Zughi Ołìnpeghi

I Zughi ołìnpeghi de l'era moderna i ze un avegnimento de sport cuadrienałe che el prevede ła conpetision intrà i mejo atleti del mondo in cuazi tute łe disipline sportive praticae inte i sìncue continenti.

Sti cuà, siben-ché i vien normalmente ciamai anca Ołinpìade, no i ze da confóndar co l'Ołinpìade: st'ùltema ła denòmena el laso de tenpo de cuatro ani che i intercore intrà un'edision dei Zughi ołìnpeghi e ła sevente. Par sta motivasion, anca i se Zughi del 1916, 1940 e 1944 no i ze stai desputai, el se ga continuà a contar łe Ołinpìade, cusita-ché i Zughi de  i ze stai ła edision trentadù.

El nome Zughi ołìnpeghi el ze sta decidesto par recordar i Zughi ołìnpeghi antighi che i vegnea inbastii inte l'Antiga Gresa inte ła sità de Ołìnpia, inte i cuałi i se batìai mejo atleti greghi. El baron Pierre de Coubertin inte el finałe del XIX secoło el ga avesto l'idea de inbastir dei Zughi simiłari a cuełi de l'antiga Gresa. Le prime Ołinpìade de l'era moderna łe zera stae portà vanti a Atene inte el 1896.

Partindo dal 1924, i zera stai istituii anca dei Zughi ołìnpeghi spesìfeghi par spor invernałi. Par de pì łe ghe ze anca łe Parałinpìade, conpetision intrà persone dezàbiłi. Partindo dal 1994 l'edision invernałe no se ga pì inte l'isteso ano de l'edision de l'istà, ma sfazada de du ani.

La bandiera ołìnpega, uno dei sìnbołi pì reconosesti inte el mondo, ła figura sìncue anełi interlasai in canpo bianco, che i ze sìnboło dei sìncue continenti. I cołori decidesti i conparise inte łe bandiere de tute łe nasion, de consevensa ła so conbinasion ła ze sinbołiza tuti i Paezi, mentre l'interlaso dei anełi el raprezenta l'universałità del spìrito ołìnpego.

Le regołamentasion e łe lìnee guida par l'organizasion dei Zughi ołìnpeghi, conprendesto cofà che el ga da èsar el sinboło de łe Ołinpìade, cofà che łe ga da èsar ła bandiera e el bomò, i ze contegnesti inte ła Carta Ołìnpega, un documento ufisałe fato da 6 capìtułi e 61 paràgrafi, che el èsplega i vałori del Movimento ołìnpego e cofà che i se sèłebra, i se organiza e i se aministra i Zughi ołìnpeghi.

 Istòrego

Prinsìpio
I primi Zughi ołìnpeghi i se ghea portà vanti inte el 776 v.C. a Ołìnpia, in Gresa.
Inte el scumìsio ła zera na manifestasion locałe e ła vegnea fata solché na antiga gara de corsa. De sevente i se ghea zontà altri sport e i Zughi i zera rivai a gaver drento anca ła corsa, puzilà, lota e pentathlon.
Da cuel momento in dopo, i Zughi i zera devegnesti pian pianeto senpre pì inportanti in tuta ła Gresa antiga, rivando a l'àpeze inte el VI secoło v.C. e inte el V secoło v.C. Le Ołinpìade łe gaveva anca un'inportansa rełijoza, parché łe vegnea fate in onore de Zeus, na stàtua che ła ghe zera a Ołìnpa. El nùmaro de gare el zera cresesto a venti, e łe sełebrasion łe se estendea in pì dì. I vinsidori de łe gare i zera amirai e imortałizai. I Zughi i vegnea inbastii ogni cuatro ani e el perìodo de ła sełebrasion el zera devegnesto denomenà cofà Ołinpìade. Par tuta ła durada dei Zughi (sìncue dì) łe vegneva fermae łe guere in tuta ła Gresa: sta cuà ła zera ciamada trègua ołìnpega. I Greghi i doparava łe Ołinpìade anca cofà magnera par contar i ani. Anca oncó łe vien fate ogni 4 ani.

La partesipasion ła zera reservada a greghi lìbari che i podese vantar fameja de sàngue grego s-ceto. La nesesità de dedicar tanto tenpo a ałenamenti vari fazeva-sì che solché chełi de łe clase pì alte i podese tore in considerasion l'idea de partesipar. I vegnea escludesti da ła partesipasion i s-ciavi, i bàrbari (o sia i foresti), i sasini, i sacrìłeghi e łe fémane.
Prima decadensa
I Zughi i ghea perdesto guałivamente ła inportansa co l'erlevar del podere Roman in Gresa. I ghea tacà vegner fora problemi ligai a ła corusion inte l'interior de łe conpetision sportive, cusita cofà problemi ligai a ła seguresa de łe manifestasion.

L'avegnimento del cristianèzemo el ghea avesto un'influensa determenante sul declin dei Zughi e ła so estinsion. Co che el cristianèzemo el zera devegnesto ła rełijon ufisałe de l'Inpero Roman, i véscovi e scritori cristiani, i ghea manifestà ła so aversion par łe sełebrasion e i riti pagani e ła so repulsion inte i confronti de l'agonismo. I Pari de ła Ceza in numarévułi scrivesti i ghea ezortio i cristiani a rezistere a łe infatuasion dei ludi agonałi: sant'Agostin el ghea deprecà co toni aspri i spetàcułi atlèteghi. El zera sta cusita che inte el 393 d.C., l'inperatore Teodòzio li ghea vietai, finindo na stòria durada pì de 1000 ani.

 Renasimento 
La memòria dei antighi Zughi ołìnpeghi ła zera stada viva inte ła zente, induzindo, inte l'Età moderna, a dei revival: Za inte el XVII secoło, el vegnea fato in Inghiltera un festival sportivo che el ciapava pròpio el nome da łe Ołinpìade. Inte i secołi seventi avegnimenti simiłari i vegnea organizai in Fransa e in Gresa, ma se parlava de manifestasion de picenina mezura e seguramente no internasionałi. Sto cuà el zera el cazo al tenpo de ła Rivołusion franseze co che łe zera stae portà vanti łe Ołinpìade de ła Repùblega inte el 1796, 1797 e 1798. L'intarese inte ła renàsita dei Zughi ołìnpeghi el zera cresesto co che i ruvinasi de l'antiga Ołìnpia i zera stai descuerti dai archeòłoghi todeschi inte ła metà del XIX secoło.
Contenporaneamente un baron franseze, Pierre de Coubertin, el ndazeva in serca de na spiegasion par ła sconfizesta franseze inte ła guera franco-prusiana del 1870-1871. El zera rivà a dir che i fransezi no i gaveva ricevesto un'educasion fìzega justa e el se ghea inpegnà far-sì che i ła gàpia vesta da là a poco tenpo. De Coubertin el vołeva anca catare na magnera de arentizar łe nasion, de permétar ai zóvani del mondo de confrontarse in na conpetision sportiva pitosto che inte ła guera. La renàsita dei Zughi ła garia permetesto de rivar a anbedó i fini.

Inte el 1892, inte el ndar de del cuinto aniversàrio de l'Union de łe socetà fransezi dei spor atlèteghi, De Coubertin el ghea dimandà el rełanso dei Zughi ołìnpeghi, ma sensa tanto èzito. De Coubertin el ghea prezentà oncora na volta in pùblego łe so idee inte el zugno del 1894 inte el ndar de un congreso inte l'università de ła Sorbona in Parize. Inte el 23 de zugno, ùltemo dì del congreso, el zera vegnesto decizo che i primi Zughi ołìnpeghi de l'era moderna i se garia vesto inte el 1896 a Atene, in Gresa, ła tera andove i zera nasesti in antighità. El zera sta fondà el Comità Ołìnpego Internasionałe (CIO) par inbastir l'avegnimento, soto de ła presidensa del grego Demétrios Vikélas.

Le prime Ołinpìade de l'era moderna łe ghea vesto un grando èzito. Co 241 atleti, el ze sta par l'època el pì grando avegnimento sportivo internasionałe mai organizà. La Gresa ła ghea dimandà de devegner sede permanente de tuti i Zughi ołìnpeghi che da chel momento i saria stai organizai, ma el CIO el ghea decidesto che łe Ołinpìade łe garia gavesto èsar organizae de volta in volta in na nasion difarente.
Lista de łe edision
89x89pxZughi ołìnpeghi estiviZughi ołìnpeghi invernałiEdisionSedeAnoEdisionSedeAno1896Zughi de ła I Ołinpìade Atene, Gresa1900Zughi de ła II Ołinpìade Parize, Fransa1904Zughi de ła III Ołinpìade Saint Louis, Stati Unii1908Zughi de ła IV Ołinpìade Londra, Regno Unio1912Zughi de ła V Ołinpìade Stocolma, SvèsiaI Zughi de ła VI Ołinpìade renviai par via de ła Prima guera mondiałe.1916Zughi de ła VI Ołinpìade Berlin, Zermània1920Zughi de ła VII Ołinpìade Anversa, BelzoI taca sełebrarse i Zughi ołìnpeghi invernałi.1924Zughi de ła VIII Ołinpìade Parize, Fransa1924I Zughi ołìnpeghi invernałi Chamonix-Mont-Blanc, Fransa1928Zughi de ła IX Ołinpìade Amsterdam, Paezi Basi1928II Zughi ołìnpeghi invernałi Sankt Moritz, Svìsara1932Zughi de ła X Ołinpìade Los Angeles, Stati Unii1932III Zughi ołìnpeghi invernałi Lake Placid, Stati Unii1936Zughi de ła XI Ołinpìade Berlin, Zermània1936IV Zughi ołìnpeghi invernałi Garmisch-Partenkirchen, ZermàniaI Zughi de ła XII e XIII Ołinpìade e i V e VI Zughi ołìnpeghi invernałi renviai par via de ła Seconda guera mondiałe.1940Zughi de ła XII Ołinpìade Tokyo, Japon1940V Zughi ołìnpeghi invernałi Sapporo, Japon1944Zughi de ła XIII Ołinpìade Londra, Regno Unio1944VI Zughi ołìnpeghi invernałi Cortina, Itàlia1948Zughi de ła XIV Ołinpìade Londra, Regno Unio1948V Zughi ołìnpeghi invernałi Sankt Moritz, Svìsara1952Zughi de ła XV Ołinpìade Helsinki, Finlàndia1952VI Zughi ołìnpeghi invernałi Oslo, Norveza1956Zughi de ła XVI Ołinpìade Melbourne, Austràlia1956VII Zughi ołìnpeghi invernałi Cortina, Itàlia1960Zughi de ła XVII Ołinpìade Roma, Itàlia1960VIII Zughi ołìnpeghi invernałi Squaw Valley, Stati Unii1964Zughi de ła XVIII Ołinpìade Tokyo, Japon1964IX Zughi ołìnpeghi invernałi Innsbruck, Austria1968Zughi de ła XIX Ołinpìade Sità del Mèsego, Mèsego1968X Zughi ołìnpeghi invernałi Grenoble, Fransa1972Zughi de ła XX Ołinpìade Monaco de Baviera, Zermània Ovest1972XI Zughi ołìnpeghi invernałi Sapporo, Japon1976Zughi de ła XXI Ołinpìade Montréal, Cànada1976XII Zughi ołìnpeghi invernałi Innsbruck, Austria1980Zughi de ła XXII Ołinpìade Mosca, Union Soviètega1980XIII Zughi ołìnpeghi invernałi Lake Placid, Stati Unii1984Zughi de ła XXIII Ołinpìade Los Angeles, Stati Unii1984XIV Zughi ołìnpeghi invernałi Sarajevo, Jugoslàvia1988Zughi de ła XXIV Ołinpìade Seul, Corea del Sud1988XV Zughi ołìnpeghi invernałi Calgary, Cànada1992Zughi de ła XXV Ołinpìade Barcełona, Spagna1992XVI Zughi ołìnpeghi invernałi Albertville, FransaPartindo da ła XVII edision i Zughi ołìnpeghi invernałi i vien fazesti sfalsai de do ani in confronto dei Zughi ołìnpeghi estivi.1996Zughi de ła XXVI Ołinpìade Atlanta, Stati Unii1994XVII Zughi ołìnpeghi invernałi Lillehammer, Norveza2000Zughi de ła XXVII Ołinpìade Sydney, Austràlia1998XVIII Zughi ołìnpeghi invernałi Nagano, Japon2004Zughi de ła XXVIII Ołinpìade Atene, Gresa2002XIX Zughi ołìnpeghi invernałi Salt Lake City, Stati Unii2008Zughi de ła XXIX Ołinpìade Pechin, Cina2006XX Zughi ołìnpeghi invernałi Turin, Itàlia2012Zughi de ła XXX Ołinpìade Londra, Regno Unio2010XXI Zughi ołìnpeghi invernałi Vancouver, Cànada2016Zughi de ła XXXI Ołinpìade Rio de Janeiro, Braziłe2014XXII Zughi ołìnpeghi invernałi Soči, Rùsia2020Disputati nel 2021.Zughi de ła XXXII Ołinpìade Tokyo, Japon2018XXIII Zughi ołìnpeghi invernałi Pyeongchang, Corea del Sud2024Zughi de ła XXXIII Ołinpìade Parize, Fransa2022XXIV Zughi ołìnpeghi invernałi Pechino, Cina2028Zughi de ła XXXIV Ołinpìade Los Angeles, Stati Unii2026XXV Zughi ołìnpeghi invernałi Miłan-Cortina, Itàlia2032Zughi de ła XXXV Ołinpìade Brisbane, Austràlia2030

 Notasion 

Altri projeti

 Linganbi foresti 

Jòghi Ułìnpeghi