Lenguajo

El lenguajo ła xe ła facoltà de ativar on proceso de comunegasion intrà do o pì parsone de na spese animałe traerso on conpleso definio de soni, sesti, sìnbołi de signifegà comun a un spesìfego anbiente de interasion.Lemma linguaggio, treccani.it.

El lenguajo el xe on còdaxe. Intrà tuti i lenguaji doparai dai animałi, el còdaxe pròpio de ła spese omana, ciamà "łéngua" (o, pì inte el spesìfego, "lenguajo verbałe oman".), el ga caratarìsteghe che i ło difarénsia grandamente da altri lenguaji animałi. Racuanti autori contemporànei i definise el lenguajo oman cofà on instrumento del pensiero, del cuało ła comunegasion ła xe soło che on acesòrio no indispensàbiłe, e łe łéngue łe njien considarae cofà ojeti biołòxeghi e no cofà instrumenti projetai dai èsari omaniNoam Chomsky, Tre lezioni sull'uomo, cap. 1 Che cos'è il linguaggio?, Ponte delle Grazie, 2017, ISBN 978-886833-632-5.

El lenguajo no el xe, de conseguensa, na prerogativa omana: anca łe forme de comunegasion animałe łe xe intendeste cofà on "lenguajo". Par exénpio i oxei i comùnega brinciando, o sia emetendo soni variamente modułai. Łe ave łe comùnega traerso on "bałeto" (el bało de łe ave). I cani e racuanti fełini i comùnega emetendo spesìfeghi odori

Xeneralmente, par rifarirse a łe forme de comunegasion intrà i animałi, se parla de comunegasion animałe.Simone, Fondamenti di linguistica, cit., pp. 16 e 20-21.

 Tipi de lenguajo 

 Lenguajo verbałe 

 Lenguajo orale: Ła forma orałe ła xe caraterixada da stra-presixe secuense artegołatòrie, a cargo soradetuto de boca, farinxe e larinxe, che i reałixa sofistegai programi motori, provegnenti da ła cortécia sełebrałe.
 Lenguajo mentałe: lenguajo interior che el scumìsia dopo de cheło orałe.
 Lenguajo scrito: forma scrivesta — segondària e dipendente da cheła orałe in tute łe culture andove el xe prexente
 Lenguajo comun: el xe el lenguajo, che el sìpia orałe o scrivesto no inporta, prevałente inte na determenada comunità de parsone.

El lenguajo de ogni indivìduo el cànbia rejistro a segonda de l'interlocudor/i che el ga davanti.

 Lenguajo privà/pùblego; Sto lenguajo el tende manco a ła coretesa de łe forme gramategałi-sintàteghe, el fa tanta pì atension ai segnali no verbałi de aprovasion/dexaprovasion dei interlocudori. Cheło pùblego, invese, el xe pì formałe e inpersonałe sia parché no el xe revolxesto a na sèrie de parsone ben individuae, sia parché el domanda on major controło lesegal-gramategałe

Vygotskij el sotolìnea ła difarensa intrà:

 Lenguajo privà: el połe contegner on nùmaro (limità) de ripetision, parołe sensa senso che łe ga funsion de modułasion del caràtaro del puteło e man man el se verxe a chełi altri.
 Lenguajo sociałe: cheło doparà co altre parsone, a cuatro ani el puteło el paroneja xa cuaxi el totałe dei ałòfoni, dei fonemi e de łe règołe morfosintàteghe de ła pròpia łéngua mare, sia parlando che scoltando. 

 Lenguajo no verbałe 
L'omo el ga, in pì de on lenguajo verbałe tanto artegołà, difarenti lenguaji no verbałi che i połe èsar esprimesti co movimenti del corpo, spesalmente mołestando i brasi e el muxo.

Ghe xe anca sesti para-lenguìsteghi (intonasion, crio, rixada, sbaiso, sospiro, interusion), che i serve, da soło o col lenguajo orałe, a esprimar łe emosion.

Intrà i lenguaji no verbałi ghe xe da tor in considerasion anca ła doparasion del spàsio, ła doparasion de vestimenti o cosmèteghi.

On lenguajo no ligà a l'èsar boni de scoltar o de parlar ła xe ła łéngua dei segni. Eła ła xe na vera e pròpia łéngua nadurałe, esperimenti de neurolenguìstega i demostra che ła łéngua dei segni i coinvolxe łe istese àree sełebrałi de ma łéngua nadurałe.

 Lenguajo muxegałe 
El lenguajo mùxegałe el fa parte de ła nadura omana; vedendo i autori se discore se sia nasesto prima el lenguajo verbałe (ipotexà da Steven Pinker ) o cheło muxegałe cantà (Charles Darwin) o tuti e do inte el isteso momento (Steven Mithen)Steven Mithen, Il canto degli antenati: le origini della musica, del linguaggio, della mente e del corpo, Codice, Torino, 2007. La so prerogativa ła xe cheła de èsar conprendesta da tuti, atrata e ligada ugnołamente a ła sfera emotiva Oliver Sacks, Musicofilia, Adelphi, 2008, trad. Isabella Blum, ISBN 978-88-459-2261-9.

 Desviłupo del lenguajo 
Co ła risonansa magnètega funsionałe se ga descuerto che inte i putełi de do mexi ghe se ativa łe istese àree sełebrałi deputae al lenguajo co i xe drio scoltar łe so mari parlarStanislas Dehaene, Coscienza e cervello. Come i neuroni codificano il pensiero, 2009, Milano, Raffaello Cortina, 2014.

El lenguajo el njien aprendesto inte i primi ani de vita e sta evołusion ła połe èsar dividesta in racuante sesion tenporałi:

 0-3 mexi emision de soni vocałi
 4-6 mexi doparasion de espresion faciałi negative e poxitive e scumìsio de ła lalasion
 6-9 mexi riserca de ła sorxente del diàłogo, pronunsasion de gorgheji, lalasion senpre pì grande, doparasion de l'ìndaxe par ìndegar on ojeto (pointing)
 9-12 mexi resposta co el ghe se ciama, emesion de bisìłabi, mesaji faciałi e ripetision de mesaji fałii, in manjiera che i sìpia mejo capii.
 12-13 mexi pronunsa de parołe comuni, cofà mama e pupà
 14-18 mexi prime parołe-fraxi sénpleghe
 18-24 mexi vocabołàrio pì rico, 50% de consonanti produxeste coretamente, lenguajo verbałe predomenante rispeto ai sesti omani.
 24-36 mexi 70% dee consonanti produxesti coretamente e doparasion de pronomi (mi/ti/eło/eła)
 3-5 ani discorsi conprendìbiłi inte el so intiero, ma połe èsarghe dificoltà inte i fonemi "r" "v" e grupi consonànteghi.
 6-11 ani sviłupo gramategałe intiero e major richesa del lenguajo par ła scołarixasion

La comunegasion animałe
El lenguajo dei computer

 Notasion 

Altri projeti

 Linganbi foresti