Gernikako Arbola

El Gernikako Arbola, che in basco vol dir albaro de Gernika, l’è na quercia che sinbołixa łe tradisionałi łibartà del popoło bixcain e, par estension, de l’intiero popoło basco. I siori de Bizkaia (incluxi i re de Castilia e i pretendenti carlisti al trono) i jurava de rispetar łe łibartà bixcaine soto de eło e ła tradision ła se ga mantegnùa: al dì d'ancó anca el lehendakari, presidente de ła comunità autonoma basca, l'açeta ła so carica qua.

 L’albaro 
Durante el Medioevo, i raprexentanti de i viłaji bixcaini i tegnea łe so asenblee soto i grandi albari łocałi.
Col pasar del tenpo, a partir dal 1512, el ruoło de l’asenblea de Gernika el vien a sostituirse a queło de łe singołe asenblee, e ła so quercia l’aquixise un signifegà sinbołico.

Atualmente łe asenblee łe se tien inte na costrusion apoxitamente costruìa par sto scopo in tel 1833.

 Storia de l'Albaro 

Ła dinastia de i albari de Gernika conosùi:|El Mundo, 26 febrar 2005, Otro árbol de Gernika 
 LAlbaro Pare (XIV secoło - 1742), l'è l'albaro più antico documentà, visùo par 450 ani.
 LAlbaro Vecio (1742-1860), piantà al posto de l'Albaro Pare. El so tronco l'è conservà in un tenpieto preso łe Juntas Generales de Vizcaya/Bizkaiko Batzar Nagusiak. Qua in tel 1839 ła rejina regente Maria Cristina ła ga jurà in raprexentansa de ła rejina Ixabeła II; l'è stà l'ultima olta che sto rito el ga avù łogo.
 LAlbaro Fiol (1858-2004), l'è sopravisùo al bonbardamento de Gernika del 1837 e el ga visto el juramento del primo lehendakari basco, José Antonio Aguirre. Atacà da un fongo, l'è stà dichiarà morto el 20 apriłe 2004. I jardinieri del governo de Bizkaia i ga conservà diversi albari de riserva cresùi da łe ghiande de st'albaro, mentre altri i'è sparsi par el mondo, dè in dono a diverse comunità de ła diaspora basca o a łe sità gemełe.
 LAlbaro Atuałe (1986-dì d'ancó) l'è stà piantà al posto de so pare, a ła Casa de Juntas de Guernica/Gernikako Batzarretxea, el 25 febrar 2005.

El gran signifegà de l'albaro l'è iłustrà da n'evento che se ga verificà poco dopo el bonbardamento de Gernika. Qaundo łe trupe franchiste łe conquista ła çità, in tel 1937, el tercio de Begoña, formà da vołontari carlisti bixcaini, i mete na guardia armà intorno a l'albaro par protexarlo da i fałangisti, che i avarea volùo far cascar sto sinboło del nasionałixmo basco.N'intervista con Jaime del Burgo Torres, el capitan che 'à ordinà ła guardia. Aparentemente da El Mundo (31 October 2005).

Na quercia l'apare anca sul stema de ła Bixcaia e de conseguensa anca su quel de diversi paexi de ła Bixkaia. Na foia de quercia l'è el łogo uxà dal governo łocałe bixcain.

Anca el logo del partio nasionałista basco Eusko Alkartasuna e na vecia version del łogo de l'organixasion nasionałista jovaniłe Jarrai i mostra foie de quercia.

 El Juramento 
El Lehendakari Aguirre el ga fato qua el juramento par entrar in carica, par via del vałor sinbołico de sto posto. Łe parołe che el ga utiłixà i'è łe seguenti:Aguirre y Lecube, José Antonio de, Obras completas, Sendoa, San Sebastián, 1981

Inte l’epoca moderna, davanti al ‘’juro’’, se ga xontà ła fraxe "davanti a voialtri, raprexentanti del popoło".

 L'ino 
Gernikako arbola l’è anca el titoło de na canson (in te ła forma del zortziko) prexentà a Madrid (1853) dal bardo basco José María Iparraguirre, muxica de ’’Juan María Blas de Altuna e Mascarua’’, a cełebrasion de l’albaro de Gernika e de ła łibartà basca. Sta canson l’è un ino mia ofiçiałe dei baschi, afiancà a l’ofiçial Eusko Abendaren Ereserkia. L’è stà ciamà ła "marsiliexe dei baschi".

 Parołe 
Ghè version con quatro, oto o dodexe strofe.
En più, Iparragirre, in quanto bertsolari e quindi inprovixador, l’à introdoto diverse varianti durante łe so performance.Gernikako Arbola, véritable hymne basque , de Jean Haritschelhar. 
Qua de seguito ze riportà el testo in originałe, basco stàndar e ła tradusion in vèneto.
Testo originałeGuernicaco Arbola, de Jose Maria Iparragirre, Colección de aires vascongados, Ed. Sendoa, Donostia, 1981.Basco Vèneto Guernicaco arbolaDa bedeincatubaEuscaldunen arteanGuztiz maitatuba:Eman ta zabaltzazuMunduban frutuba,Adoratzen zaituguArbola santuba.Gernikako arbolada bedeinkatuaEuskaldunen arteanguztiz maitatua:Eman ta zabal zazumunduan frutua,adoratzen zaituguarbola santua.L’albaro de Gernikal’è benedìo,tra i Baschigran amà:Produxi e propagael (to) fruto in tel mondo;te adoremo,albaro santo.Milla urte ingurudaEsaten dutelaJaincoac jarrizubelaGuernicaco arbola:Saude bada zuticanOrain da dembora,Eroritzen baceraArras galduguera.Milla urte inguru daesaten dutelaJainkoak jarri zuelaGernikako arbola:Zaude bada zutikanOrain da denbora,Eroritzen bazeraarras galdu gera.L’è çirca mile ani,i dixe,che Dio el l’à piantà,l’albaro de Gernika:Stà in pié, ałora,deso l’è el tenpo;se te caschise perdaremo totalmente. Etzera eroricoArbola maitea,Baldin portatzen badaVizcaico juntia:Lauroc artuco deguSurequin partiaPaquian bici dedinEuscaldun gendia. Ez zera erorikoArbola maitea,Baldin portatzen badaBizkaiko juntia:Laurok hartuko deguZurekin parteaPakian bizi dedinEuskaldun jendea. No te cascarè mia,caro albaro,se ła Junta de Bizkaiała farà pułito:Noialtre quatro [provinçe]se rendaremo (a ti) parteçipipar che ła jente bascała viva in paxe.Betico bicidedinJaunari escatzecoJarri gaitecen danocLaster belaunico:Eta biotzeticanEscatu esqueroArbola bicico daOrain eta guero.Betiko bizidedinJaunari eskatzekoJarri gaitezen danokLaster belauniko:Eta biotzetikanEskatu ezkeroArbola biziko daOrain eta gero.Par che el viva par senpre,metemose tutirapidamente in xenocioa pregar el Sior:e vegnendo l'invocasiondal cor,l’albaro el vivarà,deso e par senpre.Arbola botatziaDutela pentzatuEuscal erri guztiyanDenac badakigu:Ea bada gendiaDembora orain degu,Erori gabetanicIruqui biagu.Arbola botatziaDutela pentzatuEuskal Herri guztianDenak badakigu:Ea bada jendeaDenbora orain degu,Erori gabetanikeduki behar degu.Che i ga pensàde far cascar l'albaroen tuti i Paexi Baschi(tuti) ło savemo.Su, jente,l'è deso el momento!ghémo da far in manierache no'l casca.Beti egongoceraUda berricua,Lore ainciñetacoMancha gabecoa:Erruquisaitez badaBiotz gurecoa,Dembora galdu gabeEmanic frutuba.Beti egongo zeraUda berrikoa,Lore aintzinetakoMantxa gabekoa:Erruki zaitez badaBiotz gurekoa,Denbora galdu gabeEmanik frutuba.Par ti sarà senpreprimavera,sensa el dixonorde i fiori de i tenpi nà.Ga conpasion, ałora,del nostro cor,sensa perdar tenpo,dà el fruto.Arbolac erantzun duContuz bicitzeko,Eta biotzeticanJaunari escatzeco:Guerraric nai ez deguPaquea betico,Gure legue zuzenacEmen maitatzeco.Arbolak erantzun duKontuz bizitzeko,Eta biotzetikanJaunari eskatzeko:Gerrarik nai ez deguPaquea betiko,Gure lege zuzenakHemen maitatzeko.L’albaro l’à rispostode vivar con atensione de domandar al Siordal cor:No vołemo mia goere,[ma] paxe par senpre,par amar quałe nostre łeji juste.Erregutu diogunJaungoico jaunariPaquea ematecoOrain eta beti:Bay eta indarrareCedorren lurrariEta bendiciyoaEuscal erriyari.Erregutu diogunJaungoiko jaunariPakea ematekoOrain eta beti:Baita indarra ereZerorren lurrariEta bendizioaEuskal Herriari.Emo pregàel Sior Diode darne ła paxe,deso e par senpre:e anca ła forsaa ła So terae ła benedisionpar i Paexi Baschi.

 In łeteratura 
L’albaro l’à ispirà anca altri autori:

 El dramaturgo spagnoło Tirso de Molina, in un pasajo de La prudencia in la mujer, el definise l'albaro de Gernika in sta maniera  :

 El poeta inglexe William Wordsworth el ga publicà in tel 1810 el soneto The Oak of GuernicaThe Oak of Guernica , William Wordsworth, 1810.:

 Varda anca 

 Riferimenti 

 Ligamenti de fora 
 L'Albaro de Gernika su l'Ençiclopedia Auñamendi .
 Pajina su l'albaro  sul sito de łe Juntas Generales/Batzar Nagusiak bizcaina, organo łegixlativo forałe de ła Bizkaia   .

Categoria:Paexi Baschi