Ṋowa

Ṋowa ndi zwikokovhi zwi si na miraḓo,  zwilapfu zwa tshigwada tshiṱuku tsha dzinowa .  Nga nḓila ya zwikwama zwa kilasitiki, ṋowa ndi zwipuka zwire khombo nga maanda, zwi re na muṱoḓo zwo fukedzwaho nga zwikalo zwine zwa vha uri zwo ṱanganana u fana na miṅwe miraḓo ya tshigwada. Tshaka nnzhi dza ṋowa dzi na ṱhoho dzine dza vha na zwipiḓa zwo vhalaho u fhira vho makhulukuku wadzo vha tswina na mashaka adzo. Zwi ita uri dzi kone u mila zwipondwa zwihulwane vhukuma u fhira ṱhoho dzadzo ( kinesisi ya thoho), u itela u ṱanganedza mivhili yadzo miṱuku. Miraḓo ya ṋowa yo ṱanganaho (u fana na tswio) i vhonala i phanḓa ha iṅwe nṱhani ha u ri i vhe nga thungo, nahone vhunzhi hayo i na mafhafhu mathihi fhedzi ane a shuma . Dziṅwe tshaka dzi na bannda ḽa tshivhindi ḽine ḽa vha na zwikunwane zwivhili kha masia oṱhe a cloaca . Dzi ṱhodzi dzo ḓi bveledza nga dzoṱhe mivhili milapfu i si na miraḓo kana miraḓo yo fhungudzeaho vhukuma lwa fumbiliṱhanu nga nḓila ya  mvelelo yo tanganaho, zwine zwa sia  miṱa minzhi ya dzi ṱhodzi dzi si na milenzhe .  Hedzi dzi fana na ṋowa, fhedzi zwigwada zwo vhalaho zwo ḓoweleaho zwa zwikhokhonono zwi si na milenzhe zwi na maṱo na nḓevhe dza nnḓa, zwine ṋowa dza vha nazwo, naho mulayo uyu u sa ḓivhei fhethu hoṱhe ( Amphisbaenia, Dibamidae, na Pygopodidae ).

Ṋowa dzine dza khou  tshila dzi wanala kha dzhango linwe na linwe nga nndani ha Antarkhitika,  na kha vhunzhi ha mavu maṱuku; zwiṅwe zwiṱangadzime zwihulwane zwi katela zwiṅwe zwiṱangadzime zwihulwane, zwingaho Ireland, Iceland, Greenland, na zwiṱangadzime zwa New Zealand, khathihi na zwiṱangadzime zwinzhi zwiṱuku zwa lwanzhe lwa Atlantic na lwa vhukati lwa Pacific.  Zwiṅwe hafhu, ṋowa dza lwanzheni dzo phaḓalala lwanzheni lwoṱhe lwa India na lwa Pacific. Miṱa ine ya swika 30 zwa zwino i ya ḓivhiwa, ine ya vha na tshaka dzine dza swika 520 na tshaka dzine dza swika 4,170 .  Dzi  fhambana nga vhuhulwane u bva kha ṱhukhu, 10.4 cm-vhulapfu (4.1 in) Ṋowa ya Barbados  u ya kha ṋowa i re na ṱhodzi ya 6.95 meters (22.8 ft) nga vhulapfu.  Lushaka lwa zwithu zwo faho zwa Titanoboa cerrejonensis lwo vha lu na 12.8 meters (42 ft) vhulapfu.  Hu humbulelwa uri ṋowa dzo bvelela kha zwikhokhonono zwine zwa ṱoḓa u ṱoḓa kana zwine zwa dzula maḓini, khamusi nga tshifhinga tsha Jurassic, na zwithu zwa kale zwine zwa ḓivhea zwine zwa vha vhukati ha 143 na 167 . Ma kale.   U fhambana ha ṋowa dza musalauno zwo bvelela nga tshifhinga tsha Paleocene ( c. 66 u swika kha 56 Ma yo fhiraho, nga murahu ha tshiitea tsha u fheliswa ha zwithu zwa Cretaceous–Paleogene ). Ṱhalutshedzo dza kale dzo vhulungwaho dza ṋowa dzi nga wanala kha Brooklyn Papyrus .

Vhunzhi ha tshaka dza ṋowa a dzi na vhuṱungu fhedzi dzine dza vha na vhuṱungu dzi i shumisa nga maanḓa kha u vhulaya na u kunda zwipondwa vhudzuloni ha u ḓitsireledza. Dziṅwe nowa dzi na vhuṱungu vhune ha vha na maanḓa a u vhaisa kana u vhulaya vhathu nga nḓila i vhavhaho. Ṋowa dzi si na vhuṱungu dzi mila tshipondwa tshi tshi khou tshila kana dza vhulaha nga u dzi thivhela .

 Etimolodzhi.