Alžir

Alžir (, vepsän transkripcii: Al'-Džazāir), täuz' oficialine nimituz — Alžiran Rahvahaline Demokratine Tazovaldkund ( Al'-Džumhurijja Al'-Džazairijja Ad-Dimukratijja Aš-Šabijja), om valdkund Afrikan pohjoižes. Pälidn da kaikiš suremb lidn om ühtennimine Alžir-lidn.

Alžir om kaikiš suremb Afrikan valdkund ičeze pindan mödhe, mugažo valdkundoiden keskes Keskmeren randištonno i arabankel'žiš valdkundoišpäi.

 Istorii 
Löutihe kiviazegid nügüdläižen Alžiran territorijal, paleolitan aigaspäi (300..400 tuhad vozid tagaz). Amuižes livijan heimod eliba Alžiras. Finikii sädi ičeze ezmäižid kolonijoid Alžiran randištol 12. voz'sadal EME. Massinissa ühtenzoiti heimoiden ühtištusid Numidii-valdkundaks 3. voz'sadan EME lopule. Hän oli Riman poles i torazi Karfagenan tobmut vaste sihesai, kuni se oli pandud mantazole Rimal vl 146 EME. Numidii oli Rimalaižen imperijan provincijaks vspäi 46 EME vhesai 438 meiden erad, konz oli anastadud vandaloil, kudambad sädiba kunigahust i valdoičiba siš.

Vl 534 Vizantii oti Alžiran nügüdläižen territorijan palad. Arabijalaižiden sodaväged otiba Alžirad 7. voz'sadal i ližaziba Araban halifatha, ristitišton islamizacii zavodihe. Piratuz änikoiči Varvaroiden mererandal. Alžiran territorii oli Osmanan imperijan provincijaks 16. voz'sadan kahtendes poles. Vl 1711 Baba Ali-dei küksi turkan pašad, i Evropan valdkundad tundištiba Alžiran ripmatomut ezmäižen kerdan. Dejoiden valdkund tuli lanktushe 18. voz'sadan lopus peniden sal'hiden tagut meripiratoišpäi.

Vspäi 1830 Alžiran francine kolonizacii zavodihe, vl 1848 se oli tedotadud Francijan territorijal, Alžir oli jagadud departamentoikš, francine jenaral-gubernator oli pämehen. Vn 1940 sulakus Francii kapitulirui Toižen mail'man sodan aigan, i Alžir kätihe torhuden i söndtavaroiden purtkeks Germanijan i Italijan täht. Gitleranvastaine koalicii i sijaližed sodaväged zavodiba torad niid vaste vn 1942 kül'mkus. Suren sodan jäl'ghe vn 1959 sügüz'kus Francijan ohjastuz tundišti Alžiran ičemärhapanendan oiktust, no soda ripmatomudes zavodihe, sen jäl'ghe referendum küzundanke ripmatomudes oli sätud. Vn 1962 5. päiväl heinkud Alžir tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi. Valdkund läksi PAKO:späi, valiči socializman sauvondan ted «kacmata nimiččihe ozutesihe», Francijale tulihe ectä uzid sijid südäitukpoligonan i kosmodroman täht.

Jäl'gmäine Konstitucii om vahvištadud vl 1976. Se om väges voziden 1979, 1988, 1989 i 1996 znamasižidenke vajehtusidenke.

 Geografijan andmused 
Alžir om mavaldkundröunoiš Tunisanke (röunan piduz — 1034 km) da Livijanke (989 km) päivnouzmas, Nigeranke suvipäivnouzmas (951 km), Malinke (1359 km) da Mavritanijanke (460 km) suvipäivlaskmas, Marokonke päivlaskmas (1941 km, sidä kesken Päivlaskmaiženke Saharanke — 41 km). Ühthine röunoiden piduz om 6734 km. Alžiran pohjoižed randad lainištab Keskmeri 998 km pitte randanpirdanke. Valdkundan pind om 2 381 741 km².

Atlas-mägiden päivnouzmaine pol' seižub Alžiran pohjoižes, läz mererandištod. Murendajad manrehkaidused oma paksud täs, kaikiš tihedašti elänzoittud sijas (93 % valdkundan ristitištod eläb läheli). Kaikiš korktemb čokkoim om Ahaggar-mägišton Tahat-mägi (2908 m) suvipäivnouzmpoles. Kaikiš alahaižemb sija om solakahan Šott-Mel'gir-järven pind (−40 m). Rahvahatoi Sahar-letetazangišt otab valdkundan territorijan nell' videndest. Znamasine jogi om Šeliff 700 km pitte.

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, raudkivend, cink, hahktin, uran, fosfatad.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine parlamentiž-prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita.

Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Nacionaline Nevondkund ( al'-Madžlis al'-Umma) 144 ühtnijanke (prezident paneb radnikusile heiden koumandest, 2/3 — valitas agjoiden suimil). Alakodi om Rahvahaline Nacionaline Suim ( al'-Madžlis al'-Ša'abi al'-Vatani) 462 ezitajanke, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.

Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 4. päiväl semendkud. Nügüdläine prezidentan velgusentäutai om Abdel' Kader Bensalah vn 2019 sulakun 9. päiväspäi, parlamentan üläkodin ezimez' vll 2002−2019. Nureddin Bedui radab päministran vn 2019 keväz'kun 12. päiväspäi, vspäi 2015 oli Alžiran südäiazjoiden ministran. Edeline prezident om Abdel' Aziz Buteflika (1999−2019), vn 2014 sulakun 17. päivän valičendoil hän sai 81,53 %, se oli hänen nellänz' strok. Tuleban aigan prezidentan valičendad lindäs vl 2019.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Alžiran administrativiž-territorialine jagand.

Alžir jagase nell'kümneks kahesaks agjaks (üks'lugu  vilajet). Agjad alajagasoiš 553 ümbrikoks (üks'lugu arab.: دائرة daira), ned — 1541 kommunaks (üks'lugu arab.: بلدية baladija).

 Eläjad 
Alžiras elädas alžiralaižed. Alžiran territorijan ristitišt oli nell' millionad eläjid 20. voz'sadan zavodindas. Vl 2009 valdkundan eläjiden lugu oli 34,895,000 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd', sen ühesa kümnendest eläb mererandal vai läz sidä.

Augotižlibundan mödhe nell' eläjad videspäi oma arabijalaižed, kaikutte videnz' om berber (rahvahad: kabilad, šauja, čenuja, tuaregad). Toižiden rahvahiden lugumär om pen', heiden kesken oma pagenuded Päivlaskmaižes Saharaspäi (elädas lageriš, 90..165 tuhad), kitajižed radnikad (35 tuh.), pagenikad Palestinaspäi (4 tuh.), om toižid rahvahansebroid. Läz kaik evropalaižed (oliba francijalaižed, italijalaižed i ispanijalaižed) sirdiba Alžiraspäi sodan ripmatomudes aigan vai kerdalaz sen jäl'ghe. Verhiš maiš kaikiš znamasižemb alžiralaižiden lugu eläb Francijas (1,7 mln).

Toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Oran, Konstantin, Džel'f, Batn, Setif. Vl 2012 kaik oli 50 sadatuhašt lidnad.

 Rahvahanižanduz 
Alžir om šingotai agrariž-industrialine ma. Ižandusen nell' videndest planiruiše, sen hüvä olend rippub kivivoin da gazan eksportaspäi znamasižes märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 260,13 mlrd. US$ ekvivalentas (50. sija mail'mas; US$5,580 ühtele hengele, 109. sija) vai 826,14 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (39. sija; US$17,720 ühtele hengele, 99. sija). Industrijan päsarakod oma kivivoin i londuseližen gazan samine, toine kaivuztegimišt, kebn tegimišt, elektrusen tehmine, kivivoihimine, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 13,3 %, tegimišt 39,3 %, holitišiden sfer 47,4 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2017: maižanduz 10,8 %, tegimišt 30,9 %, holitišiden sfer 58,4 %.

Valdkundan päeksport om kivivoi (56 %, sidä kesken toreh — 41 %, ümbriratud — 15 %) da londuseline gaz (40 %). Importan tavarad oma tömašinad, söndtavarad, kulutajiden tavarad. Vl 2020 import (US$31,3 mlrd ekvivalentas) ületi eksportad (US$23,8 mlrd) läz koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Italii (Alžiran eksportan 28,9 % i importan 6,7 %), Francii (eksportan 11,9 % i importan 13,7 %), Kitai (Alžiran importan 18,3 %), Ispanii (eksportan 12,1 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Alžiran parlamentan alakodin oficialine sait (apn.dz).  
 Alžiran päministran oficialine sait (premier-ministre.gov.dz).