäi.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Irlandijan administrativiž-territorialine jagand.

Vl 1994 Dublin-grafkundan sijas tegihe koumed grafkundad da üks' lidn (Dublin). Vspäi 2014 valdkundas om koumekümne üks' administrativišt ühtnikad sijaliženke ohjastusenke: 26 grafkundad (), kaks' lidnad-grafkundad (Limerik, Uoterford) da koume lidnad (Dublin, Kork, Goluei). Sen ližaks, nügüd' municipaližiden ümbrikoiden sistem om peniden lidnnevondkundoiden sijas.

Istorižikš Irlandijan Tazovaldkund jagase nelläks agjaks (): Lenster, Manster, Konnaht, Ol'ster. Mugažo valdkund jagase kahesaks planiruindan regionaks.

 Eläjad 
Irlandijas elädas irlandijalaižed. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 4,593,100 ristitudIrlandii: ristitišton da migracijan endustuz vn 2013 sulakus. — Irlandijan statistikan radnikoičend (cso.ie). , vn 2018 heinkus — 5,068,050 ristitudIrlandijan ristitišton endustuz vn 2018 heinkul // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. . Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 6,528,799 eläjad vl 1841 i om nügüd'. Ende se poleni näl'gan da emigracijan tagut, minimaline ristitišt oli 2,818,341 eläjad vl 1961.

Uskondan mödhe (2016): riman katolikad — 78,3 %, Irlandijan jumalankodikundan polenpidajad — 2,7 %, toižed hristanuskojad — 1,6 %, ortodoksižed hristanuskojad — 1,3 %, islamanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad — 2,4 %, religijatomad — 9,8 %, märhapanendata — 2,6 %.

Toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödheVn 2011 rahvahanlugemine: Klassificiruidud ristitišt territorijan mödhe (Enzne Ezmäine tom). — Irlandijan statistikan radnikoičend (cso.ie). ): Kork, Limerik, Goluei, Uoterford. Lidnalaižiden pala om 63,7 % (2020).

 Ižanduz 
Irlandii om korktas šingotadud lujas elokaz postindustrialine valdkund. Ižandusen hüvä olend rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Rahapanendoiden kucundan politik vedi sarakoiden kontrolinnoks verhiš maišpäi i pertiden korktoidennoks arvoidennoks. Valdkundaline velg ei ole sur', oli KSP:n 44,7 % surtte vl 2022. Industrijan päsarakod oma farmaceftine, himine, medicinižen ladimišton pästand, kompjuteroiden apparatižen periferijan i programholitusen tehmine, sömtegimišt (olud da toižed jomad). Toižed znamasižed sarakod oma finansižed holitišed i turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli US$516 mlrd ekvivalentas (25. sija mail'mas; tazostadud ostmižmahtusen mödhe US$633 mlrd, 41. sija), ühtele hengele US$101,509 (US$124,596, koumanz' surtte mail'mas). Kogosüdäiproduktan palad (vn 2023 andmused): maižanduz 0,9 %, tegimišt 37,6 %, holitišiden sfer 56,6 %. Radnikoiden jargenduz sektoroidme (2015): maižanduz 5 %, tegimišt 11 %, holitišiden sfer 84 %. 

Vl 2012 valdkundan päeksport oli zelläd (läz 60 %), elektromašiništ (13 %), medicinižed instrumentad (7 %); toine eksport — olud, argvoi, lehmänliha. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, erazvuiččed himižed substancijad, mineraline poltuz, materialad, söndtavarad. Vl 2022 tavaroiden eksport ületi importad läz pol'toštha kerdha, holitišiden eksport i import (ottas päpalad Irlandijan torguindas) oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päühtnijad (2022) oma Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Irlandijan eksportan 30,3 % i importan 15,5 %), Sur' Britanii (päiči Pohjoižirlandijad, eksportan 8,2 % i importan 17,5 %), Saksanma (eksportan 12,1 % i importan 7,4 %), Kitai (eksportan 6,6 % i importan 10,4 %), Francii (eksportan 3,4 % i importan 8,7 %), Alamad (eksportan 6,8 % i importan 3,4 %), Bel'gii (eksportan 8,4 %), Šveicarii (importan 4,6 %).

 Galerei 

 Praznikad 
Irlandijan praznikad alajagasoiš oficialižihe da oficialitomihe. Nened jäl'gmäižed praznikad jäiba paganičiden aigoišpäi, praznuitas niid paksus oficialiženke praznikanke ühtel päiväl.

Kaičenus paganudessai praznikad oma znamoitud kon'akol šriftal alemba kirjutadud tabludes.

+ Irlandijan praznikadKunpäivVepsän nimiSijaline nimiKommentarijad 1. viluku Uz' voz' Lá Caille or Lá na Bliana Nua — 1. uhoku Ph. Brigittan päiv, Imbolk Lá Fhéile Bríde Keväden ezmäine päiv 17. keväz'ku Ph. Patrikan päiv Lá Fhéile Pádraig Kaikiš znamasižemb nacionaline praznik jäl'gmäine videnz'päiv edel Äipäiväd Pühä Videnz'päiv — — ezmäine ezmärg Äipäivän jäl'ghe Äipäivän Ezmärg Luan Cásca — semendkun ezmäine ezmärg Semendkun praznik Lá an Lucht Oibre — 1. semendku Bel'tain Lá Bealtaine Kezan ezmäine päiv kezakun ezmäine ezmärg Kezakun praznik Lá Saoire i mí an Mheithimh — elokun ezmäine ezmärg Elokun praznik Lá Saoire i mí Lúnasa — 1. eloku Lugnassad Lá Lúnasa Sügüzen ezmäine päiv, satusen keradand 22. sügüz'ku Mabon — Sügüz'ližen vauktantazostusen päiv  redukun jäl'gmäine ezmärg Redukun praznik Lá Saoire i mí Dheireadh Fómhair — 31. reduku Samain Oíche Shamhna Kaikiden pühiden päivän kanun, Enzne Uz' Voz' 25. tal'vku Karačun Lá Nollag — 26. tal'vku Ph. Stefanan päiv Lá Fhéile Stiofáin vai Lá an Dreoilín —+

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Irlandijan prezidentan sait (president.ie).  
 Irlandijan päministran oficialine sait (taoiseach.gov.ie).  
 «Irlandijan ohjastuz onlain»-sait (gov.ie).  
 Irlandijan parlamentan sait (oireachtas.ie).