Gipuzkoa

Gipuzkoa (in spagnoło Guipúzcoa) l'è el nome basco utiłixà par indicar un teritorio storico dei Paexi Baschi oltre che na provincia spagnoła. Ła so caital l'è Donostia (San Sebastián in spagnoło). Ła confina a nord-est co el departemento francexe dei Pirenei Atlantici, a est co ła Navara, a ovest co ła Bizkaia, a sud co l' Araba e a nord col golfo de Bizkaia.

Situà tra i 42º 58' 10'' e i 43º 8' 5'' de łatitudine nord e tra lº 5' 13'' e 1º 56' 47'' de łongitudine ovest, ła ga n'area de 1 980 km², che ła ghe ne fa ła più picenina de łe 47 province de ła Spagna. Ła so popołasion l'è de quaxi 692 000 anime (INE 2006), de cui sirca un quarto łe vive inte ła caital.

El clima atlantico el dà un cołor verde intenso a sta tera co na minima osiłasion termica, mentre l'oseano el xonta el cołor axuro a un paexajo atrativo par i turisti. Ła so gente l'è fortemente radicà a ła so cultura, a łe so tradision e al so antico idioma, el basco. Ła Gipuzkoa l'è el teriotorio ndoe l'uxo del basco tra ła popołasion l'è più estexo, prinsipalmente soto forma de ła variante łocałe, el gipuzkera, parlà anca in parte de ła Navara.

 Geografia 

 Idrografia 
I fiumi gipuzcoani i'è tuti a breve corso e de conche idrografiche picołe. Ła so portata l'è rełativamente abondante e stabiłe, dovúo al ełevà indexe pluviomentrico e a ła persistensa de łe precipitasion in sta xona.

Da est a ovest, el primo fiume l'è el Bidasoa, che el nase a Porto Izpegi (Navara) a 710 m de altitudine e che el entra in Gipuzkoa par Endalartza, parcorendo par nóve kilometri el teritorio provincial funsionando come frontiera natural tra Spagna e Francia, prima in na vałe angusta e dopo xlargandose in na pianura costiera ndoe se coloca Irun e Hondarribia. El termina el so corso in tel golfo de Bizkaia visin al cao Higer.

L'Oarso l'è un picoło fiume de 15 km de longhesa che nase in tel Aiako Harria, a 680 m de altesa, l'atraversa Errenteria e el sfocia inte ła baia de Pasaia. L'è un fiume co frequenti piene che, dovúo a ła so pendensa (45,3/mil), el trasina numaroxi sedimenti detritici che se depoxita inte ła baia.

El Urumea el nase a nord-est de Leiza (Navara) a 710 m de altesa, el ga n'alveo de 53 km e el bagna Hernani, ndoe el riceve łe aque del so unico afluente, el fiume Anarbe, par finalmente sfociar tra i monti Ulia e Urgull a Donostia-San Sebastián.

El fiume Oria l'è el major e el piasè longo dei fiumi gipuzcoani, el nase a in tel Porto de San Adrián a 660 m de altesa. Al principio el se considera formà da łe tre ramificasion che pasa par Idiazabal, Zegama e Zumarraga, e a partir da qua el continua co un alveo unico che el riva a sirca 80 km de longhesa ndoe el cata su łe aque dei so afluenti Leizaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza e Ursuaran, bagnando i comuni de Zumarraga, Beasain, Ordicia, Legorreta, Aleria, Tolosa, Villabona, Andoain e Usurbil. El sfocia infine in tel mar a Orio formando a ła foce na pericołoxa bara.

El fiume Urola el nase visin a Legazpia, in tel versante nord del Aitzgorri a 720 m de altesa, come afluenti el ga i fiumi Urrestilla e Regil e el bagna Legazpia, Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia, Zestoa, Aizarnazabal. El sfocia in te'l oseano a Zumaia.

El fiume Deva el nase in tel monte Eizmendi, in ła sierra de Elgueta, a 825 m de altesa. El prexenta un leto de 58 km de longhesa e come afluenti el ga i fiumi Ego, Aramaiona e Aranzazu; l'atraversa Leintz-Gatzaga, Aretxabaleta, Eskoriaza, Arrasate, Bergara, Soraluze, Elgoibar, Alzola e Mendaro, sfociando a Deva.

Inoltre bixogna mensionar i fiumi che provien da łe xone carsiche existenti a Arno, Lastur, Aizarna, Vidania, Aintzarga, Alotza, Inurritza, Ubedi, Urbia, Escaraz, Gezaltza e Deguiza.

 Clima 
Fatore determinante del clima gipuzcoano l'è ła so łocałixasion geografica: ła poxision tra i Pirinei e ła cordigliera Cantabrica e tra el mar e l'altopian Castiglian, ła dona a ła Gipuzkoa un clima oceánico co sfumature mediteranee, caraterixà da na modesta escursion termina anuałe, co istà fresche e inverni moderè e co precipitasion abondanti durante tuto l'ano anca se łe predomina in autuno e a i inisi de l'inverno. La temperatura mèdia l'è de 8,1 °C in inverno e 18,2 °C in istà.

I venti i'è tanto frequenti, predominando quei del nord-nordest e sud. Soło un 2% dei dì i'è tranquiłi. Łe precipitasion i'è abondanti (50% de dì piovoxi e na quantità anua par metro qudro che va dai 1 200 ai 1 700 litri) par via del regime dei venti e de l'orografia de ła provincia. Anca ła nuvołoxità l'è alta (con soło el 10% de giornade totalmente serene), co na mèdia de 1 830 ore anuałi de sołe (equivalente a 5 al dì). Considerà globalmente ła situasion climàtega l'è bona in bixogno par parmetare condision favorévułi de vita e łaoro durante tuto l'ano.

 Economia 
Łe industrie principałi i'è ła metałurgica, tesiłe, queła de fabricasion de łe armi e de arti grafiche. L'agricoltura ła consiste soratuto in ła produsion de ceroxo par l'ałevamento de bestiame, che el rifornise inportanti industrie ałimentari. De gran inportansa ghè ła pesca (Pasaia l'è el porto più inportante de tuto el litoral cantabrico par quanto riguarda ła pesca), e anca el turixmo, łocałixà soratuto inte ła region łitoral. Ła rete viaria e feroviaria i'è strategiche. A Hondarribia ghè n'aeroporto.

 Turixmo 
Ła prinsipal xona turistica del teritorio l'è ła costa, longa 92 km, tra cui spica i comuni de Donostia-San Sebastián, Zarautz e Hondarribia. Oltre a łe so spiaie, ła provincia ła prexenta un gran numaro de edifici de gran intarese cultural e storico. A l'interno se distingue çitadine cuałi Oñati, Arrasate/Mondragón, Azpeitia e Tolosa.

 Demografia 
Ła Gipuzkoa l'è stà una de łe rejoni grasie a łe cuałi se ga ripopoła ła Castilia medioeval; durante el Medioevo parte de ła popołasion de ste tere l'era emigrà inte łe tere castiliane ndoe ła s'era insedià. L'è a cauxa de sto fato storico se tanta gente de łe xone de Burgos, Valladolid e Palencia ła ga antenati nati in Gipuzkoa.

Evołusion demográfica de ła Gipuzkoa, parsentuałe rifería al total nasionałeFonte: INE, Instituto Nacional de Estadística de España. Stime de ła popołasion, censi e cifre ofisiałi de ła popołasion.  1857  1900  1910  1920  1930  1940  1950  Popołasion  156 493 195 850226 684 258 557 302 329 331 753374 040  Parsentuałe 1,01%1,05%1,13%  1,21%1,28% 1,28% 1,33%  1960  1970  1981  1991  1996  2001  2006  Popołasio   478 337631 003  692 782676 307 676 208 680 069 691 895  Parsentuałe   1,56% 1,86%   1,84% 1,72% 1,70%  1,65%1,55%

Comuni più popołè (2006) Fonte: INE, Instituto Nacional de Estadística de España. (01-01-2006)PoxisionComunePopołasion1ªDonostia183 3082ªIrun60 261 3ªErenteria37 853 4ªEibar27 5305ªZarautz22 3236ªArrasate22 312

Ła popołasion ła se ga triplicà da i inisi del secoło XX a cauxa de ła forte cresita naturałe e de ła imigrasion.

 Evołusion de ła popołasion 1900  1910  1920  1930 1939  1959  1961  1963  1970  1981  1991  2006 195 850  226 684  258 557  302 309  323 192  468 363  488 477 513 500  631 003  692 782 676 307  691 079

 Łista dei comuni de Gipuzkoa

 Diputación Foral de Guipúzcoa 
Ogni quatro ani e in coincidensa co łe ełesion munisipałi, se ełexe i consejeri a sufragio universal direto. Sti qua i forma łe Giunte Generałi de ła Gipuzkoa, che łe costituise l'organo łegixłativo unicamerałe del teritorio storico. El potere executivo el łe exercita el Deputato General, che l'è ełeto da łe Giunte Generałi e el dexigna i asesori, che i exercita funsion simiłi a quełe dei ministri. L'atual Deputato General de ła Gipuzkoa l'è Markel Olano (PNV).

 Ełesion del 2007 par ła Diputación Foral de GuipúzcoaPartioSegiParsentuałeVoti PSE-EE  16  23,49  76 865 PNV  16  21,94  71 800EB-Aralar  6  11,23  36 738PP  6  10,70  35 027 EA  7  10,44  34 172Nułi  0  22,17  72 533Altri  0  3,13  10 268 

 Varda anca 
 Comunità Autonoma dei Paexi Baschi
 Hegoalde
 Łéngua basca

 Riferimenti 

 Ligamenti de fora 
 Sito ofisiałe de ła Diputasion Forałe de Gipuzkoa     
 Sito ofisiałe de l'Università dei Paexi Baschi (Campus de Gipuzkoa)  
 FICOBA: Recinto Ferial de Guipúzcoa    

Categoria:Paexi Baschi
Categoria:Province spagnołe
Categoria:Rejon istòreghe