Şayan Kadın

Safiya Şayan Kadın ( – „pok“, „munosib“, „loyiq“; 1853-yil 4-yanvarda tugʻilgan – 1945-yil 15-martda vafot etgan) – Usmoniylar imperiyasi sultoni Murod V ning uchinchi xotini.

 Hayoti 
Şayan Kadın 1853-yil 4-yanvarda Anapada tugʻilgan. Asl ismi Safiya Zan boʻlib, Zan Botir Beyning qizi edi. U ilgari olim Siddiq Mulla xonadonining aʼzosi boʻlgan. Yoshligida saroy xizmatiga kirgan. 1869-yil 5-fevralda Dolmabahçe saroyida shahzoda Murod V ga uchinchi xotin boʻlib turmushga chiqqan. Uning koʻzlari koʻk, nihoyatda goʻzal, sochlari sargʻish, yuzi atirguldek pushti rangda boʻlgan. Murodning unga boʻlgan mehr-muhabbati boshqa xotinlarining Şayanga nisbatan hasad qilishiga sabab boʻlgan.

Oradan biroz vaqt oʻtgach, Şayan oʻzining birinchi farzandiga homilador boʻldi. Pertevniyal Sulton oʻz saroyidan doya yuborib, bolani oldirishni buyurdi, chunki oʻsha paytda Usmoniy shahzodalariga sulton boʻlishdan oldin farzand koʻrish taqiqlangan edi. Biroq shahzoda Murad bu qoidani buzgan holda allaqachon ikki marta bolali boʻlgan edi. Doya bolani olish uchun kelganida Murod sulton Abdulazizdan bolani saroydan tashqarida oldirish uchun ruxsat oldi. Homilador Şayan Kadın abort uchun doktor Mehmed Emin poshoning uyiga olib ketildi, ammo Murodning iltimosiga koʻra, doktor unga zararsiz aralashma tayyorlab berdi va shahzodaning villasiga qaytarib yubordi. Soʻngra posho abort qilish uchun muolaja qilgani haqida saroyga xabar qildi. 1870-yil 5-aprelda Murodning qizi Xadicha Sulton uning Kurbağalıdere villasida tugʻildi va Murod taxtga chiqqunga qadar u shu villada yashirin holda tarbiyalandi.

Sulton Abdulaziz taxtdan agʻdarilgach, 1876-yil 30-mayda Murod hokimiyat tepasiga keldi. Şayanga „Uchinchi Kadın“ (uchinchi xotin) unvoni berildi. Biroq atigi 3 oy hukmronlik qilgach, Murod ruhiy beqarorligi tufayli 1876-yil 30-avgustda taxtdan agʻdarildi va Çırağan saroyiga qamab qoʻyildi. Şayan va uning 6 yoshli qizi ham u bilan birga saroyga yuborildi. 1878-yilda Murodni ozod qilib, uni yana taxtga oʻtqazish uchun urinish amalga oshirildi. Bu fitna Murodning bir necha oʻgay aka-ukalari va opa-singillari (Shahzoda Salim Sulaymon, Shahzoda Ahmed Kamoliddin, Fotma Sulton va Seniha Sulton) tomonidan uyushtirilgan Ali Suaviy fitnasi edi. Biroq bu urinish muvaffaqiyatsizlik bilan yakun topgach, sulton Abdulhamid II Çırağan saroyiga temir eshiklar, derazalarga panjaralar oʻrnatishni buyurdi. Shovqindan qoʻrqib ketgan Murod nima boʻlayotganini bilish uchun Şayanni yubordi. U saroyga yangi temir eshik va derazalar oʻrnatilayotganini koʻrib yigʻlab yubordi va Muroddan haqiqatni yashirishga urinib, shunchaki ularni taʼmirlashayotganini aytdi. Biroq Murodning oʻzi bu holatni borib tekshirdi va oʻz koʻzlari bilan koʻrdi.

Murod 1904-yilda vafot etdi. Filizten xonimning yozishicha, uning oʻlimiga Şayanning qizi Hadicha Sulton keltirib chiqargan mojaro sabab boʻlgan. Murodning oʻlimidan soʻng hamma saroyni tark etganida ham Şayan oʻsha yerda qolgan. U oʻshanda: „Mening hazratim shu yerda, mahbus holda vafot etdi va men ham shu yerda oʻlaman“, degan edi. 1908-yilgacha uning yonida beshinchi xotin Resan xonim qolgan, ammo keyinchalik Resan xonim qizi Fotma Sulton bilan birga yashash uchun ketgan va Şayan saroyda yolgʻiz oʻzi qolgan. Şayan Shahzoda Ali Vosibga juda mehr qoʻygan edi, shahzoda uni oʻzining „uchinchi buvisi“ deb atagan. Malika Leyla Achba uni xalifa Abdulmajid II tomonidan uyushtirilgan ziyofatlardan birida uchratgan va uning aql-zakovati, mehribonligidan hayratda qolgan. 1915-yilda Ittihod va taraqqiyot partiyasi Şayanga beriladigan maoshini bekor qilgan va shundan keyin Şayan qashshoqlashib qolgan. Şayan Kadın Istanbulning bosib olinishi davrida olamdan oʻtdi.

1924-yilda Usmoniylar sulolasi vakillari surgun qilingach, Şayan Kadın Ortaköyda Reftarıdil Kadın bilan birga yashadi. U 1945-yil 15-martda vafot etdi. Şayan Kadın Murodning vafot etgan oxirgi xotini edi.

 Farzandlari 
 Ismi  Tugʻilgan sanasi  Vafot etgan sanasi Izohlar Hadicha Sulton 1870-yil 5-aprel 1938-yil 13-mart Ikki marta turmush qurgan, 2 oʻgʻil va 2 qiz farzand koʻrgan.

 Yana qarang 
 Usmoniylar sultonlarining xotinlari roʻyxati
 Kadın (unvon)
 Usmoniylar imperiyasi harami

 Manbalar 

 Adabiyotlar 




Turkum:1853-yilda tugʻilganlar
Turkum:19-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari
Turkum:20-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlarining rafiqalari
Turkum:Rossiya imperiyasidan Usmoniylar imperiyasiga koʻchib kelganlar
Turkum:1945-yilda vafot etganlar