Selen

Selen (Se — selenium latinan kelel) om koumekümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden nelländes periodas.

 Ühthine ümbrikirjutand 
Selen om levitadud londuses, mülünd Man kores om 0,5 grammad tonnas. Voib löuta elementad puhthas olendas.

Ročižed Jons Jakob Bercelius i Gotlib Gan-himikad avaižiba selenan vl 1817. Nimitihe grekan Kudmaižen σελήνη-nimitusen mödhe selene, selen om telluran pojav i vasttase sen ühtes,  znamoičeb «Ma».

Selen da sen ühtnendad oma morijad, no element om tarbhaine biologižikš lujas peniš koncentracijoiš.

 Fizižed ičendad 
Puhtaz selen om hudr hoštai substancii. Kovan elementan nell' allotropišt modifikacijad om olmas: hahk metalline, rusked kristalline (ruskedpakuižen, muzarusttan i rusttan ližamujun), rusked amorfine, must stöklanvuitte.

Atommass — 78,971. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,79 g/sm³. Suladandlämuz — 490 K. Kehundlämuz — 958,1 K.

Londuseline selen kogoneb kudes izotopaspäi. Viž oma stabiližed: 74Se (0,87 %), 76Se (9,02 %), 77Se (7,58 %), 78Se (23,52 %), 80Se (49,82 %). Kudenz' om 82Se (9,19 %), kändase kriptonaks kaksitadud β-čihodamižen kal't, sen pol'čihodamižen pord om 8,76 x 1019 vot i ülitab Kaikusen igäd. Om sätud 24 radioaktivišt izotopad 65..73, 75, 79, 81 i 83..94 atommassanke i niiden ühesa izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 79Se-izotop (T½=327 tuhad vozid), 75Se (119,8 päivest) i 72Se-izotop (T½=8,4 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 81mSe 57,28 minutad pol'čihodamižen pordonke i 73mSe (39,8 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš arsenaks (izotopad 65, 67, 69 mugažo germanijaks protonižen čihodamižen kal't penes märas) vai bromaks.

 Himižed ičendad 
Selen om rikin pojav himižiden ičendoiden mödhe. Muigotandmärad: −2 (H2Se), 0, +4 (SeO2), +6 (H2SeO4). Rikin erineden, selen kut elementarine substancii ei voi palada il'mas ližadusita, i sen himine aktivižuz om vähemba. Mugažo selenan +6 muigotandmäranke ühtnendad oma lujad muigotajad, −2 — lujad endištajad (äjan lujemb mi rikin).

Poltta selenad voib lämbitamižen jäl'ghe vaiše, palab vitkos sinižel leskusel i sädab dioksidad:


Muigotuz rikmuiktusel:


Reagiruib galogenidenke honuzližel lämudel:





 Kävutand 
Selen da sen ühtnendad oma pol'veimed, i sikš niiden znamoičend elektronikan täht om luja.

75Se-izotop om gamma-sädegoičendan purde, kävutase defektoskopas konstrukcijoiden i ühthekeitandan pärmgiden kontrolin täht.

Joudjaližen elementan pened lugumärad kävutasoiš medicinas äjiden läžundoiden profilaktikan täht, erigoittud i jodanke, Q10-koenzimanke ühtes. Selenan 200 mikrogramman jogapäiväline otand südäimehe poleneb rakan statjoid 40 procentas.

Ottas metallišt selenad i natrijan selenitad (Na2SeO3) stöklan rusttan i ruzavan mujutandan täht, sen paloin Moskvan Kremlin tähthaižed oma tehtud selenan kävutandanke.

 Irdkosketused 
 Selen webelements.com-saital. 
 Kirjutuz selenas Himižiden elementoiden populärižes n-t.ru-kirjištos. 

Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe