Al-Lays

Al-Lays ibn Ali ibn al-Lays (928-yilda vafot etgan) – 909-yildan 910-yilgacha Safforiylar amirligi amiri. Al-Lays Ali ibn al-Laysning oʻgʻli hamda Safforiylar sulolasining dastlabki ikki hukmdori Yaʼqub ibn al-Lays va Amr ibn al-Laysning jiyani.

 Hayoti 
890-yilda al-Lays va uning ukasi al-Muʼaddal otalari Alini Safforiy amir Amir ibn al-Lays qamoqqa olgach, ozod etishga yordam berdilar. Ota va bolalar Xurosonga qochib, u yerda Safforiylarga qarshi yetakchi kuch boʻlgan Rofi ibn Harsama xizmatiga kirdilar. Ali 893-yilda vafot etdi. Biroq aka-ukalar Rofi xizmatida qolishda davom etdilar. 896-yilda Rofe magʻlub etilib oʻldirilgach, ular Amr tomonidan qoʻlga olindi, ammo Amr ularga yaxshi munosabatda boʻldi.

900-yilda Somoniylar Amrni qoʻlga olgach, qul qoʻmondon (gʻulom) Sebük-eri Seyistonda yashirinib yurgan al-Lays bilan aloqa oʻrnatishga kirishdi. Al-Lays dastlab Yaʼqub Ibn Lays As-Safforning vorisi sifatida koʻrsatilgan Alining oʻgʻli boʻlgani uchun amirlikka daʼvogarlardan biri sanalishi mumkin edi va qoʻshin orasida tarafdorlar orttirdi. Shunga qaramay, dastlab Amrning vorisi Tohir ibn Muhammadga sodiq qoldi. Al-Lays 900—901-yillarda Forsni Abbosiylar xalifaligidan qaytarib olishga qaratilgan muvaffaqiyatsiz yurishda, shuningdek, taxminan 904-yilda boʻlib oʻtgan yana bir muvaffaqiyatli harbiy yurishda ishtirok etdi.

Fors qayta egallangach, keyingi bir necha yil davomida al-Lays Sebük-eri bilan birga harakat qildi. 907 yoki 908-yilda Sebük-eri al-Laysni Makronga qarshi harbiy yurishga yubordi. Chunki Makron hukmdori Maʼdaniy Iso ibn Maʼdan soʻnggi bir necha yil davomida Safforiylarga tegishli xirojni toʻlamay kelayotgan edi. Al-Lays qarzdordan xirojni undirib oldi. Biroq qaytib kelgach, Sebük-eri uni yana Makronga yuborishni buyurdi va itoatkor qilishga majbur etish maqsadida uning oʻgʻlini garovga oldi. Bunga javoban al-Lays Sebük-eri boshqaruvi ostidagi Kirmonda isyon koʻtardi va Tohirdan yordam oldi. Biroq Sebük-erining qoʻshini yaqinlashgach, askarlar al-Laysni tark etdilar. Al-Lays Kirmon shaharlarini talon-toroj qilish orqali qoʻlga kiritgan katta boylik hamda kam sonli tarafdorlari bilan Seyistonga qochdi.

Al-Lays 908-yil oxirida poytaxt Zarangga yetib keldi va Tohirning siqib chiqarishga urinishlariga qaramay, shaharning bir qismini egalladi. Oxir-oqibat Tohir hududni tark etishga majbur boʻldi va 909-yil mart oyida al-Lays amir sifatida eʼtirof etildi. Hukmronligini ukasi qoʻmondonligida yuborilgan qoʻshin orqali Afgʻonistonda oʻz hokimiyatini mustahkamlashdan boshladi. Bu yurish natijasida Sebük-erining ukasi Gʻolib qoʻlga olindi. Shundan soʻng al-Muʼaddal Gʻaznaga yurish qilib, akasi yuborgan qoʻshimcha yordam bilan yil oxirida Afgʻonistonning ayrim hududlarida al-Lays hokimiyatini oʻrnatishga muvaffaq boʻldi.

910-yil fevralida al-Lays Zarangdan Sebük-eriga qarshi yurish boshida yoʻl oldi. May oyiga kelib jang maydonida Sebük-erini magʻlub etdi va asirlikdagi oʻgʻlini ozod qildi. Shundan soʻng Forsni egallash ishlari jiddiy tus oldi. Biroq Sebük-eri xalifalik vassali boʻlgani sababli Abbosiylar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Forsdagi al-Lays vakili avgust oyida Muʼnis al-Xodim boshliq abbosiy qoʻshinlaridan tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Natijada, al-Lays murosa qilishga majbur boʻlib, Forsni tark etib Kirmonga yoʻl oldi. Shunga qaramay, Sebük-eri Safforiylar bilan sulh tuzishni rad etdi va Abbosiylar yordami bilan al-Lays hamda uning oʻgʻlini magʻlub etib, asir oldi. Al-Muʼaddal esa Kirmonga qochishga muvaffaq boʻldi. Asirlar Bagʻdodga yuborildi. Al-Lays 928-yilda Raqqada vafotigacha qamoqda qoldi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 


 Bosworth, C. E. The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3). Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.

Turkum:9-asrda tugʻilganlar
Turkum:928-yilda vafot etganlar
Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar
Turkum:Safforiylar sulolasi hukmdorlari
Turkum:10-asr Osiyo hukmdorlari
Turkum:10-asr eronliklari