Päivnouzmaine Timor

Päivnouzmaine Timor, portugaline nimi om Timor-Leste (portugalijan virkand [tiˈmoɾ ˈlɛʃtɨ]), täuz' oficialine nimi — Timor-Lesten Demokratine Tazovaldkund (tetuman kelel: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e, ), om valdkund Timor-saren päivnouzmas penen anklavanke sen päivlaskmas, Suvipäivnouzmaižes Azijas, Indižen valdmeren Timoran da Savu meriden randoil, Indonezijan da Avstralijan keskes. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Dili.

 Istorii 
Vn 2002 semendkun 20. päiväl Päivnouzmaine Timor tedištoiti ičeze ripmatomudes Indonezijaspäi. Sil-žo päiväl nügüdläine KonstituciiPäivnouzmaižen Timoran Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital.  tuli väghe, se om vahvištadud vn 2002 keväz'kun 22. päiväl i om olmas vajehtusita.

 Geografijan andmused 
Päivnouzmaine Timor sijadase Indižen valdmeren päivnouzmas. Üks'jäine Azijan valdkund Suvižel mapoliškol.

Valdkund om röunoiš Indonezijanke, röunan piduz — 228 km. Valdmererandan piduz om 706 km. Savumeri om sarelpäi lodeheze, Bandameri — pohjoižpolehe, Timoran meri — suvipolehe.

Man südäimes om mägišt 500..700 metrad ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim om Tatamailau-mägi, 2963 m valdmeren pindan päl. Oleskeleb äi manrehkaidusid, tropižid ciklonid da cunamid.

Klimat om subekvatorialine mussonine. Il'man keskmäine päiväline lämuz om +25..+27 C° vodes läbi. Om kaht sezonad: neps da kuiv. Paneb sadegid 1500..2000 mm vodes. Om severt-se lühüdoid mägijogid (Loes, Lakio, Seikal, Be Lulio).

Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kuld, platin, marganc; toižed varad oma mramor, kala, sandalpuiden mecad.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (tetum.: Prezidente Republika Demokratika Timor-Leste, ). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezidentale sab panda kel'dod parlamentan käskusihe, pästta sidä radmaspäi da panda uziden valičendoiden datad. Prezident paneb päministrad radsijha. Päministr om sajan vägestust parlamentan partijan lider, hän paneb ministrid radnikusile.

Üks'kodine Nacionaline Parlament (tetuman kelel: Parlamentu Nasionál, ) om 65 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Kaiked ristitud oma valičendoiktusenke seičemetoštkümnevoččes igäspäi.

Päivnouzmaižen Timoran parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad oliba vn 2018 12. päiväl semendkud. Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2022 keväz'kun 19. päiväl i sulakun 19. päiväl, Žoze Ramuš-Orta (José Ramos-Horta) sai vägestust kahtendes turas (62,1 % änid) da tuleb radho sen-žo voden semendkun 20. päiväspäi, hän radoi jo prezidentan vll 2007−2012. Taur Matan Ruak radab päministran vn 2018 kezakun 22. päiväspäi, hän oli valdkundan prezidentan vll 2012−2017.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Päivnouzmaižen Timoran administrativiž-territorialine jagand.

Päivnouzmaine Timor jagase koumetoštkümneks administrativižeks ümbrikoks. Ned alajagasoiš 65 alaümbrikoks. Edemba alaümbrikod alajagasoiš suko:ikš (niid om 442), sukod — 2225 lidn- da küläkundaks.

 Eläjad 
Päivnouzmaižes Timoras elädas timoralaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 1,201,542 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Mamankelen mödhe (2020): tetum prasa — 30,6 %, mambai — 16,6 %, makasai — 10,5 %, tetum terik — 6,1 %, baikenu 5,9 %, kemak — 5,8 %, bunak — 5,5 %, tokodede — 4,0 %, fataluku — 3,5 %, vaimaa — 1,8 %, galoli — 1,4 %, naueti — 1,4 %, idate — 1,2 %, midiki — 1,2 %, toižed keled — 4,5 %. Kaik om 32 sijališt kel't valdkundas. Ottas kävutamižhe portugalijan, anglijan i indonezijan kelid radkelikš.

Religijan mödhe (2015): riman katolikad — 97,6 %, protestantad — 2,0 %, islamanuskojad — 0,2 %, toižed uskojad — 0,2 %.

Toižed znamasižed lidnad (enamba 10 tuh. ristituid, vn 2010 rahvahanlugemižen mödheDirecção Nacional de Estatística: Preliminary Result of Census 2010 English (Vn 2010 rahvahanlugemižen satused). — Dne.mof.gov.tl. (PDF; 3,2 MB) , surembaspäi penembha): Baukau, Maljan, Lospalos, Same. Lidnalaižiden pala om 31,3 % (2020).

 Ižanduz 
Päivnouzmaine Timor om goll' agrariž-industraline valdkund, rippub verhiden maiden abuspäi i erazvuiččen importan tondaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 2,12 mlrd. US$ ekvivalentas (176. sija mail'mas; US$1,490 ühtele hengele, 157. sija) vai 6,97 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (169. sija; US$4,920 ühtele hengele, 152. sija). Hätkeline soda ripmatomudes vedi muretud infrastrukturannoks, jäi ristitištod openduseta. Lidnad oma varatadud elektrusel läz kogonaz, vl 2010 küläeländpunktoiden videndez vaiše oli avaitud elektroverkho. Industrijan päsarakod oma kivivoin i sen gazan samine, sobiden omblend paltnaspäi, käzitöiden produkcii, muilan pästand, grammofonplatoiden i kirjoiden tehmine, turizm. Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 9,1 %, tegimišt 56,7 %, holitišiden sfer 34,4 %.

Vl 2010 valdkundan päeksport oli kivivoi (31 %) da sen gazad (26 %), räkištamatoi kofe (21 %); toine eksport — sandalpu, vanil', mašinad teid sauvomha, telefonad, grammofonplatad da kirjad. Importan tavarad oma kivivoin ümbriradmižen produktad, likkuimed (avtod, jüguavtod tondan täht, motociklad), cement. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Päivnouzmaižen Timoran eksportan 25,5 % i importan 23,2 %), Indonezii (eksportan 20,4 % i importan 27,1 %), Japonii (eksportan 14,5 %), Suvikorei (eksportan 13,4 %), Singapur (importan 9,0 %), Tailand (eksportan 6,6 %), Avstralii (importan 6,3 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Timor-Lesten Demokratižen Tazovaldkundan ohjastusen oficialine portal (timor-leste.gov.tl).   
 Päivnouzmaižen Timoran Statistikan radnikoičendan sait (statistics.gov.tl).