Prometii

Prometii (Pm — promethium latinan kelel) om kuz'kümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.

Ei ole olmas elementad londuses, sikš miše kaik sen izotopad oma radioaktivižed.

 Avaiduz 
Vl 1945 amerikaižed himikad Džeikob Marinskii, Lorens Glendenin i Čarl'z Koriell saiba prometijad ezmäižen kerdan Klinton-laboratorijas (nüg. Ok-Ridž-laboratorii, Tennessi-štat) uranan čihodamižen produktoišpäi ionvajehtamižtervoil, i vodele 1947 todestiba ut elementad ičendoiden tedoidusil. Vl 1950 IUPAC-laudkund nimiti elementad nügüdläižikš Amuižen Grekanman mifižen Prometei-titanan mödhe ( Prometeus «meletai edel» vai «holitai»,  «tiks'un kaluine»), Koriellan ak tariči nimed eziauguižešti.

Prometii om sadud metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1963.

 Fizižed ičendad 
Prometii om radioaktivine hahkvauvaz mametall, elektrusen veim. Kristalline kaks'kerdaine geksagonaline α-segluz kändase korgedlämuzližeks kubižeks β-segluseks 890 C° lämudel.

Atommass — 144,9127. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,26 g/sm³. Suladandlämuz — 1315 K (1042 C°). Kehundlämuz — 3273 K (3000 C°).

Om sadud 38 ratud izotopad 126..163 atommassanke, i löutihe niiden 18 izomärad. Kaikiš hätkemb elo om prometii-145-izotopal, sen pol'čihodamižen pord — 17,7 vot. Völ kahtel izotopal pol'čihodamižen pord om hätkeline: 146Pm (T½=5,53 vot) i 147Pm (T½=2,62 vot). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 148mPm 41,3 päivest pol'čihodamižen pordonke. Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 128, 130..132), β- i α-čihodamižen (prometii-145) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš neodimaks, jüžmakombad samarijaks, izotop 146 — molembikš, izotopad 130..132 i 145 — neodimaks i prazeodimaks.

 Himižed ičendad 
Muigotandmärad: +2 (seižmatomiš ühtnendoiš), +3. Prometijan himižed ičendad oma cerijan alagruppan lähižiden elementoiden pojavad.

Elementan ühtnendad oma tedoitud pahoin. Ned oma ruzavan vai rusttan mujun päpaloin.

 Kävutand 
Sadas prometijad metalltermižel mahtusel ftoridaspäi PmF3. Kävutadas joksusen radioaktivižeks purtkeks i lüminoforaks. 147Pm-izotopan üks'jäine tegii om Venäma.

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Prometii webelements.com-saital. 
 Kirjutuz prometijas Himižiden elementoiden populärižes n-t.ru-kirjištos. 

Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe