Łéngua Napułetana

Ła łéngua napułitana (ciamada antighiaménte łéngua napołitana) ła xe na łéngua  romanza — parte del grupo itało-dàlmata — atestada fin dal Medioevo inte l'Itàlia meridionałe.

 Stòria 
Ła łéngua napułitana ła trae łe so orìxene da n'insieme pì o manco omogèneo de antighi diałeti itało-meridionałi, conosesti inte l'Alto Medioevo col nome coletivo de volgar pujexe; sta denominasion stòrega ła derivava dal ducato de Puja e Całàbria (che de fati el ciapava drento grande porçion de l'Itàlia de soto) che, inte l'època normana, el gravitàva su Salerno, mìa a caxo definìa "ła capitałe de ła Puja" in quanto sede prinçipesca drento el regno de Sicilia.

Tutavia, a partir dal XIII sècoło, ła parte penisołare de l'Itàlia meridionałe ła ga avù come sentro propulsore ła sità de Nàpułi, capitałe de l'omonimo regno par oltre mexo miłenio (fina al XIX sècoło), sicché, soto el profiło lenguìstego, drento l'area de difuxion del volgar pujexe el xe deventà via via pì forte l'influso de ła variante partenopea, che in orìxene ła doveva sostansialmente coinsìdar co na forma antiga del diałeto napułitan propiamente dito; st'ùltimo, conpagn dei altri diałeti meridionałi che i fa parte del medèximo continuum diałetałe, el avarìa po continuità a evòlverse par conto so inte el córs dei sècołi sensa nisuna standarizasion de baxe (conpagn de chel che xe suçeso al diałeto fiorentin in raporto a ła łéngua itałiana, che ła trae orìxene propi da na so forma antiga).Xà inte 'l XVIII sècoło el napułitan leterario el paréa cusì difarente dal napułitan comunemente parlà che inte 'l 1779 Ferdinando Galiani, inte ła so riserca Del dialetto napoletano, el scrivéa che el Pentamerone de Giambattista Basile (publegà inte 'l 1634) el jera «scrito in un diałeto cusì adulterà e pien de erori, che speso el podarìa rinegarse da noaltri»; 

 Parangon fonètego intra łe łéngue romanze 
In sta tabèła chi se pol vardar ł'evołuçion de łe raize latine inte i vari sistemi de ponente e de ł'Itałia. Se destaca łe somijanxe tra do łengue łontane come el Llïonés e el Napulitanu co' grafie tipo chave-chiave, chuvere-chiovere e chanu-chianu.

 Łatin  Vèneto  Sardegnoło  Corso  Gałisian  Siçiłian  Arpitan  Oçitan  Furlan  Łionéxe  Napułetan maneana  doman  manzanu  dumane  mañá  dumani  deman  deman  doman  mannana  dimane panatarium  forner  forraiu  fornaio  panadeiro  furnaru  fornér  panatièr  panatîr  panadeiru  furnaro facere  far  fàghere  fà  facer  fàciri  fâre  far  fâ  facere  fà factum  fato  fatu  fattu  feito  fattu  fêt  fach  fat  feichu  fatto filius  fiol  fìgiu  figliu  fillo  figghiu  fily  filh  fi  fiyu  figlio ferrum  fero  ferru  ferru  ferro  ferru  fèr  fèrre  fier  fierru  fierro fames  fame  fàmene  fami  fame  fami  fam  fam  fam  fame  famme planum  pian  pianu  pianu  chan  chianu  plan  plan  plan  chanu  chianu pluere  piòvar  pròere  piova  chover  chiòviri  plovêr  plòure  plovi  chuvere  chiovere clavis  ciave  crae  chjave  chave  chiavi  clâ  clau  clâf  chave  chiave noctem  note  notte  notte  noite  notti  nuet  nuèch  gnot  nueiche  notte multum  molto  mudu  multu  moito  muttu  mot  molt  mot  mueitu  mutto oculus  òcio  òcru  ochju  ollo  òcchiu  uely  uèlh  voli  gueyu  uocchio vetulus  vecio  bétzu  vechju  vello  vecchiu  viely  vièlh  vieli  vieyu  viecchio guccius  porseło  porcu  porcu  porco  porcu  pòrc  pòrc  purcit  gochu  puorco pessulāre  serar  serrare  chjode  pechar  chiùdiri  clôre  tancar  sierâ  pechare  'nzerrà

 Note 

Napoletana