Allium cepa

Ła sieoła, siégoła o siołaContrasion de IE de sieoła/siégoła in I de sioła (Allium cepa L.) ła ze na pianta bulboza tradisionalmente atribuia a ła fameja de łe Liliaceae, ma segondo schemi tasonòmeghi pì odierni ła ze da métar intrà łe Amaryllidaceae, ła vive soto tera e ła ze formada da foje modifegae, che łe ga on epidèrmide (protesion).

Ła ze na pianta erbàsea bienałe, siclo de vita che, in cultivasion, el vien interonpesto al primo ano, col fin de destinarla a l'ałimentasion.

Ła ga raize superfisałi, co foje che łe se ingrosa inte ła parte de ła baze dando ła parte pì comestìbiłe. Ła forma on longo steło florałe che ła porta a na infioresensa a onbreła co fiori de cołor bianco-załastro. El fruto el ze na capsula.

Ła so doparasion prinsipałe ła ze cheła de magnar e de consiero, ma ła ze anca doparada a fini terapèuteghi par łe propietà che ghe ze sta dato da ła siensa e da łe tradision de ła medezina popołare.
 Storia 
Originaria de l'Afghanistan, ła ze una de łe piante pi vece coltivà dal'omo: da pi de 5000 ani. In na scrita a carateri cuneiformi sumerica vecia de 4000 ani ghe ze indicasion de canpi de cetriołi e de siołe. inte el codeze de Hammurabi zera decidesto de divìdere el pan e łe siołe intrà i poareti. Coi antici Egisi łe siołe łe vegneva oferte ai dei, łe vegneva doparà come mezo de pagamento par i omeni che laorava a tirar su łe piramidi e i ghe łe postava rente i morti parché i gaveze da magnare inte el viajo par l'altro mondo. Intrà i Romani ła sioła ła zera el magnar tipico dei siori e i legionari, che i zera intrà cuesti, i ła ga porta in tuta Eoropa.

 Descrision 
A seconda de come che łe vien coltivà, se parla de siołe d'istà e de siołe d'inverno. 
Łe prime vien semenà in primavera e tirà su in agosto o setenbre e se pol conservarle fin a marso de l'ano dopo. Łe seconde, pi saorìe e pi tenare, łe vien semenà in agosto, łe maùra in primavera e se pol torle su da zugno, ma łe se conserva par poco tenpo.
Łe foje,verdi, łe ga forma de tubi slargà. 
Al secondo ano de vita, ła pianta buta de łe infioresense fate de tubeti verdi co in sima tanti fioreti bianco-verdi mesi tuti insieme a formare de łe bałe bianche.

 Sostanse drento ła sioła 
Tipico de ła sioła ze el sucaro ramnosio che el dà ła spusa da sioła al fià. inte ła parete cełułare de łe siołe ghe ze un aminoacido che el contien solfo (Isoalliina). Quando che łe se taja, se fa rivare da drento ła çełuła l'ensima alliinasi che trasforma l'isoalliina in un sulfonado irritante par łe mucose. Sto sulfonado el svanpise in presa e el riva ai oci e a ła conzuntiva fazendo pianzere.

100 g de sioła crua i ga:

 88 g de aqua
 0,01 g de graso
 135  mg de potasio
 128 mg de calcio
 11 mg de magnezio
 7 mg de vitamina C
 6,6 g de carboidrati

Ocio coi can parché par lori ła sioła ła ze vełenoza.
 Produsion 
I dieze prinsipali produtori de siegołe — 2010(tonełae)                             Fonte:FAO

 Ła sioła in cuzina 
El bulbo de ła sioła eł va benisimo cruo in sałada coi fasoj, coi pomodori e cołe rave roze o anca coto in aqua de bojo o rosto. Łe siołete picołe se pol metarle via soto azedo. inte ła cuzina veneta ła sioła se mete in pràtega in tuti i desfriti.
Ghe ze ła sopa de siołe e ła fortaja cołe siołe.
Tanto bona, e se no ła gavì mai tastà, bisogna che provè, ze ła marmełada de sioła.

 Varda anca 
 Calçot

Categoria:Ortaji
Categoria:Asparagales