Samoa

Samoa ( [ˈsaːmʊa],  [ˈsɑːmɔːə], britanine i amerikaine virkand [səˈmoʊə]), täuz' oficialine nimituz — Samoan Ripmatoi Valdkund (samoaks: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa, ), om sar'hihe valdkund Valdmerimaiš, Polinezijas, Tünen valdmeren suves. Vll 1914−1997 valdkundan nimi oli Päivlaskmaine Samoa. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Apia.

 Istorii 
Vozil 1900−1914 valdkund oli Saksanman kolonijaks, sen nimi oli Saksanman Samoa. Vll 1914−1962 se oli Uden Zelandijan kolonijaks.

Vn 1962 vilukun 1. päiväl Samoa tedištoiti ičeze ripmatomut Udes Zelandijaspäi. Aigan mödhe se om ezmäine ripmatoi valdkund Tünen valdmeren saril.

Vl 1960 vahvištadud Konstitucii tirpi udištamišt vl 1997Constitution of the Independent State of Western Samoa 1960. — Pacific Islands Legal Information Institute (paclii.org). .

 Geografijan andmused 
Samoa sijadase kahtel järedal Savaji- (1708 km²) i Upolu- (1118 km²) sarel, völ om kahesa pen't sar't (6 km²). Kaik ned oma vulkaniženke augotižlibundanke. Apolim-sal'm om kahten suren saren keskes.

Nene valdkundad da territorijad ümbärtas Samoad: Tokelau pohjoižel, Amerikan Samoa päivnouzmal, Tong suves, Uollis da Futun Sared suvipäivlaskmal, Tuvalu lodehel. Samoan randad lainištab Tün' valdmeri. Mererandan piduz om 403 km.

Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Silisili-mägi (Savaji-sarel), 1857 m ü.m.t. kortte. Sared oma vedenalaižen mägisel'gan jätktuseks.

Klimat om valdmerine tropine mussonine. Voden jokstes lämuz om +26,5 ± 2 C° röunoiš. Paneb sadegid 2000..3000 mm vodes mererandal, 5000..7000 mägipautkil. Vodes om kaks' sezonad: neps (kül'mku-sulaku) da kuiv (semendku-reduku). Kovad tulleid oma paksud.

Londuseližed varad oma gidroenergii, mecad, kala. Ei löudand tarbhaižid kaivatusid.

 Politine sistem 
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om «ohjastusen vei» (samoaks i anglijaks: O le Ao o le Malo). Parlament valičeb händast videks vodeks ičeze ühtnijoišpäi, strokuiden verd om röunatusita. Ohjastusen vei paneb Ülembaižen käskuzkundan sudijoid radsijha päministran da Käskuzazjoiden laudkundan nevondan mödhe. Ohjastusen vejal kel'don oiktuz om parlamentan käskusid vaste, seišta parlamentan ištundoid aigaks vai eskai lopuks (päministranke nevoten jäl'ghe). Ohjastusen vei vahvištab ohjastusen päministrad (), mugažo toižid ministrid päministran nevondan mödhe. Kaik ministrad oma parlamentan ühtnijad. Voib olda olmas kahesaspäi kahthetoštkümnehesai ministrusid (samoan kelen lüh. Malo, ).

Samoan parlament om üks'kodine Nacionaline Käskusenandai Suim (, lüh. Samoan Fono, ) 50 ühtnijanke (47 — kanzoiden pämehed-matai kaikuččes valičemižümbrikospäi, kaks' — verhan rodun rahvahanikoišpäi, üks' — parlamentan irdpol'ne ühtnii ližadamha naižid kümnendeshesai). Kaikuččel ristitul vanhemba 21 vot om änestusen oiktust. Kacmata sihe azjaha, vaiše vejad (samoan kelel: matai) voidas olda kandidatoikš valičemha valdkundan da ümbrikoiden parlamentoihe, niid om läz 25 tuhad (5 % — naižed).

Ei ole olmas armijad Samoas, om kožundkirjutez Udenke Zelandijanke sodaabus.

Vn 2016 keväz'kun 4. päiväl Samoan päjärgvaličendad oliba, sidä kesken valdkundan parlamentan ühtnijoiden. Vn 2017 21. päiväl heinkud parlament valiči nügüdläšt ohjastusen vejad, hän om Tuimalealiifano Vaaletoa Sualauvi. Tuilaepa Sailele Malielegaoi radab päministran vn 1998 kül'mkun 23. päiväspäi. Naomi Mata'afa naprib vajehtada händast vn 2021 semendkun 24. päiväspäi.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Samoan administrativiž-territorialine jagand.

Samoan Ripmatoi Valdkund jagase üks'toštkümneks ümbrikoks (, Savaji — kuz', Utolu — viž). Kaikutte niišpäi om ičeze käskusištonke (samoaks: faavae) sijaližiden veroiden pohjal.

 Eläjad 
Samoas elädas samoalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 196,628 eläjad. Äi ristituid lähttas kaikenaigaižhe elämižhe Udhe Zelandijha.

Uskondan mödhe (2016): protestantad — 54,9 %, riman katolikad — 18,8 %, mormonad — 16,9 %, Kumardelendan keskuz () — 2,8 %, toižed hristanuskojad — 3,6 %, toižed uskojad — 2,9 % (sidä kesken bahai-uskondan polenpidajad, islamanuskojad), religijatomad — 0,2 %.

Toine lidn om Salelolog, sijadase Savaji-sarel.

 Ižanduz 
Samoa om goll' agrarine valdkund, rippub maižandusen produkcijan eksportaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 1,16 mlrd. US$ ekvivalentas (184. sija mail'mas; US$5,470 ühtele hengele, 113. sija) vai 1,62 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (186. sija; US$7,620 ühtele hengele, 138. sija). Industrijan päsarakod oma turizm, sömtegimišt, avtopaloiden tehmine, sauvondmaterialiden pästand. Finansine voz' zavodiše 1. kezakud i lopiše 31. semendkud.

Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 10,4 %, tegimišt 23,6 %, holitišiden sfer 66,0 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2015 andmused): maižanduz 65 %, tegimišt 6 %, holitišiden sfer 29 %.

Valdkundan päeksport om kakao, kala, tekstil'tegesed, bananad; toine eksport — putegesed, kokospal'mvoi. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, söndtavarad. Vl 2012 import ületi eksportad läz koumhe videndest. Irdpol'žen torguindan päižed ühtnijad (2022): AÜV (Samoan eksportan 19 % i importan 6,7 %), Uz' Zelandii (eksportan 11,7 % i importan 14,3 %), Kitai (importan 24,6 %), Indii (eksportan 22,9 %), Singapur (importan 15,9 %).

 Kacu mugažo 
 Amerikan Samoa

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Samoan parlamentan oficialine sait (palemene.ws). 
 Samoan ohjastusen oficialine portal (samoagovt.ws).