Łéngue romanze

Łe łéngue romanze, o łéngue neołatine, łe xe łe łéngue che łe deriva dal latin. Łe prinçipałi łéngue romanze łe xe l'itałian, el rumen, el portoghexe, el françexe e el spagnoło. Ste cuà łe xe l'evołusion direta mìa del latin clàsico, ma de cueło Latin volgare, o sia "parlà da ła major parte de ła popołasion" (dal latin vulgus, "volgo/popoło"), costituìo da łe varietà lenguìsteghe sviłupàe dopo l'espansion de l'Inpero roman. Pì de un miliardo de persone łe ga come łéngua mare na łéngua romanza, mentre pì de un miliardo e mexo (oltre un sesto de ła popołasion mondiałe) el ne parla almanco una come segonda łéngua.

Area
L'area dove che ste łéngue łe se ga sviłupà e łe xe oncora parlae inte łe so version contenporanee ła vien ciamà Romània, e ła corisponde a ła parte oçidentałe de l'Inpero roman, fora che ła Britània, co l'xonta de altre ìxołe lenguìsteghe neołatine minori spandeste inte i Balcani (łéngue romanze orientałi), a łe cuałi se xonta grossomodo i teritori de łe atuałi Romania e Moldavia. Inte el Nordàfrica, dopo l'espansion araba (suçesa inte el VIII sècoło), ogni volgar latin che se gaveva sviłupà prima el xe sparìo. Allo steso modo, el durar de l'Inpero roman d'Oriente inte l'Eoropa orientałe e inte l'Anatołia, col doparo prinçipałe de ła łéngua grega a liveło ufisiałe, el ga ostacołà ła difuxion popołare del latin, evitàndo sviłupi lenguìstegi conpagni a cuełi suçesi inte l'Eoropa oçidentałe e meridionałe.

Łe łéngue romanze, cusì come el latin clàsico e i latini volgari drioman, łe vien clasifegàe inte i diversi rami de łe cosidite łéngue itàłeghe, drento l'albaro de łe łéngue indoeuropee. Ste łéngue łe forma cueło che inte ła diałetołojia vien ciamà continuum romanzo. El tèrmine romanzo el deriva da l'avverbio latin romanice (a so volta da l'ajetivo romanicus), riferìo al parlar vernàcoło (romanice loqui) rispeto al parlar in latin (latine loqui). Da romanicus e romanice deriva ła forma françexe romanz, da dove che vien l'itałian romanzo e el vèneto romanzo.

 Distribusion giogràfega 
Orixinariaménte łe łéngue romanze łe xe nate e łe se ga sviłupà inte l'Eoropa meridionałe (o Eoropa de soto), un tenpo concuistada e cołonixada dai antighi Romani. Tutavia, grasie a ła faxe stòrega de espansionismo teritoriałe eoropeo, al conseguente cołoniałismo dei sècołi XVI-XVIII e soratuto dopo l'espansion inperiałista de łe grande potense eoropee inte el córs de l'Otoçento, łe łéngue romanze łe se ga spandesto anca in Amèrica, in Àfrica, in Axia e in Oçeania, deventando una de łe fameje lenguìsteghe pì parlae al mondo.

Dal ponto de vista dei parlanti łéngua mare, el spagnoło el xe l'idioma pì parlà, drio el portoghexe e el françexe. Par quanto revarda inviçe el nùmaro de Paexi dove che el xe parlà, ła łéngua pì difuxa ła xe el françexe, prexente in Fransa, Svìsera, Belgio, Canada, Caraibi, in tanti Stati de l'Àfrica e inte i arçipèłaghi de l'Oçeano Paçìfego. El spagnoło el xe parlà in Spagna e inte l'Amèrica Latina, mentre el portoghexe el xe prexente (oltre che inte el so Portogało nadivo) in Braxiłe; el portoghexe el xe ufisiałe anca in serti paexi africani.

Na difuxion de rilievo a liveło eoropeo łe ga anca el rumen, parlà in Romania e in Moldavia, e oncora de pì l'itałian, ufisiałe in Itàlia, a San Marin, in Svìsera (Canton Tiçin e Canton Grigioni), inte ła Sità del Vatican e inte ła Rejon istriana (Croasia), teritori a cui se xonta anca diverse ìxołe lenguìsteghe in Slovenia (dove serti comuni i lo adota come segonda łéngua ufisiałe), a Fiume, in Dalmasia, a Malta, in Còrsega, a Nisa, inte el Prinsipato de Mònaco (dove parò no 'l ga pì alcun reconosimento ufisiałe), in Albania e in Montenegro.

 Clasifegasion de łe łéngue romanze 
L'unità lenguìstega, intexa come conformità de uxi lenguìstegi drento de grande comunità de parlanti, no ła xe mìa ła condision naturałe de ła łéngua. Ła variasion ła xe del tuto normałe e no solo tra łe diverse comunità, ma anca drento de ciascuna de lore, e ła xe łimitada soltanto da ła neçesità de comunicar che ghe xe inte el momento.

Xà Dante el gaveva oservà che inte na stesa sità no se parla mìa inte el steso modo in tuti i rioni (borghi). Ghe xe cuatro tipi de variasion: 
 ła variasion diatòpega, che ła se verìfega inte el spasio, e ła xe ła variasion pì evidente; 
 ła variasion diastràtega, che ła se registra inte na comunità tra łe condision sociałi che łe concore a formar ła comunità stesa; 
 ła variasion diafàxega, che ła se registra in raporto ai rejistri espresivi (sołene, formałe, famejar...); 
 ła variasion diacrònega, o sia cueła che ła suçede inte el tenpo, considarada ła pì inportante de tute. 

Naturałe donca che el mondo romanzo el se gabia frasionà inte ła moltepliçità de varietà che ciamemo łéngue romanze.

 Diałeti e łéngue romanze 
El nùmaro de łe łéngue romanze el gavarìa da corispondar a cueło de tute łe varietà neołatine (ciamàe diałeti romanzi) parlae drento de ła Romània; solo sertune de ste łéngue parò łe ga subìo inte el córs del tenpo de łe normasłizasion (par el longo doparo, l'òpara de łe Academie e dei gramàteghi e anca el pexo de ła tradision łeteraria) e łe gode de un status de ufisiałità: el portoghexe (co 364 miłion de parlanti),CIA - The World Factbook - World el spagnoło (co 500 miłion de parlanti), el françexe (co çirca 267 miłion de parlanti), l'itałian (co çirca 68 miłion de parlanti), el rumen (co cuaxi 30 miłion de parlanti) e el catałan (co cuaxi 11 miłion de parlanti).

A ste cuà podemo xontarghe łe łéngue a łe cuałi ghe xe stà tributà un serto reconosimento, anca se no łe ga risevù na normasłizasion o łe l'ha risevùa inconpleta o oncora no unanimamente asetada dai parlanti: el gałisian, el łeoneze, el mirandeze, l'ocitan, el arpitan, l'arumen, el sardo, el corso, el friułan,Co ła leje rejonałe Friułi-V.G. nr. 15/1996 xe stada fisada ła grafia ufisiałe de ła łéngua friułana. el ladin dolomìtego, el romanço,el "romanço" el xe deventà dal 1938 una de łe cuatro łéngue nasionałi de ła Confederasion Elvètega - dal 1982 el ga na łéngua scrita unitaria e normada - dal 1996 el xe łéngua ufisiałe del Canton Grigioni; trato da: Lorenzo Renzi e Alvise Andreose, "Manuale di linguistica e filologia romanza", Edizione Il Mulino 2015 - pàxena 46 e 47 l'asturian, l'aragoneze, el limoxin, el picardo, el vałon, el norman, el gało, el ligure, el piemonteze,Legge regionale 10 aprile 1990, n. 26. Tutela, valorizzazione e promozione della conoscenza dell'originale patrimonio linguistico del Piemonte. La L.r. 26/1990 xe stada superada da ła sucesiva L.r. rejon Piemonte n. 11 del 7 apriłe 2009 "Tutela, valorizzazione e promozione del patrimonio linguistico del Piemonte" (drio deversa dichiarada parçialmente incostitusionałe co ła Sentensa de ła Consulta n. 170 del 13-05-2010) el vèneto, el lonbardo, l'emiłian, el romagnoło, el napułitan, el siçiłian, l'istrioto, l'istrorumen, el meglenorumen e el ziudaico-spagnoło.
 Notasion