Łéngua boareze

El boareze, łéngua àustro-bavarexe o bavarezeo sevente altre grafie boarexe o bavarexe (Boarisch in boarezeŁa pronunsia in boareze.Imàjine:Bairisch.ogg), ła ze na łéngua zemànega. 

El xe na łengua derivà dal alto tedesco (Oberdeutsch, fameja de diałeti derivanti dal grupo alto tedesco antico ), parlà soratuto inte ła Germania meridionałe, in Àustria, e anca in alcune aree de l'Itałia nordorientałe (provincia autònoma de Bolzan, oltre che in varie ìxołe łenguìsteghe de Treno e Friûl). Dal 2022, ła xe parlada da 14,5 milioni de parlanti in totałe.

Varianse
Ghe xe tre varianse de baxe: 
 Nordbairisch o Oberpfälzerisch (bavarexe setentrionałe o alto palatino)
 Mittelbairisch o Donaubairisch (bavarexe centrale o bavarese danubiano)
 Südbairisch (bavarexe del sud). Gh'è anca 'na variante minor, l'Hutterisch , parlà in di Stati Unii.

 Etimołozìa 
El tèrmine boareze el xe un conçeto diałetołòzego che deriva dal nome de łe antighie popołasion germàneghe dei Bavarezi e dal so diałeto tribałe. Xe inportante farghe ła distinsion tra sto tèrmine e cueło geogràfego-pułìtego, che el se riferise al Stato Lìbaro de ła Baviera, dove che se parla anca varianti che no łe fa parte del grupo lenguìstego bavareze (cofà i diałeti franconi o alemani).

L'orìzene del nome ła xe ojeto de discusion tra i studiozi. Ła teoria pì acetada ła dixe che el vegna da un conposto germànico ricostruìo come *Bajowarjōz (al plurałe). Sta forma ła xe po stada adatada inte l'antigo alto todésco cofà Beiara o Peigira, e latinixà inte ła forma Baiovarii.

Se ipotixa che sto nome el sia un endònimo. Drento al primo ełemento, Baio-, ghe xe l'etnònimo de ła tribù cèltega dei Boi (Boii). Sto legame el se cata anca inte el nome de ła Boemia (in antigo alto todésco Bēheima, dal germànico *Bajohaimaz, che signifega "caxa dei Boi", diventà po in tardo latin Boiohaemum). Trase de sta raixa łe se cata anca in vari riferimenti onomàsteghi locałi.

 "Bairisch" e "Bayern": distinsion tra łéngua e stato 
Inte ła lenguìstega se dopara de preferensa ła grafia todésca Bairisch par parlar de ła łéngua e de l'area lenguìstega "bavareze-austriaca". Al contrario, el tèrmine Bayerisch (bavareze) no el se riferise ai diałeti in sè, ma a un teritorio pułìtego ben preçixo, o sia el Stato Lìbaro de Baviera (Freistaat Bayern).

Sta distinsion terminolòzega ła xe neçesaria par do raxon prinsipałi:
 Da na parte, drento i confini de ła Baviera, oltre ai diałeti de ceppo bavareze (parlà inte ła cosidita Vècia Baviera), se parla anca varianti francone (orientałi e meridionałi), ałemane e medio-todésche (par exenpio inte ła Franconia e inte ła Svevia bavareze).
 Da l'altra parte, i diałeti de ła fameja bavareze no i se limita mìa a ła sola Baviera, ma i xe łe parlade autoctone de squaxi tuta l'Austria, del Südtirol (Provinsa Autònoma de Bolzan) e de serte "ìxołe lenguìsteghe" (enclave) inte ła provincia de Trento (cofà i Mocheni e i Cimbri), oltre che del paexe de Samnaun inte el Canton Grizon in Svìsera.

Storegamente, el nome de l'entità statałe el se scriveva Baiern (co ła "i"). Xe sta el re Ludwig I che, co un decreto del 20 de otobre 1825, el ga ordinà de canbiar ła scritura ufisiałe in Bayern (co ła "y" greca), par via de ła so granda amirasion par ła cultura e l'arte de ła Grecia antiga.Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3-406-30562-8, p. 16. Inte ła leteradura sientìfega se cata de frecuente anca ła definision de grupo "bavareze-austriaco" (Bayrisch-Österreichisch) par identificar sto insieme lenguìstego.Varda par ex.: Karl Meisen: Altdeutsche Grammatik I Lautlehre. J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1961, p. 10; Hermann Gelhaus: Der Streit um Luthers Bibelverdeutschung im 16. und 17. Jahrhundert. Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1989, p. 259.

 Caraterìsteghe tìpeghe 
El bavareze no el xe mìa na senpliçe variante de scritura, ma un sistema lenguìstego co de łe règołe soe:

 I pronomi personałi: Una de łe robe pì curioxe łe xe i pronomi de ła seconda persona plurałe. Mentre el todésco el dopara ihr, el bavareze el ga mantegnù łe forme dogałi de l'antigo germànico: ess (voaltri) e enk (a voaltri), che łe se cata anca inte i diałeti de łe ìxołe lenguìsteghe cibre in Itàlia.
 El pasà prosimo: In bavareze el pasà remoto (Präteritum) el xe squaxi spariì del tuto. Se dopara squaxi senpre el pasà prosimo (Perfekt).
 L'artìcoło determinativo: Speso i nomi de persona i vien preçedù dal artìcoło (da Hans, d'Mari), ròba che suçede anca inte ła łéngua vèneta.
 Influenze latine: Par via de ła prexensa romana inte l'antica Rezia e Norico, el bavareze el ga conservà paròłe de orìzene latina che inte el resto de ła Germania no se cata (par exenpio, par dir "marti" se dixe Ergetag o Irtag, dal latin dies Martis, mentre in todésco se dixe Dienstag).

 Reconoçimento e status 
Anca se par ła leje de ła Republica Federałe de Germania el bavareze el xe considerà un "diałeto" e no na łéngua minoretaria ufisiałe, l'UNESCO el l'ha inserìo inte ła lista de łe łéngue "in perìcoło" (vulnerable). Sto fato el ga spinto łe istitusion a promòvar de pì l'uso del bavareze inte łe scołe e inte ła vita pùblega par evitar che el sparisa par colpa de l'omologasion col todésco standard.

 Notasion 

àutro-bavarexe