Biołozia

La biołoxiao sevente altre grafie e varianse biołozia (dal greco βιολογία, fato da da βίος, bìos = "vita" e λόγος, lògos = "studio") ła xe la siensa che ła studia ła vita, o sia i proçesi fixeghi, chimeghi dei fenomani che i caraterixa i sistemi viventi, e anca la biochimega, mecanixmi mołecołari, xenetega, anatomia, fixioloxia, de conseguensa anca łe asion come l'adatamento, xviłupo, evołusion, i contati intrà de łori e el conportamento.

Sìbèn che sta disiplina ła xe conplesa, ghe xe alguni conçeti che unise, che ła ghin regoła el studio e ła riçerca: la biołoxia ła riconose ła cełuła come unità de baxe de ła vita, i xeni come ła strutura de baxe de l'ereditarietà e l'evolusion darwiniana par selesion nadurałe come el proçeso che regoła ła nasita e l'estinsion de łe specie.

Tuti i organixmi viventi, unicełułari che pluricełułari che i sia, i xe dei sistemi verti, che i soravive trasformando l'enerxia e xbasando l'entropia locałe del sistema par regołare el so anbiente interno e mantegnere na condision stàbiłe e vitałe definia omeostaxi. La biołoxia ła fa łe so riçerche doparando el metodo sientifego par testare ła vałidità de na teoria in manjiera rasionałe, fora da łe parti e reproduxìbiłe chel xe ła formasion de ipotexi, ła sperimentasion e inte l'anałixi dei dati par darghe na vałidità o na invałidità a na teoria sientifega.

Le sotodisipline de ła bioloxia łe vien definie dal tipo de metodo doparà e dal tipo de sistema che se studia: ła biołoxia teorega ła dopara metodi matemateghi par otegnere modełi cuantitativi, ła biołoxia sperimentałe ła fa  esperimenti enpireghi par testare ła vałidità de łe teorie proposte e portar vanti ła conosensa umana, inte el speçifego cheło che rivarda ła baxe de ła vita e come che sta cua ła sia vegnesta fora e ła se sia evołua da materia no vivente co un graduałe alsarse del liveło de conplesità del sistema, çirca 4 miliardi de ani fa.

 Scałe de indajine de ła bioloxia 
La bioloxia ła studia ła vita a pì livełi de scała:
 so scała mołecołare co ła bioloxia molecolare e ła biochimega;
 so scała cełułare co ła çitołoxia;
 so scała multi-cełułare co l'istoloxia;
 so scała sistemega co le neurosiense, l'imunoloxia e altre.;
 so scała de proçesi chimeghi e fixeghi de l'organixmo co ła fixiołoxia;
 so scała del xviłupo de un organixmo co la bioloxia delo xvilupo;
 so scała de unjoło organixmo co ła zooloxia, botanega, microbioloxia e altre;
 so scała de popolasion de organixmi viventi co l'Ecołoxia, e esame de łe interasion intrà de łori co l'etołoxia e psicobiołoxia;
 so scała de evolusion co ła sistematega e ła bioloxia evołutiva.

 Prinçipałi setori de ła biołoxia 
en ordane alfabetego:

 Anatomia - studio de ła strutura del organixmo
 Anatomia coparada - studio evołusionistego de łe struture bioloxeghe
 Astrobiołoxia - studio de l'evolusion, de ła distribusion e del futuro de ła vita inte l'universo
 Biochimega - studio dei fenomani chimeghi che i caraterixa i esari viventi
 Biofixega - studio dei fenomani biołoxeghi co metodi tradisionalmente doparai in fixega
 Bioinformadega - scritura, archiviasion e analixi de le informasion biołoxeghe
 Biołoxia cellulare - studio de ła cełuła come unità conpleta e dei proçesi drento de sta cua
 Biołoxia dei sistemi 
 Biołoxia del sviluppo - studio dei proçesi de formasion de un organixmo, dal xigote a l'organixmo intiero
 Biołoxia evolutiva - studio de l'orixane de ła variasion de łe spece inte el tenpo
 Biołoxia forense - studio de dati e de metodi biołoxeghi in ciave forense
 Biołoxia molecolare - studio dei fenomani biołoxeghi a liveło mołecołare
 Biołoxia quantistega - studio dei mecanixmi cuantisteghi inte i sistemi biołoxeghi
 Biołoxia sintetega - studio di funsion biołoxeghe che no ghe xe in naura
 Biołoxia struturale - studio de łe struture che łe caraterixa i esari viventi e in particołare łe biomołecołe
 Biołoxia teorega - studio matematego dei fenomani biołoxeghi
 Biomeccanica - studio dei aspeti mecaneghi dei sistemi biołoxeghi
 Biotecnołoxia - studio de ła manipolasion de ła materia vivente, compresa la manipolasion xenetega
 Botanica - studio de łe piante
 Criobiołoxia - studio dei efeti de łe base tenperadure inte i esari viventi
 Cronobiołoxia - studio dei çicli de tenpo inte i esari viventi
 Ecołoxia - studio delle interasion degli organixmi viventi intrà de łori co i ełementi no viventi del so anbiente
 Farmacołoxia - studio de l'interasion intrà le mołecołe fixiołoxegamente ative e l'organixmo
 Fisiołoxia - studio del funzionamento degli organixmi viventi
 xenetega - studio dei xeni e de l'eredità
 Immunołoxia - studio del sistema imunitario
 Istołoxia - studio dei tesui viventi
 Micołoxia - studio dei fonghi (fonk)
 Microbiołoxia - studio degli organixmi microscopeghi e de le so interasion co i altri esari viventi
 Morfołoxia - studio de ła forma inte i esari viventi
 Nanobiołoxia - studio de l'organixasion inte l'ordane dei nanometri inte i sistemi bioloxeghi
 Neuroscienze - studio del sistema nervoxo, ciapando drento anca ła fixiołoxia, l'anatomia, la biochimega e le funsion cognidive emerxenti
 Psicobiołoxia - studio de le baxi biołoxeghe de le funsion comportamentali 
 Sistematega - studio de ła clasefegasion dei eaeri viventi
 Zoołoxia - studio dei animałi
 Etołoxia - studio del conportamento animałe

 Categorixasion par organixmi studiai 
La tabeła che njien, el mete in ordane alfabetego łe branche de ła biołoxia, che le trabaca inte el studio de particołari tipi de organixmi:

 Branca de ła biołoxia  Organixmi studiai  Clasifegasion sientifega dei organixmi studiai Algołoxia  Alghe  grupo Algae (che ła fa parte del regno Protista) Antropołoxia  Omo  xenare Homo Aracnołoxia  Aracnidi  clase Arachnida Batracołoxia  Anfibi  clase Amphibia Bateriołoxia  Bateri  regno Bacteria Botanega  Piante  regno Plantæ Entomołoxia  Exapodi  superclase Hexapoda Erpetołoxia  Retiłi e anfibi  clase Reptilia e clase Amphibia Itiołoxia  Pesi  grupo Pisces Mamołoxia  Mamiferi  clase Mamalia Micołoxia  Fonghi / Fonk   regno Fungi Microbiołoxia  Microrganixmi  organixmi che fa parte a vari regni, intrà sti cuà Bacteria, Archaea, Fungi (soło alguni) e Protista Ornitołoxia  Oxełi  clase Aves Primatołoxia  Primati  ordane Primates Protistołoxia  Protisti  regno Protista Virołoxia  Virus  dominio Acytota (clasifegasion discusa) Zoołoxia  e Protozoi  regno '' e grupo Protoxoa''

 Note 

 Bibliografia