Łéngua furlana

Ła łéngua furlana (que in furlan łe se ciama furlan o, pisè in manera enformal, marilenghe) ła fa part de el grupo de łe łengue retoromanze o ladine. En el dì de acuó la ze parlada da çirca 600 000 aneme endè l'area de el Friul storego, et in pù paesi foresti endè que i furlani i ze emigradi da i ani '60, enfrà i cuałi Franza, Belzo, Canada, Australia, Arzentina, Brasil, Stai Unii de Amèrica e Sudafrica.

Ła łéngua furlana ła xe na łéngua romansa come el siçilian, l'occitan o el łionéze che ła fa parte del grupo de łe łéngue rèto-romanse, insieme al romancio che se parla inte el Canton Grixon e al ladin de łe Dołomiti. Sto idioma el vien doparà soreduto inte ła zona del Friul, inte el nord-est de l'Itałia, ma anca in serte aree del Vèneto orientałe e da tante comunità de emigrati in duto el mondo.

Storia
Ła storia de ła łéngua furlana ła ga łe so raixe inte el latin volgar che se parlava inte ła sità de Acuiłeja e inte i teritori drento ła X Regio Venetia et Histria. Se pensa che ła łéngua ła gabia tacà a ciapar na so fizonomia ben distinta tra i sècołi VIII e X, dopo de ła fin de l'Inpero Roman de Osident e łe invaxion dei popołi barbari. Un momento de grandisima inportansa par el furlan el xe sta el periodo del Patriarcà de Acuiłeja, tra el 1077 e el 1420, quando el Friul el jera un stato indipandente soto el comando del Patriarca. 

Aministrasion
In sto periodo el furlan el jera ła łéngua de l'aministrasion, del comerçio e de ła popołasion. Dopo, co ła concuista de ła Repùblega de Venèsia inte el 1420, el furlan el ga tacà a subir l'influensa de ła łéngua vèneta, che ła jera diventà el parlar de ła clase siora e del podere połitico, portando a un bilinguixmo tra łe do łéngue romance.
Par quanto revarda ła situasion de oncò e ła łegalità, ła łéngua furlana ła xe tutłada in Itałia grasie a ła łeje nasionałe 482/1999, che ła riconose łe minoranse łenguìsteghe storeghe. 

Rejon Autònoma
In pì, ła Rejon Autònoma Friuli-Venesia Julia ła ga aprovà de łe leje de detajo, come ła leje rejonałe 29/2007, par el dezipio, ła rinasita e ła difuxion del furlan inte ła vida pùblega. Oncò el furlan el vien insegnà inte łe scołe par chi che vołe, el vien doparà inte i cartèi stradałi bilingui e inte i ufisi de ła drita aministrasion de łe zone furlanofone. 

Tutavia, anca se ghe xe sto reconosimento ufisiałe e na produsion de łiteratura e mùxica moderna, l'UNESCO ła mete el furlan drento ła łista de łe łéngue in perìcoło par via de ła forte presion del talian ofisiałe, che el xe diventà senpre de pì el primo idioma de łe nove jenerasion, soreduto inte łe sità più grandi come Udine e Pordenon.

Estimado usuario, a continuación tiene la traducción solicitada al idioma véneto. He mantenido el rigor terminológico y la estructura técnica del texto original, adaptando la gramática y el léxico a los estándares de la lengua véneta.

 Fonetega e fonołozia 
Dal ponto de vista fonołòzego el furlan se carateriza in primo łogo par la prezensa de un sistema vocàłego tònego formà da sete vocałi curte  e sete vocałi łonghe . El sistema vocàłego àtono el conprende sinque vocałi curte . Da un ponto de vista fonètego A ze da notar che la pronunsia dei fonemi /i/ e /u/ ła ze asai pì basa e sentrałe che in itałian: /i/ el vien pronunzià  (fà la i de l'ingłeze big) e /u/ el vien pronunzià  (fà la dopia vocal oo de l'ingłeze look)."Manuale di linguistica friulana" de Sabine Heinemann e Luca Melchior, De Gruyter, pax. 165 cap. 4.2

{| class="wikitable" ! ! Anteriure ! Cuazi anteriure ! Sentrałe ! Cuazi posteriure ! Posteriure |- ! Serae | align="center"| || || || || align="center"|  |- ! Cuazi serae | || align="center"|() || || align="center"|() || |- ! Semiserae | align="center"| || || || || align="center"| |- ! Semiapierte | align="center"| || || || || align="center"| |- ! Apierte | || || align="center"| || || |}

In serte varietà furlane łe vocałi łonghe łe se realiza fonetegamente cofà curte, invese in altre varianti łe subise ditongasion (pa' ezenpio /ˈeː/ el deventa [ˈej] e /ˈuː/ el deventa [ˈow]). Ła distinsion tra vocałi tòneghe curte e łonghe ła produze numeroze copie mìprime cofà cuełe che se cata inte ła tabeła cuà soto.

{| class="wikitable" |+ Copie mìprime |- ! Vocal curta ! Vocal łongha |- | cal  (cało) | câl  (cało de cuantità) |- | mil  (miłe) | mîl  (miel) |- | sol  (sol - nota) | sôl  (soło) |- | nul  (nuło) | nûl  (nuvoła) |}

Ła segonda caraterìstega orizenałe del furlan in àmbito romanso ła ze la prezensa de łe consonanti ocluzive pałatali  e , rendeste grafegamente coi digrami cj e gj. Ste ocluzive łe forma copie mìprime con łe ocluzive vełari e con łe afregae pałatali. Par ezenpio: cjoc  (imbriago), çoc  (soco) e coc  (ovo). In serte varietà inovadore, parò, łe ocluzive pałatali łe se ga evołùo in afregae postałeveołari.

I fonemi consonanteghi del furlan i ze espòsti inte ła tabeła seguente:

{| class="wikitable" ! ! Biłabiali ! Łabiodentali ! Alveołari ! Post-alveołari ! Pałatali ! Vełari ! Głołidali |- ! Ocluzive | align=center |  |   | align=center |  |   | align=center |   | align=center |  | align=center |  |- ! Afregae |   |   | align=center |  | align=center |  |   |   |   |- ! Nazali | align=center |  | align=center |   | align=center |  |   | align=center |  | align=center |   |   |- ! Fregadive |   | align=center |  | align=center |  | align=center |  |   |   |   |- ! Vibranti |   |   | align=center |  |   |   |   |   |- ! Laterałe aprosimante |   |   | align=center |  |   | align=center |  | align=center |  |   |}

Fonetegamente ghe ze anca łe nazali  e , che parò no łe ga vałore distintivo parché łe deriva da l'asimiłasion del ponto de articołasion de ła consonante drio. Inte i diałeti conservaduri, cofà cuełi setentrionałi, ghe ze anca łe fregadive  e  con vałore fonolòzego distintivo.

Par cuanto revarda i procesi fonolòzeghi, se senjała ła dezonorizasion finâłe de łe ocluzive, fregadive e afregae in pozision finâłe asołuta de paroła (par ezenpio  → ). Se ła consonante dezonorizada ła costituise na coda siłàbiga sènplega e ła ze preseduda drito da na vocal tònega, sta vocal ła se realiza cofà łongha (par ezenpio  →  (ndà)).

Ghe ze anca l'aprosimante pałatałe , trascrita inte l'alfabeto duto cofà j.

Partigołarità fonolòzeghe de serte łetere
Inte ła łengua furlana ghe ze, cofà anca in itałian, serte łetere de l'alfabeto in grado de raprezentar diversi fonemi:

 s: ła pol èsar pronunziada a segonda dei casi cofà fregadiva alveołare sorda opure cofà sonora.

 z: sto grafema el pol èsar łeto parfin in tre modi diversi drento na paroła, cofà afregada alveołare sorda, sonora, o anca cofà afregada postałeveołare sonora.

Fenòmeni fonèteghi
Ła łengua furlana ła ze intaresada da serti fenòmeni fonèteghi generałi cofà ła pałatizasion del latin CA e ła prezensa de łocałità ałogłołe. Łe consonanti pałatali e prepałatali łe costituise uno dei ełementi caraterizanti del furlan comun e dei vari soto-diałeti.

Tabełe de confront łenguìstego

 Latin  Vèneto  Furlan  Sicilian  Lionéize  Arpitan  Occitan  Talian fumus  fumo  fumi  fumu  fumu  fumi  fum  fumo claudere  sarâ  stlute  chiùdiri  pechare  clôre  barrar  chiudere factum  fato  fat  fattu  feichu  fait  fat  fatto planum  pian  plan  chianu  chanu  plan  plan  piano filius  fio  fi  figghiu  fiyu  fil  filh  figlio noctem  note  gnot  notti  nueiche  nuet  nuèch  notte oculus  òcio  voli  occhiu  gueyu  uely  uèlh  occhio

 Bibliografia 
 Paola Benincà, Laura Vanelli, Linguistica friulana, Unipress, Padova, 2005.
 Franc Fari (cur.), Manuâl di lenghistiche furlane, Forum, Udine, 2005.
 Giuseppe Francescato, Dialettologia friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 1966.
 Giovanni Frau, I dialetti del Friuli, Società Filologica Friulana, Udine, 1984.
 Sabine Heinemann, Studi di linguistica friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 2007.
 Carla Marcato, Friuli-Venezia Giulia, Laterza, Roma - Bari, 2001.
 Georg Pagitz: Friaulisch Wort für Wort, Bielefeld, Reise Know-How, 2007.
 Piera Rizzolati, Elementi di linguistica friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 1981.
 Paolo Roseano, La pronuncia del friulano stàndar: proposte, problemi, prospettive, Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34. 
 Federico Vicario (cur.), Lezioni di lingua e cultura friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 2005.
 Federico Vicario, Lezioni di linguistica friulana, Forum, Udine, 2005.

 Ligamenti foresti 
 Grafia uficiale par el furlan 
  Portale in furlan 
 Associassion culturale par la difesa del furlan 
  La patrie dal Friûl 
  Società Filologica Furlana
 Associassion culturale par el studio de la furlanità del latisanese e del portogruarese
  Glesie furlane - Bibbia in furlan 
 Gruppo par la promossion del furlan in campo scientifico 
  Promossion de la lengua furlana con la musica 
  Version furlana del browser Firefox 
 Fogolâr furlan de Toronto
  Radio Onde Furlane 
 Servizi lenguistici par la lengua furlana
  Grant Dizionari Bilengâl Talian Furlan - Dissionario Furlan-Italian 
  Version furlana de OpenOffice.org
  / La pronunsia con i sototitoli in friulano
  / Un post par dì in friulano 

 Note 

furlan
furlan
furlan
Categoria:Łéngue romanxe