Maambele na Mirero

Mirero nayone ndi inwe ndila ine Vhavenda vha i shumisa u amba mafhungo. Kanzhi muthu u vha a tshi ṱoḓa u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza na hone nga ndila yo dzumbamaho. 

Sa tsumbo; ntsa hu tshenzhela phoswa: zwine zwa amba uri kanzhi ha itea tshithu kha vhutshilo ha muthu u a guda lune a kona uri zwisa tsha dovha zwa itea. 

khuhu
 Ndi manwe na a khuhu mukegulu a tshi ḽa gwitha
 Ndi mulambatai iṱo ḽa khuhu

Ntsa
 Ntsa i tamba nga ntsana

 Ntsa ya ḽa muṋawa a i humi

 Ntsa hu tshenzhela phoswa

 Ntsa ya mulomo a i na nguvho

Ndau
Phanḓa ha ndau a hu yiwi u sina tshikuni
U songo vhona ndau yo eḓela, wa ri ndi tshimange

Nguluvhe
Nguluvhe ye ndi edza ndou maṋanga a bva nga hanwani/mulomoni

Ndou
Muthu ndi nḓou ha ḽi muri munwe
Munna ndi nḓou, a i ḽi muri muthihi
Nḓou a i lemelwi nga musingo wayo

Gwitha/Funguvhu
Ndi maṅwe na khuhu mukegulu a tshi ḽa gwitha
Funguvhu lori thilaiwi ḽa fhira muḓi ḽo lilala/kovhela
Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a ḓo i vhona
Maṋoni a kavha mutanda muthihi u fhufha a ya liana
Ḽinoni fulu a ḽi vhulahwi, ḽi na maumbulela
Khangala ruḓa maṱo vuluvulu ḽo fa nga vhuhwavho
Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi
Fhondo ḽi si ḽau u thuvha ḽi tshi zhamba
O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu

Mmbwa
Mmbwa munamba i ya u funa iro shaya mubikeli
Mmbwa phaphadzi u fashwa nga mulavhu ndi hayo
Mmbwa i re na muṋe i vhonala nga tshiangaladzi
Mmbwa ya ḽa iṅwe a i noni
Mmbwa ndi mmbwa i ḽa na maṱanza ayo
Ni songo vunda mmbwa mano
Mmbwa i huvhaho a i lumi
Mmbwa i poswa kurambo nga a i ḓivhaho 
U tshi fuwa muthu ranga nga mmbwa

Kholomo
Kholomo ya nḓila a i fhedzi hatsi
Ndi matenda dzo nwa ndi kholomo dza mvulani
Ndi kholomo dza musanda wa dzi khada u a lifha wa dzi litsha wa lifha
Ṱhavhanyedza i ḽa mbudzi tsalela i ḽa kholomo

Nzie
Mubva hana nzie, nzie dzi khoroni

Khovhe
Maudu a khovhe ndi vhana vhayo

Mbidi/Didinngwe
Ri ḓe ndi mbiḓi ro vhona mavhala
Ḽi naka ḽi tshi hoha ḽinwe didingwe ḽi tshi hohwa ḽi mavhala anga
U songo vhona tsimba yo naiwa wa ri ndi lukhohe

nowa
Nowa a i tevhelwi mulindini wayo
Nowa yo vhonalaho a i lumi
Thonga ya kule a i vhulai nowa
Tshitaka tshe wa vhona nowa u ḓi i tshe ngomu

Pfene
Ahuna pfene ḽi no fa ḽi songo gonya luwa
Ahuna khali i no fa i songo bika
Na vhuvhi haḽo pfeṋe vhusiku mavhele a ḽi ḽi
Mbevha
Nwana wa mbevha ha hangwi mukwita
Ndi khakhisa u rwa ndi mbevha ya ludongoni
Mahondo manzhi ha bwi mulindi
I rema nga lunwe mbevhana, mulindi u ḓo vhuya wa dala.

Khumba ye yavha i na muno ludungela i tshe nalwo
Tshe wa da iwe tshilavhi, na murundo wa phofu u do vhuya wa nwa
Alu khwathi fhedzi lunundu, lu khwatha lu na thanda ngomu.

Mirero ya vhathu
Tsiwana i laiwa nḓilani
Ṱhoho thema i laya ṱhoho tshena
Mulomo ndi khaladzi a nḓila
Mulomo a u ḓalelwi nga mulambo
Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
Tshidzembe tsha mulima tsimbe, tshi divhiwa khombo nga mune watsho.
Muenda tshilimo, milandu u rera yothe.

Nwana
Nwana mula malofha mavhisi thumbuni hu onya hawe
Nwana hu la a lilaho
Mulenzhe muthihi au tshini tshiimbo
U songo sea vhuhole u tshe nwana vhuhole vhu da vhuhulwaneni
Nwana wa tshidzula huvhuya, huvhi huya vhidza.

Dora
Tshisima tsha kule tshi vhulahisa muthu dora
Upfa dora ndi u tama tshisima

Fhungo
Khali yo bikaho i fhira yau  shululelwa
Fhungo muela fobvu na iwe mune wa tsimu li do u ela vho
Mulilo wa mbava a u orwi
Fhuri la u newa a lina khobvu
Alukhwathi fhedzi lunzu lu khwatha luna thanda ngomu

Kule
Tshakule tshi wanwa nga muhovhi
Kule ndi hu sina wau
Hu si halwo lukunda alu kokomedzwi lwa kokomedzwa lu a thara
Nama kombetshedzwa i a fhula khali
Vhuhadzi ndi nama ya thole ya fhufhuma ri a fhunzhela
Vhida la musadzi ndi vhuhadzi hawe
Ndi mutonga kanwe ndi thumbu ya bvani
Nyavhumbwa wa dakaila wa kanda vho u vhumbaho
Tshinakaho a tshiyi thambo tshi noya thambo ndi mutshinyalo
Tahulela tshinanaunga tshi tshi hula tshi ula thoho
Tshokotshoko a ili muthu muthu u liwa nga dzumbulukwane
Maano a vhambwa nga luvhadzi
U songo vhona mbulu we mbumbu muda murahu u mbulu yanga
Tshinandala tshi dola tsho furaho tshi do litsha

Miri
Fuyu li tswuku a li kundwi tshivhungu
Muri u vhavhaho u bva tsindeni
Munna u bebela munwe
Philiphise a si tshi londa ndi tshilonda tshau di todela
Wa sa lipfa u vhudzwani u do li pfela vhulaloni
Ndia vhahwa lina mulwadze
Mudivha tshikamba u divha nga tshawe
Naho wa i khukhuna luombeni thunda nnda i do vhonala
Wa li kukuna na thoni u do li lata nama
U nembelela ha shamba a si uwa halo
Khokhonya ila maaanda ayo
Mulatshawe u a dzumbama a wanala hana mulandu
Mudengu ha di denguli
Hu ambuwa vhunanga vhukololo avhu ambuwi
Hu ambiwa vhunanga vhutsila vha vhona nga mato
Ndadzi a irwi luvhili

Nwana u litshiswa mbado lufhanga u litsha nga ethe
Nwana asa lili u fela ngozwini
U lema hu fhira u lotshelwa
U sa pfa hu tunya mavhudzi
Ndi kudzembe kwa mulima thavha ku divhiwa khombo nga mune wakwo
Phanda i tshi da i ranga nga thotha
U tshi kokodza luranga u kokodza na vhana vhalwo
Mutsinda ndi khwine shaka ndi bulayo
Mukandangalwo lufu lu mulenzheni 
Lutiitii lu beba thathanana
Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
Munwe a u di sumbi
Khombe ya fura i raha ndilo

Ṋawa rila ri vhanzhi u zwimbela dzi a talula
Iṱo lithihi a ḽi vhonwi nga tshilavhi
Wa iṱo u sea mpofu
U thanya asi u ruda mato
Tsilu ḽi ḽa kanwe mutali u ḽa kanzhi
Mudi wa goswi a u na malila
Vhaṱali vha khomboni
Mapfura a ḽiwa mutumbani
Naho wa ṱamba wa dola senenga a ḽi ṱuwi
Huvhala, malofha a u dodza ha fari
Hu livhala mubai, mubaiwa ha livhali
Muvheulwa u nekedza thoho
Tshina phepho a tshi sumbedzwi mulilo
Ndi vho mutanda nga u we ri wane makwati

Ndi tshidzimba tsha a sina maṋo tshi litsheni tshi sinele muṋe watsho
Tsetsetse i vhidza u gidima
Thevhe yo fhambana na mpato
Kale a hu fheli
u sa pfa hu ṱunya mavhudzi
Maudu a khovhe ndi vhana vhayo.

Tombo liya lemela

NA Milubi Ngoma ya Vhatei second edition 1984