Nauru

Nauru ( [nʌɔːˈɛːroː],  [nɑːˈuːruː] vai [ˈnaʊruː]), täuz' oficialine nimituz — Naurun Tazovaldkund ( [repubriˈkiːn nʌɔːˈɛːroː],  [rɪˈpʌblɪk əv nɑːˈuːruː]), om valdkund ühtennimižel sarel Valdmerimaiš.

Nauru om üks'jäine valdkund mail'mas, kudambal ei ole ičeze pälidnad (sen funkcii om tehtud Jaren-ümbrikolpäi). Mugažo nece om kaikiš penemb sar'hine valdkund, da üks' kaikiš penembiš valdkundoišpäi mail'mas pindan mödhe (jäl'ges Vatikanad da Monakod).

 Istorii 
Nauru-sar' om elänzoittud vspäi 1000 edel meiden erad. Anglijalaine Džon Firn-kapitan avaiži sart evropalaižiden täht merimatkan aigan Udes Zelandijaspäi Kitaihe vn 1798 kül'mkun 8. päiväl. Hän nimiti sart «mel'heižeks» (), kävutihe sidä nimed mail'mas avaros ühesakümnen voden joksten.

Germanijan imperii anneksirui sart vn 1888 sulakus. Avstralii anasti Naurud Ezmäižen mail'man sodan aigan vn 1914 elokus, i sar' läksi koumen valdkundan ohjastusen alle: Avstralii, Uz' Zelandii i Sur' Britanii. Avstralii pani administracijad. Japonii okkupirui Naurud Toižen mail'man sodan aigan (25. eloku 1942 — 13. sügüz'ku 1945) i sauvoi lendahtamižsargad. Avstralijan armii vägesti japonijalaižid, fosforitoiden samine jätkustui.

Vn 1968 31. päiväl vilukud Nauru sai täut ripmatomut, sil-žo vodel vahvištihe valdkundznamoid i Konstitucijad. Vspäi 1999 Nauru om ÜRO:n ühtnijan.

 Geografijan andmused 
Sar' sijadase 56 km suvhe ekvatoralpäi. Pind om läz 21 km². Lähembaine kuivma om Kiribatin Banab-sar' 300 km päivnouzmha. Om meriröunoid nenidenke valdkundoidenke: Kiribati pohjoižpäivnouzmas i päivnouzmas, Solomonan Sared suves, Papua — Uz' Gvinei päivlaskmas, Federativižed Mikronezijan Valdkundad pohjoižes.

Fosforitad oma znamasine tarbhaine kazvatuz, ottas kävutamižhe löudmižsijad vspäi 1906.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund oiktan demokratijan sistemanke, partijoita. Prezident tegeb päministran-ki velgusid (vll 2013−2016 parlamentan spiker oli päministran-ki), hänen rezidencii sijadase Meneng-ümbrikos. Prezident paneb 5..6 ristitud ministrišton radnikusile.

Parlament kogoneb 19 ühtnijaspäi, kaik rahvaz valičeb heid koumeks vodeks. Änestuz om rahvahanikoiden velguseks, 20-voččes igäspäi. Parlamentan ühtnijad valitas prezidentad ičeze rivišpäi ezmäižel ištundal, no valitud prezident lähteb parlamentan ühtnijoišpäi.

Nügüdläine Naurun prezident om Baron Divavesi Vaka vn 2013 kezakun 11. päiväspäi, radab kahtenden strokun (vn 2016 valičendad — 16 än't 18:späi). Siril Buraman radab parlamentan spikeran sen ühtnijoiden järgeližiden valičendoiden jäl'ghe vn 2016 9. päiväl heinkud.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Naurun administrativiž-territorialine jagand.

Nauru jagase nell'toštkümneks ümbrikoks ().

 Eläjad 
Naurus elädas naurulaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 9 488 eläjad. Jaren-ümbrik om kaikiš tihedašti elänzoittud. Meneng-ümbrik om kaikiš suremb ristitišton mödhe.

Rahvahad (2007): naurulaižed — 88,9 %, naurulaižed paloin — 6,6 %, I-Kiribati — 2,0 %, toižed rahvahad — 2,5 %.

Uskondan mödhe (2011): protestantad — 60,4 %, riman katolikad — 33,0 %, toižed uskojad — 3,7 %, religijatomad — 1,8 %, märhapanendata — 1,1 %.

Vl 2011 valdkundan eläjiden lugu oli 10 084 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10 293 eläjad vl 2013. Vl 2006 Kiribatin i Tuvalun adivradnikad (pol'tošt tuhad ristituid) ajeliba kodihe fosforitoiden samižen lühendusen tagut. Ristitišton pala sirdab toižihe maihe kaikenaigaižhe elämižhe jügedan ekonomižen situacijan tagut. Eläjiden londuseline ližaduz om luja, sündutamižmär om enamba kolendmärad nell'hä kerdha.

 Ižanduz 
Nauru om vitkos šingotai agrariž-industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 170 mln. US$ ekvivalentas (192. sija mail'mas; US$12,730 ühtele hengele, 73. sija) vai 250 mln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (195. sija; US$11,150 ühtele hengele, 123. sija). Ižanduz änikoiči fosforitoiden teravan samižen tagut vll 1970−1980, eksporturui niid kaht millionhasai tonnoid vodes. Kacmata rahavaroihe, ekologijan i ekonomikan problemad vedihe politižhe stabilitomudehe 1990-nzil vozil. Sil-žo aigal valdkund kändihe ofšoraks, vaiše Venämaspäi rahasumm tuli 70 mlrd. US$ ekvivalentas. Vl 2003 Nauru kel'zi ofšoran bankoiden radmišt rahvahidenkeskeižen FATF-laudkundan i AÜV:oiden painuden al, sil-žo vodel politine krizis oli sigä. Nügüd'aigan ižandusen päsarakod oma fosfatoiden samine, ofšorine banking, kokospähkmiden kazvatand. Finansine voz' zavodiše 1. heinkud.

Kogosüdäiproduktan palad (2009): maižanduz 6,1 %, tegimišt 33,0 %, holitišiden sfer 60,8 %.

Nauru eläb Avstralijan abunke znamasižes märas. Kazvatab fruktid, kalad. Kalanpüdusen saliž eksportiruiše. Eksportan toižed tavarad oma kal'cijan fosfatad, madalvol'tine kaičendladimišt, il'man kondicionerad, nahktegesed. Oma importan objektaks: likkuimed (avtod, venehed i sauvondmašinad), ümbriratud kivivoi (poltuz), sauvondmaterialad, söndtavarad (liha). Vn 2015 eksport (US$135 mln ekvivalentas) ületi vn 2016 importad (US$65 mln) kahthe kerdha. Sil aigal irdpol'žen torguindan päižed partnörad oliba Kitain Taivan' (Naurun importan 52 %), Avstralii (Naurun eksportan 16 % i importan 28 %), Tailand (eksportan 34 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 13 %), Suvikorei (eksportan 10 %), Filippinad (eksportan 9 %), Japonii (eksportan 7 %), Francii (eksportan 5 %), Ispanii (Naurun eksportan 4 %).

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Naurun Tazovaldkundan oficialine sait (naurugov.nr).