Bomiyon qamali

Bomiyon qamali () 1221-yil bahorida Moʻgʻullarning Xurosonni bosib olishi chogʻida Moʻgʻullar imperiyasi hukmdori Chingizxon boshchiligidagi qoʻshin tomonidan amalga oshirilgan. Chingizxon Xorazmshohlar davlatining soʻnggi hukmdori Jaloliddin Manguberdini quvib borayotgan edi. Chingizxon Hindukush togʻlarini kesib oʻtib, hozirgi Afgʻoniston hududidagi Kobuldan shimoli-gʻarbda joylashgan Bomiyon yaqinidagi Shahri Gʻulgʻula qal’asini qamal qildi. Qamal shaharni vayron qilgan dahshatli hujum bilan yakunlandi va Bomiyon xarobaga aylandi.

 Tarixiy sharoit 
Taliqonni bir necha oy qamal qilgan xoqon Chingizxon boshliq moʻgʻullar Xorazmshohlar davlatining soʻnggi vakili shoh Jaloliddin Manguberdiga qarshi yurish qildilar. Jaloliddin hozirgi Afgʻoniston hududida yangi musulmon qoʻshini tuzgan hamda Parvon jangida moʻgʻul qoʻshinini magʻlub etgan edi.

Idrisiy maʼlumotlariga tayanib, demograf Tertius Chandler 1150-yilda Bomiyon shahri Balxdan uch baravar kichik boʻlganini qayd etadi. Chandler Balx aholisi taxminan 30 ming kishi boʻlganini baholaydi va Bomiyondagi Jome masjid sigʻimi qariyb 9 ming kishiga yetganini hisoblab chiqadi.

 Qamal 
Moʻgʻullar Bomiyonga yetib kelganida shahar aholisi qurolli qarshilik koʻrsatishini ochiq bildirib, har ikki tomon kamonchilar hamda manjaniqlarni safarbar etgan. Qamal davomida Chigʻatoyxonning toʻngʻich oʻgʻli hamda xoqonning eng suyukli nabirasi MutukanShuningdek Mao-Tukan, Mutugen, Muatukan, Mütegin, Metiken, Mamgan yoki Mamusgan shakllarida ham yoziladi. oʻq zarbidan yaralanib, koʻp oʻtmay vafot etdi. Bu hodisa Chingizxonni qattiq qaygʻuga soldi va qal’ani egallashga qaratilgan barcha harakatlarni jadallashtirishni buyurdi. Ayrim rivoyatlarga koʻra, Jaloliddin Manguberdining qizi moʻgʻullarga maxfiy kirish yoʻlini koʻrsatgan va bu shaharning qoʻlga olinishi uchun imkon yaratgan. Keyingi janglarda hech kimga rahm-shafqat qilinmagan. Qamal taxminan bir oy davom etgan. Xoqon nabirasining oʻlimidan chuqur qaygʻuga botgan. Shahar qoʻlga kiritilgach, yasoq (farmon) chiqarib, Bomiyondagi har bir inson, hayvon, qush va hatto yovvoyi jonzotni ham oʻldirishni buyurdi. Oʻlja olish taqiqlangan edi. Hatto homilador ayollar ham ayab oʻtirilmagan. Shuningdek, oʻgʻli Chig‘atoyga bu voqea haqida xabar berishni taqiqladi. Chigʻatoy kelib, Mutukan haqida soʻraganida, xoqon unga oʻlim xabarini yetkazdi, biroq yigʻlamaslikni buyurdi. Shunda Chigʻatoy qaygʻusini bosish uchun yeb-ichishga berildi va otasining buyrugʻini buzmaslik uchun bahona bilan dashtga chiqib, yolgʻiz qolib yigʻlashga majbur boʻldi.

 Oqibati 
Yoqub al-Heraviy bergan maʼlumotga koʻra, shahar aholisining barchasi qirib tashlangan. Shahar koʻp yillar davomida vayrona holatda qolgan va „Mao-Kurgan“ yoki „Maʼu-Baligʻ“ nomi bilan atalgan boʻlib, bu atama fors tilida „laʼnatlangan shahar“ degan maʼnoni anglatadi. Shuningdek, moʻgʻullar istilosi davrida aholining halok boʻlishini aks ettirgan holda „gʻamlar shahri“ yoki „faryodlar shahri“ deb ham atalgan Bugungi kunda qadimgi Bomiyon shahri joylashgan hudud UNESCO Jahon merosi hisoblanadi{{cite web|url=Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2 August 2022|archive-date=28 January 2007|archive-url=. Biroq, Bomiyon moʻgʻullar istilosining oqibatlaridan uzoq vaqt davomida toʻliq tiklana olmagan. Hatto bir necha oʻn yilliklardan keyin ham manbalarda shahar, asosan, aholisiz va vayrona holatda boʻlgani qayd etilgan{{Cite web|last=Foundation|first=Encyclopaedia Iranica|title=Welcome to Encyclopaedia Iranica|url=.

Gʻalabadan soʻng moʻgʻullar Tus va Mashhadni talon-toroj qildilar hamda oʻsha yilning bahorida Xuroson mintaqasi ularning nazorati ostiga oʻtdi. Chingizxon yozni Taliqon yaqinidagi togʻ etaklarida oʻgʻillari va qoʻshinlari bilan birga oʻtkazib, shohga qarshi navbatdagi yurishini rejalashtirdi. Shu paytda unga oʻgʻillari Chigʻatoy va Oʻqtoyxon ham unga qoʻshildi. Shundan soʻng yurishini Hindiston yarimoroli tomonga davom ettirdi.

Shvetsiyalik tarixchi Carl Fredrick Sverdrupning hisob-kitoblariga koʻra, Chingizxon faqat 1221-yilning ikkinchi yarmidagina Xurosonda harakat yuritish uchun taxminan  askarni toʻplashga muvaffaq boʻlgan. Bundan tashqari, uning sarkardalari Jebe va Subutoy bilan gʻarbiy Eron togʻligida taxminan  askar boʻlgan, yana bir necha ming kishi esa Movarounnahrda garnizon sifatida joylashtirilgan yoki uning oʻgʻli Joʻji bilan birga shimoliy dashtlar tomon yoʻl olgan.

Keng tarqalgan qarashga koʻra, mahalliy aholi qirib tashlangach, Chingizxon yurishini davom ettirar ekan, hududni qoʻriqlash maqsadida bu yerga moʻgʻul askarlari va ularning kanizaklarini joylashtirgan. Ushbu koʻchmanchilar keyinchalik hazoralarning ajdodlariga aylangani taxmin qilinadi. Ularning nomi, ehtimol, forscha „ming“ maʼnosini anglatuvchi hazor soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu moʻgʻul qoʻshinidagi ming kishilik harbiy birlikni anglatgan. Boshqa bir nazariyaga koʻra, ular qadimgi Kushon xalqlarining avlodlari hisoblanadi.

Mutukanning vafoti natijasida Chigʻatoydan keyin Chigʻatoy ulusi hukmdori sifatida uning nabirasi Qora Hulagu taxtga oʻtirgan.

 Izohlar 

 Manbalar 

Turkum:1221-yilgi mojarolar
Turkum:Moʻgʻullar imperiyasi ishtirokidagi qamal va janglar
Turkum:1221-yil Osiyoda
Turkum:Xorazmshohlar sulolasi ishtirokidagi janglar
Turkum:Xorazmshohlar davlati
Turkum:Moʻgʻullarning Xorazmshohlar davlatiga bosqini