Ekvatorialine Gvinei

Ekvatorialine Gvinei, täuz' oficialine nimituz — Ekvatorialižen Gvinejan Tazovaldkund (ispanijaks: República de Guinea Ecuatorial [reˈpuβlika ðe ɣiˈnea ekwatoˈɾjal], francijaks: République de la Guinée Équatoriale [ʁepyblik d(ə) ɡine ekwatoʁjal],  [ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ ˌekwɐtuɾiˈal]), om valdkund Keskmäižes Afrikas. Sen pälidn om Malabo.

 Istorii 
Edel kolonizacijad evropalaižil pigmejiden, fang- i bubi-heimod (bantu-kel'kund) elänzoitiba nügüdläižen valdkundan territorijad. Vl 1472 portugaline ekspedicii Fernando Po-kapitananke pämeheks avaiži sart Gvinejan lahtes i nimiti sidä Fernando Po:ks (nüg. Bioko-sar'). Saren kolonizacii portugalijalaižil zavodihe vspäi 1592. Vll 1642−1648 Alamad napriba anastada sart.

Vl 1778 Portugalii andoi sart i Rio Muni-territorijad kontinental Ispanijale El' Pardo-kožundkirjutesen mödhe. Oigetud Rio Munihe ispanine ekspedicii oli riktud sijaližil bubi-heimoil.

Vl 1827 britanijalaižed anastiba Fernando Po-sart i paniba Klarens Taun-lidnan alust (nüg. Malabo-pälidn). Vl 1843 ispanijalaižed otiba vägel Fernando Po-sart tagaz. Vl 1856 hö alištiba Rio Muni-territorijad, ahtištiba bubi-heimoid mägihe. Bubi-heim napri rikta ispanižid kolonizatoroid vl 1898 Rio Muniš, sid' vl 1906 Fernando Po-sarel, no ispanijalaižed vägestiba molembid vasthalibundoid.

Vl 1926 Ispanine Gvinei oli sätud neniden kolonijoiden ühtištusel: Rio Muni, Bioko i Elobei, Annobon i Korisko. Ispanijal ei olend mel'hetartust šingotada kolonijan infrastrukturad. Kakaon sured plantacijad oliba pandud Bioko-sarel, toihe ujuden tuhid radnikoid Nigerijaspäi.

Vl 1959 Fernando Po i Rio Muni oli tedotadud Ispanijan merentagaižikš provincijoikš «Ispanijan ekvatorialine region»-nimenke. Vn 1963 tal'vkus röunatud südäiavtonomii oli anttud Ispanižele Gvinejale. Vn 1968 12. päiväl redukud Ekvatorialine Gvinei tedištoiti ripmatomut Ispanijaspäi.

 Geografijan andmused 
Ekvatorialine Gvinei om mavaldkundröunoiš Kamerunanke pohjoižes (röunan piduz — 189 km), Gabonanke päivnouzmas da suves (350 km). Ühthine röunoiden piduz — 539 km. Suvipäivlaskmpoles om meriröun sar'hiženke San Tome da Prinsipi-valdkundanke.

Ekvatorialižen Gvinejan päivlaskmaižed da sar'hižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Gvinejan laht. Randanpird om 296 km.

Valdkund kogoneb kahtes palaspäi: sar'hine (enamba 2 tuh. km²) da kontinentaline (Rio Muni, läz 26 tuh. km²). Kaikiš suremban Bioko-saren (enzne Fernando Po-sar', nell'kümnes kilometras Kamerunan randpol'hesai) da kaiken valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Bazil'-mägenoc (se-žo Malabo-mägi), 3008 m valdmeren pindan päl.

Klimat om ekvatorialine. Valdkund sijadase Man ekvatoral.

Londuseližed pävarad oma kivivoi, tropine mec; toižed varad (radmatomad löudmižsijad) oma kuld, marganc, uran.

 Tobmuz 
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujanke partijanke. Valdkundan pämez' om prezident, hän-žo ohjastusen-ki pämez', paneb päministrad radsijha. Kaik rahvaz valičeb prezidentad seičemeks vodeks, strokuiden lugul ei ole röunad.

Käskusenandai tobmuz — ohjastuz da parlament. Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (70 ühtnijad: 55 — valitud, 15 — pandud radsijha prezidental). Alakodi om Rahvahan Ezitajiden Kodi 100 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb niiden ühtnijoid videks vodeks.

Ekvatorialižen Gvinejan parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2013 semendkun 26. päivän, oppozicii sai vaiše ühten sijan kaikuččes Kodiš. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2009 kül'mkun 29. päiväl viden kandidatan keskes, Teodoro Obiang Ngema Mbasogo sai 95,4 %, hän om kahtenz' Tazovaldkundan prezident, radab vspäi 1979.

 Administrativiž-territorialine jagand 
   Kacu kirjutuz: Ekvatorialižen Gvinejan administrativiž-territorialine jagand.

Kaik om seičeme agjad-provincijad Ekvatorialižes Gvinejas. Ühtenzoittas niid kahthe regionha: Sar'hine — koume agjad, i Kontinentaline nellänke agjanke. Provincijad alajagasoiš ümbrikoikš.

 Eläjad 
Ekvatorialižes Gvinejas elädas ekvatogvinejalaižed. Vl 2010 valdkundan ristitišt oli 622 tuhad eläjidEvolution of the population of Equatorial Guinea (1994−2010, Ekvatorialižen Gvinejan ristitišton šingotez). — Guineaecuatorialpress.com.   . Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Ekvatorialižen Gvinejan sured lidnad (enamba 150 tuh. ristituid vl 2010): Bat i Malabo (valdkundan pälidn). Ned molembad oma ičeze regioniden päižikš lidnoikš.

 Ižanduz 
Ekvatorialine Gvinei om šingotai agrariž-industrialine ma, keskmäižen šingotesen, üks' elokahambiš Afrikan valdkundoišpäi, rippub eksportaspäi lujas märas. Vl 2019 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 12,1 mlrd. US$ ekvivalentas (135. sija mail'mas; US$8,927 ühtele hengele, 71. sija) vai 28,9 mlrd. US$ ostmižmahtusen paritetan mödhe (132. sija; US$21,300 ühtele hengele, 61. sija). Maižandusen tavarižed kazmused oma kofe, kakao, ris, jams, tapiok, bananad, pähkmed pal'mvoinke; mugažo živatvodindan fermad ratas. Kohtaižusetomuz valdkundan elokahiden i golliden eläjiden keskes om luja. Industrijan päsarakod oma kivivoin da gazan samine, sauvond, pumaterialiden pästand, kalanpüdand. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 2,3 %, tegimišt 55,9 %, holitišiden sfer 41,8 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2017: maižanduz 59,5 %, tegimišt 6,4 %, holitišiden sfer 34,1 %.

Vl 2009 valdkundan 97 % eksportad oli kivivoi da nozoltadud londuseline gaz. Eksport ületab importad severzihe-se kerdoihe. Importan pätavarad oma mašinad, metallad, söndtavarad. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma Kitai (Ekvatorialižen Gvinejan eksportan 33,9 % i importan 11,6 %), Ispanii (eksportan 11,2 % i importan 19,1 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 6,8 % i importan 21,6 %), Indii (eksportan 19 %), Sur' Britanii (importan 5,5 %), Avstralii (eksportan 4,9 %), Brazilii (importan 4,6 %).

 Galerei 

 Homaičendad 

 Irdkosketused 
 Ekvatorialižen Gvinejan Tazovaldkundan oficialine sait (guineaecuatorialpress.com).   
 Venäman sur'oigenduzkund Kamerunas (rusembcam.org). — Sur'oigenduzkundan informacii Ekvatorialižes Gvinejas.