Mal't

Mal't ( [ˈmɐːltɐ],  [ˈmɒltə] vai [ˈmɔːltə]), täuz' oficialine nimi — Mal'tan Tazovaldkund (mal'taks: Repubblika ta' Malta [rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ], ), om sar'hihe valdkund Keskmeres. Sen pälidn om Vallett.

Valdkund om neitraline. Vspäi 2004 Mal't om EÜ:n ühtnijan.

 Etimologii 
Valdkundan da saren nimituz sündui finikižes malat-sanaspäi (znamoičeb «port», «poht», «kar», «peitsija»).

 Istorii 
Vn 1964 21. päiväl sügüz'kud Mal't tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Sil-žo päiväl nügüdläine Mal'tan KonstituciiMal'tan Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  (, ) om vahvištadud. Konstitucii om väges jäl'ghižidenke vajehtusidenke, ned oliba läz kaikuččel kahtendel vodel.

 Geografijan andmused 
Mal't sijadase seičemel sarel (Mal'tan sarištol), niišpäi kaikiš surembad oma Mal't da Gozo. Mal'talpäi Italijhasai om 80 km pohjoižpolehe, Tunishasai — 284 km päivnouzmpolehe, Livijhasai — 333 km suvipolehe.

Mal'tan randad lainištab Keskmeri. Randanpird om 196,8 kilometrad.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ta Dmeirek-mägi Mal't-saren suvipäivlaskmal randpolel, 253 m valdmeren pindan päl.

Londuseline pävara om mouckivi, sared oma saudud sišpäi. Mal'tan olendsija om ližakaz lujas.

Mal'tan 95 % om lidnoitadud territorii. Se om nellänz' ma mail'mas rahvahantihedusen mödhe, no EÜ:n kaikiš penemb valdkund ristitišton da pindan mödhe (vaiše Vatikan penemb necidä Evropas).

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund.

Mal'tan parlament om üks'kodine. Mülüdas sihe:
 Ezitajiden Kodi (Kamra tad-Deputati / House of Representatives), kogoneb 67 deputatad-ühtnijad, rahvaz valičeb heid videks vodeks.
 Prezident (, ). Ezitajiden Kodi valičeb da paneb radsijha händast videks vodeks.

Prezident vajehti monarhad ripmatomuden jäl'ghe. Hän promul'giruib käskusid, voib pästta parlamentad radmaspäi päministran kirjutadud pakičendan mödhe vai ku ohjastuz sai uskelmatomuden votum. Prezident i parlament pandas radsijha päministrad (, angl. Prime Minister of Malta), hän om parlamentan lidirujan partijan ezimez' tobjimalaz. Konstitucijan mödhe, kaik ohjastusen ministrad voidas ühtneda parlamentan ištundoiš.

Päministr om Robert Abela vn 2020 vilukun 13. päiväspäi. Džordž Vella om vahvištadud parlamental (oli üks'jäižeks kandidataks järgvaličendoil) da radab prezidentan vn 2019 sulakun 4. päiväspäi. Parlamentan ühtnijoiden valičendad oliba edel strokud, vn 2017 3. päiväl kezakud.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Mal'tan administrativiž-territorialine jagand.

Mal'tan Tazovaldkund jagase kuz'kümneks kahesaks municipalitetaks (, ). Ned ühtenzoitasoiš kudhe statistižhe ümbrikho (angl. district) vai koumhe statistižhe regionha (angl. region).

 Eläjad 
Mal'tas elädas mal'talaižed. Vl 2011 valdkundan eläjiden lugu oli 417,432 ristitudCensus of Population and Housing 2011: Final Report (Ristitišton da kodiižandusiden rahvahanlugemine 2011: finaline satusenladind). Valletta: National Statistics Office, 2014. 335 p. — Lp. 11. ISBN 978-99957-29-47-9. . Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Kodikelen mödhe (2005): mal'tan kel' — 90,1 %, anglijan kel' — 6,0 %, äikel'žed — 3,0 %, toižed keled — 0,9 %.

Uskondan mödhe enamba 90 % eläjid oma riman katolikad (oficialine religii, 2006).

Mal'tan kaikiš surembad lidnad (enamba 15 tuh. ristituid, vn 2005 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Birkirkar, Most, Kormi, Zabbar. Lidnalaižiden pala om 94,7 % (2020).

 Ižanduz 
Mal't om šingotadud elokaz postindustrialine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli US$22,7 mlrd. ekvivalentas (118. sija mail'mas; US$41,738 ühtele hengele, 25. sija) vai US$36,9 mlrd. tazostadud ostmižmahtusen mödhe (140. sija; US$67,682 ühtele hengele, 20. sija). Ižandusen baz om holitišiden sfer. Söndtavaroiden tobj pala importiruiše. Industrijan päsarakod oma turizm, elektronikan pästand, laivoiden sauvomine da kohenduz, sauvond, sömän da jomiden tegimišt, zelliden tehmine, sobiden da kengiden omblend, tabaktegesed, aviacijan, finansoiden i informacižtehnologijoiden holitišed. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2015): maižanduz 1,4 %, tegimišt 11,4 %, holitišiden sfer 87,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2014 andmused): torguind, söm i transportholitišed 28,6 %, kundaline administriruind 26,6 %, tegimišt 15,7 %, tedon, professionaližed da tehnižed holitišed 7,7 %, sauvond 5,6 %, finansad da varmituz 4,4 %, informacijan da kommunikacijoiden sfer 3,5 %, maižanduz i kalanpüdand 1,6 %, toižed holitišed 5,6 %.

Valdkundan päeksport om mikroshemad, kompjuterprogramad, sportkalud, bobaižed, zelläd; toštmižeksport — transportmašinoiden palad, kivivoi. Importan tavarad oma mineraližed poltuz, void da produktad, mašinansauvomižen produkcii, elektrotehnine mašiništ, likkuimed, lendimed da niiden palad, plastmassad. Vl 2022 import ületi eksportad enamba mi koumhe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Italii (Mal'tan eksportan 5,5 % i importan 22,3 %), Saksanma (Mal'tan eksportan 16,8 % i importan 5,1 %), Francii (eksportan 7,6 % i importan 6,6 %), Kanad (importan 9,4 %), Japonii (Mal'tan eksportan 7,7 %), Ispanii (importan 5,7 %), Singapur (eksportan 5,3 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Mal'tan Tazovaldkundan oficialine portal (gov.mt).  
 Mat'tan parlamentan oficialine sait (parlament.mt).