Cołi Eugànei

I cołi Eugànei i ze un grupo de cołine de orìzene volcànega caraterizae da forme e altese eterozènee, che łe sorze, de fato izołà, inte ła pianura vèneta sentrale, verso sudòvest de Pàdoa ocupando na àrea dal perìmetro aprosimativamente ełìtego de cuazi  ètari., tutełà dal Parco rejonale dei Cołi Eugànei che, istituio inte el 1989, el zera devegnesto el primo parco rejonale del Vèneto.

 Topònemo 
El topònemo "cołi Eugànei" el ze sta conià in tenpi bastansa tardai (intrà el Do e el Sincuezento) tołendo idea da l'ajetivo latin Euganeus che, se in prinsìpio el remandava ai Eugànei, ła stra-antiga popołasion de ła zona prima del rivo dei Vèneti, de sevente ła ze stada inpiegada cofà tèrmeno de altalocasion col signìfegà de "padoan"...

 Zeołozia 
I Cołi Eugànei i ze costituii da sirca un sentenaro de erlevasion de orìzene vulcànega naseste in do faze difarenti dopo de łe tension che łe zera stai responsàbiłi anca de l'erlevasion guałiva de ła cadena alpina. 

I Cołi Euganei łe ze nasesti dopo de erusion sotomarine co efuzion de lava bazàltega, durante l'Eocen superior., pasando inte l'Ołigocen soto na atività caraterizada da magmi viscozi, che ła ga conduzesto a ła formasion de depòziti de trachie.
Sti fenòmani i ze avegnesti sirca 30 milioni de ani fa.

 Clima 
El clima dei Cołi Eugànei el ze condisionà da ła so orografia: i versanti esponesti verso sud i ze pì esponesti a ła costiera del sołe in confronto a cuełi ponesti verso nord. Sui Cołi el ze in pì manco rezaltà el fenòmano de l'inversion tèrmega noturna in confronto a ła pianura. De contro parò, sui Cołi Eugànei ghe ze pì ventiłasion e manco umidesa, gràsie a l'altitùdene e anca da ła poca urbanizasion, che el dasa spàsio a łe àree verdi che łe rinfresca racuanto ła zona.

L'autuno el ze fresco e piovozo e col sbasar de łe ore de luze ła nadura ła taca ver cołori inpisai. In inverno I Cołi i ze caraterizai da un clima un fià manco rìzido in confronto co ła pianura; tutavia de frecuente i vien otegnesti da venti racuanto fredi che i incanała, intrà vałe e conche, ària freda persistente che ła porta tenperature de vari gradi soto el zero e prezensa de jasae. Da notar in pì che no-ostante che l'altura no ła sìpia tanto erlevada, i Cołi Eugànei i ze posto de frecuenti precipitasion nevozeNevosità Colli Euganei. La primavera ła ze caraterizada da recruesénse invernali ma, col vegner vanti de ła stajon, łe tenperature łe se fa dolsi e ła natura ła renase, sfojando colorasion desparae.
Inte l'istà ła tenperatura ła ze erlevada anca se trancuiłizada da l'altitudine e da un modesto taso de umidità. La całura ła ze de frecuente tenuizada da tenporałi che i połe anca èsar anca viołenti conpagnai da forte ràfeghe de vento, piove consistenti e grandenae enèrzeghe .

 Flora 
La flora dei Cołi Eugànei ła ze caraterizada da tante spece. La vària orìzene e conpozision dei tereni, ła ùgnoła morfolozia dei relievi (responsàbiłe, intrà l'altro, de microclimi contrastanti), l'izolamento da altri grupi montagnozi e łe l'alternarse dei climi stajonałi, ligai ai sicli jasałi e al perìodo postjasałe, i rende i cołi Eugànei na izola naturałìstega struturada, andove che łe convive sia spece de anbiente caldo àrido (termòfile), sia da anbiente montan e submontan (microterme).
Cusita, in baze a ła natura e a ła conpozision del teren e a łe varietà climàteghe łe połe vegner inlistae łe seventi tipołozie de asociasion vezetali:

 Màcia meditarànea: costituia da na densa vezetasion de piante de baso fusto, par el pì senpreverdi.
 Zone de prà: difondeste inte ła parte sud dei Cołi, inte łe cavità calcàree intrà Vałe San Zorzi, Baon e Arcuà Petrarca, nome derivà dal sèłebre poeta e scritor vèneto del XIV secoło Francesco Petrarca, inte el cuało el ga vivesto i so ùltemi ani. I prà i ze racuanto àridi e cuazi lìbari dal strato de humus i deriva dal sbandono de pàscoli e tereni poco produtivi, denomenai "vegri". Inte łe zone de pì atuałe sbandono a domenar ghe ze łe spece erbàsee, tìpeghe da climi sechi, cofà łe graminacee, mentre inte łe àree sbandonae da tanto tenpo, ghe se cata arbusti e sbari erbozi. In sto habitat ghe vive l'ùgnoła spece che ła tołe el nome da ła sità de Patavina, o sia el Haplophyllum patavinum, ła Ruta padoana, descuerta a Arcuà Petrarca inte el 1722 e che inte i cołi Euganei, el cata el ponto pì osidentale de ła so àrea de crésimento. 
 Bosco de castagnara: viventi sui versanti vulcàneghi volti verso nord, su teren silìseo e profondo. El sotobosco el ze fato da numarévułi spece erbàcee de fioritura bonoriva, intrà sti cuà i rari zejo martagon e zejo de San Joani, tìpeghi dei climi ùmedi.
 Bosco de róvare termòfile: cuerze parte dei versanti verso sud, su teren suto e poco profondo, de conpozision calcàrea. El rovareto el ze verzesto e lumenozo e el se prezenta cofà na boscaja misiada, co un sotobosco mòrbido e rico de humus.
 Boscaja de rubìnia: raprezenta na asociasion vezetałe introduzesta da l'omo inte el scumìsio del siesento. La rubìnia o robìnia, doparada cofà spece paribon, ła ze orizenària de łe coste del Nord Amèrica. El so sotobosco el ze sta inpoario da disfrutamento intenso.

 Fàuna 
I animałi grando, ła fàuna dei Cołi Euganei ła ze inte el dì de uncó costituia in prevałensa da picenini mamìfari, rètiłi, anfibi e ozełi.

Da poco i ze conparii i senzałi che deso i prołìfara e i daneja łe cultivasion, e par sta motivasion i ze ojeto de un rìzedo e severo pian de controło da parte del Parco dei Cołi Eugànei.

 Nome dei monti e alture
La sima pì alta e conosesta ła ze el monte Venda (601 m s.l.m.)Parco Regionale dei Colli Euganei , reconosìbiłe par el so èsar uno dei siti de instałasion dei repetitori de segnali TV che i cuerze granda parte de łe zone sircostanti (provinse de Pàdoa e Vicensa).
Di seguito l'elenco completo dei Colli Euganei:

+ Lista de łe sime dei Cołi Eugànei Monte Altitùdene in metri s.l.m. Alto 182 Altore 366 Arigon 200 Bajamonte 486 de łe Base 158 Beło 105 Calbarina 136 Casteło de Całaon 316 Casteło de Monsèłeze 250 Castełon 207 del Casteło o Cecìlia 199 Cero 409 Ceva 255 Cinizeła 130 Sinto 282 Croze 90 Faedo 299 Fazoło 301 FiorinSpianà  da escavasion, altitùdene riferia a ła sità de Monsèłeze. 13 Frasanełe 62 Gało 385 Gemola 281 Grando 474 de łe Grote 244 Lìspida 94 Lonzina 234 Lóvoło 34 Loso 324 de ła Madonna 523 Marco 350 Merlo 101 Montezeło 27 Murałe 231 Orbieso 330 Orsara 362 Orton 168 Peraro 376 Pendize 304 Picenin 316 Pìrio 328 Ragno 62 Rezin 165 Rico 330 Roso 174 Rua 416 Rusta 396 San Daniełe 80 Santo 128 Senzari 182 Sołon 223 Spinasoła 115 Spinefrase 202 Stàfoło 97 de łe Vałi 184 Venda 601 Vendévoło 460 Ventołon 407 Zago 149

 I comuni dei Cołi Euganei 
La formasion cołinare eugànea ła ze conprendesta cuazi intieramente inte l'omònemo parco rejonale, partegnente cuazi intieramente a ła Provincia de Pàdoa, a parte de Monte Santo de Lovertin, el Cołe de Albeton e el Cołe de Lóvoło, che i raprezenta l'estensionamento pì osidentale del grupo e i casca in Provincia de Vicensa.Archivio storico digitale Bollettino del Reale Comitato Geologico d'Italia, Firenze, 1870Parco Regionale dei Colli Euganei
 Àbano
 Arcuà Petrarca, (che ła ga ospità el omònemo poeta)
 Baon
 Ła Bataja
 Salvarexe
 Sinto Euganeo
 Este
 Galxignan Terme
 Lozo Atestin
 Monséłexe
 Montegròto
 Rovołon
 Teoło
 Toreja
 Vò
La leje speciałe de salvaguardia dei Cołi Euganei
Inte el 1971 ła ze stada fata ła leje speciałe par ła salvavàrdia dei Cołi Eugànei. I Cołi i zera menasai da 68 cave che łe estraeva matèria da costrusion. La leje ła ze considerada ła prima vera leje ecołòzega votada co èzito dal Parlamento italian. Promotor de ła leje ła ze sta el deputato rovigoto Giuseppe Romanato.

Letaratura
A Arcuà Petrarca el ghea vivesto i so ùltemi ani de vita el poeta trezentesco Francesco Petrarca, nativo de Areso. Sui Cołi Eugànei ła ze stada anbientada na parte del romanzo 'Le ultime lettere di Jacopo Ortis'' de Ugo Foscolo.

 Notasion 

Altri projeti

 Linganbi foresti 


Categoria:Pàjine co erori inte łe mape