Łéngua italiana

L'Itałian () el xe na łéngua che ła fa parte del grupo de łe léngue romanxe inte ła fameja de łe léngue indoeuropee (de diałeti e de łéngue neo-romanze ghe ne xe un bel nùmaro).
L'itałian moderno el xe, cofà tute łe lengue nasionałi, un diałeto che xe riusío a inporse come łengua uficial de na rejon tanto pi granda de qûeła orixinal. In 'sto caso qua xe stà el diałeto fiorentin, parlà a Firense, a prevałer, no par raxon pułìtiche - come tante volte capitava - ma par el prestigio cultural che el gavéa. El toscan, e el fiorentin famoxo (in quanto incalcà de prestiti dal siciłian, fransexe e latin) in particołar, i jera in efeti ła łengua che ga scrito Dante Alighieri, Francesco Petrarca e Giovanni Boccaccio, considerai i tre scrituri itałiani pi grandi. Ła spinta finałe a definir scritura e gramàtica de l'itałian l'è rivà da Pietro Bembo inte el '500. No'l va mìa confuxo col tałian che invese el vien parlà in Sudamèrica.

 Influense lenguìstiche 
Prima che rivase l'Inpero roman, xera l'etrusco che vegnéa parlà in Toscana e in Lasio setentrionałe ("Tuscia"). Seben che ła łéngua etrusca ła sipia stà scansełà in puchi sècołi dal latin, dopo ła conquista romana, ła só influensa ła podarìa èser restà viva inte el sostrato del toscan, ma l'è na question oncora verta. El latin volgar el ga fato presto a deventar ła łéngua doparà inte ła Penìxoła Itałiana e in bona parte de l'Europa. Sicome che el dominio roman sul Continente el xe durà un saco de tenpo, se capise fasilmente come mai che el łatina el xe ła baxe de un mucio de łéngue europèe. Dopo che inte el 476 se ga desfà l'Inpero d'Ocidente, in Toscana gh'è rivà i Ostrogoti e i Łongobardi (V secolo e VI secolo) che i vegnéa da l'Europa del nord e de l'est. I ga influensà ła łéngua soło come vocabołario mentre el resto l'è restà groso modo come prima. El toscan el xe una de łe łéngue neolatine pi visine al łatin (el sardo logudoréxe el xe ancor pi conservativo)

 Diałeti 
I numeroxi diałeti italo-romanxi i pode èsare clasificài in baxe a łe só orìxene łenguìsteghe comuni. A ła proveniensa comun dal latin łe xe somà łe łéngue preçedenti a ła conquista romana (substrati) e sora-de-tuto i superstrati che li vegnea da i contati co i vari popołi, che i ga diferensià łe diverse parlate łocałi.Alcuni studiuxi i dopra el termine "łéngua/łéngua" par sotolineare łe diferense de alcuni idiomi (diałeti del nord de łe province de Masa-Carara, Pexaro e Urbin, quełi de ła Canpania, el sałentin, Basiłicata, Całabria e Siciłia). 
Comunemente parò se costuma uxar el termine diałeto par tute łe varietà prive de riconosimento uficiałe e quindi de uxo subalterno rispeto al tałian.

Intra i dialeti taliani, comunà da numeroxe carataristiche morfologiche cofà i plurali che i no xe sintagmatiçi, xe pode dividare inte dialeti setentrionali (romanzi ocidentali) e çentro-meridionali (romanzi orientali) a seconda del'influensa del sostrato celtico.El trato pì tipico xe la lenision, anca se un tipo de lenision la se xe comunque reçentemente svilupà anca al sud, anca se la ga carateristiche diverse, e inte la Toscana (atestà dal XVI secolo) co modo spexial che le ga frutà el nome de "gorgia".

La presensa de struture gramaticali comuni, ciamà "galicismi" e catà anca inte el francese (je suis in train de manger), łéngua che in sto preciso caso la demonstra el rexiduo de'n substrato celtico: sun/sum dré a mangià/mangiä/maià/magnà/magnar/magnär/magner.

En Lombardia e Emilia-Romagna) come in franséxe (piacentino i pode dimandar cona sorta de "'nversion" ("mangi?": te a t' mang? che el pode exare reso co te mangiat?);

Altra roba, cofà ła trasformasion de ła a acentata in ä o è (spesialmente in Piemonte e Emilia-Romagna) o cofà ła naxałizasion de ła n.

La presensa de łe cusì-ciamàe vocałi turbà cofà ö e ü inte la Lombardia, Emilia-Romagna (province de la Piacenza e Parma), Piemonte e Liguria par altri studià sarìa inveçe da atribuir a 'no superstrato germànico portà cole 'nvaxion barbàriche al desfarse de l'Impero Roman.

De grande intarese xe po el durar de łéngue gallo-siculi intra çerte zone de ła Sicilia e de ła Baxiłicata.

 Diałeti sentro-meridionałi 
 Romanxo orientałe:
 Toscani:
 toscan (Firense, Siena, Pixa, Luca, Arezo)
 còrso (Corsica), galurese, sasarese
 Centro:
 romanesco (Roma)
 viterbexe
 diałeti umbri
 marchigian (sentrałe: maceratexe-ferman-camerte) (Marche)
 cicolan-reatin-aquilan
 aquilan (L'Aquila)
 Sud:
 abrusexe (Pescara, Chieti)
 campano (Napołi)
 lucan
 pułiexe (Bari, Foxa, Barleta-Andria-Trani)
 Estremo sud:
 diałeti de transision apulo-sałentina:
 ostunexe
 martinexe
 fasanexe
 tarantin (Taranto)
 salentin (Lecce, Brindisi, parte sud de ła provincia de Taranto)
 całabrexe (Reggio Calabria, Catanxaro, Cosensa, Crotone, Vibo Valentia)
 siciłiano (Pałermo, Catania, Messina, Enna, Ragusa, Siracuxa, Agrigento, Trapani)
 pantescoIl pantesco, diałeto siciłiano de Panteleria, el ga forti influsi arabi)

 Fonetega 
 Vocałi 
fonema   parole []  nave, galassia []  pianéta, réte []  sfèra, zèro []  mito, riso []  confrónto,  órdine []  vuòto, bucòlico []  numero, nulla

Nota:
Xe posìbiłe scoltare anca ła vocałe , come completamento del sòno de na consonante. Sta qua inte ła łéngua scrita vegne o tralasà o trascrita come 'e'.

Exempio:
"La C de 'cento' se lexe 'ce'"
in cui "ce" vegne solitamente leto  piutosto che 

 Consonanti 
Tra parentexi quadre i alofoni de [n] alveolare.
 Bilabiale Labiodentale Dentale Alveolare Postalveolare Palatale Velare Nasali m [ɱ] [n] n ɲ [ŋ] Occlusive p  b     t  d          k  g Fricative    f  v     s  z  ʃ      Affricate       ʦ  ʣ    ʧ  ʤ       Vibranti           r         Vibrati           ɾ         Laterali           l     ʎ    Approssimanti                j   w

 Note 

itałian
Categoria:Łéngue romanze