Mumtoz Muftiy

Mumtoz Husayn, kengroq tanilgan taxallusi Mumtoz Muftiy (; 1905-yil 11-sentabr – 1995-yil 27-oktabr) – Pokistondan chiqqan yozuvchiRecalling Mumtaz Mufti: LAHORE LITERARY SCENE, Dawn (newspaper), Published 10 November 2001, Retrieved 4 September 2017.

Dastlab diniy skeptik boʻlib, Freyd, Havelock Ellis, Alfred Adler va Fyodor Dostoyevskiy kabi mualliflar taʼsirida boʻlgan, keyinchalik esa tasavvuf orqali islomga qaytganNON-FICTION: A pilgrim’s progress: From scepticism to mysticism, Dawn (newspaper), Published 29 October 2011, Retrieved 8 January 2021.

Tanqidchi Nosir Abbos Nayyar uning yozish uslubini psixologik realizm deb taʼriflaganThe problem of popular literature, The News on Sunday, Published 9 February 2020, Retrieved 8 January 2021.

 Hayoti va taʼlimi 
Mumtoz Muftiy asl ism-sharifi Mumtoz Husayn boʻlib, Batala, Panjobda (hozirgi Hindiston hududi) tugʻilgan. U Muftiy Muhammad Husaynning birinchi turmush oʻrtogʻi Sugʻra Xonimdan boʻlgan oʻgʻli edi. U panjob oilasiga mansub boʻlib, bu oila Boburiylar davlati davrida diniy ulamo va huquqshunos (muftiy) sifatida faoliyat yuritgan, ammo bu unvonni Sinxlar davlati davrida yoʻqotganAroge, S., & Anjum, T. (2022). „A Journey Within: The Sufi Transformation in Mumtaz Mufti’s Writings.“ Journal Of The Punjab University Historical Society, 35 (01). .

U dastlabki taʼlimini Mianvali, Amritsar va Dera Gʻozi Xon kabi Panjobning turli shaharlarida oldi, 1929-yilda esa Lohordagi Islomia kollejini falsafa va iqtisod boʻyicha tamomladi. Talabalik davrida u qoʻshiq aytish va aktyorlik kabi mashgʻulotlarda ishtirok etgan, siyosiylashgan, xususan, Xirofat harakatida faol boʻlgan.

 Kasbiy faoliyati 
Boʻlinishdan avval u oʻz faoliyatini maktab oʻqituvchisi sifatida boshlagan, keyin esa Britaniya hokimiyati davrida davlat xizmati tizimida ishlagan. Shundan soʻng u All India Radioga shtat rassomi (sanʼat xodimi) sifatida ishga kirgan, biroq Bombey kino sanoatidan taklif olgach, bu ishni tark etgan.

1947-yilgi boʻlinishdan koʻp oʻtmay, u oilasi bilan Pokistonga hijrat qildiBiography of Mumtaz Mufti on urduadab4u.com website, Retrieved 4 September 2017. Pokistonda dastlab u Istaqlal jurnalida kotib-tahrirchi (sub-muharrir) boʻlib ishladi, 1949-yilda esa Pokiston harbiy havo kuchlarida psixoanalitik sifatida ish boshladi va 1950-yilda Radio Ozod Kashmirga qoʻshildi, aynan shu bosqich uning diniy jihatdan yanada eʼtiqodli boʻlishiga taʼsir koʻrsatdi.

 Yozuvchilik faoliyati 
Mumtoz Muftiy 1947-yildan avval, maktab oʻqituvchisi boʻlib ishlayotgan kezlarida, urdu tilida hikoyalar yoza boshlagan.

Uning birinchi asari psixologiyaga oid Uljhao nomli maqola boʻlib, birinchi nashr etilgan badiiy asari esa Jhuki Jhuki Anxen boʻlgan, u 1932-yilda oʻsha davrning mashhur adabiy jurnali Adbi Duniyada chop etilgan.

Adabiy faoliyatining boshida u boshqa adabiy tanqidchilar tomonidan liberal qarashlarga ega, andozalarga boʻysunmaydigan yozuvchi sifatida talqin qilingan, uning psixolog Sigmund Freud taʼsirida ekani sezilib turgan. Pokistonning mashhur yozuvchisi Ashfoq Ahmad uning yaqin doʻstlaridan biri edi. Ashfoq Ahmadning soʻzlariga koʻra, Muftiy 1947-yilgacha shved yozuvchisi yaratgan uncha mashhur boʻlmagan adabiyotni oʻqigan. Muftiy dastlab Britaniya Hindistonini 1947-yilda boʻlish rejasini yoqtirmagan, biroq keyinchalik oʻz fikrini oʻzgartirib, vatanparvar pokistonlikka aylangan. Hayotining keyingi davrida u islom va uning tamoyillarini faol himoya qilgan.

Uning liberalizmdan tasavvufga oʻtishi hamkasbi, yozuvchi Qudratulloh Shahobdan olgan ilhomiga bogʻliq edi. Qarashlaridagi barcha oʻzgarishlarga qaramay, u oʻz individualligini saqlab qolgan va jamiyatdagi konservativ qatlamlar yoqtirmaydigan mavzularda ham yozishda davom etgan.

Uning hayoti ikki davrga boʻlinishini oʻz tarjimai hollarida – Ali Pur Ka Aeli (1961) va Alax Nagrida – koʻrish mumkin. Keyingi avtobiografiyasidagi muqaddimalarda qayd etilishicha, Ali Pur Ka Aeli (علی پور کا ایلی) oʻz zamonining ijtimoiy taqiqlariga qarshi chiqqan oshiq hayotining hikoyasi boʻlsa, Alax Nagri esa Qudratulloh Shahobning tasavvufiy dunyoqarashidan kuchli taʼsirlangan bir sadoqatli bandaning hayotini tasvirlaydiBiography of Mumtaz Mufti on goodreads.com website, Retrieved 4 September 2017.

Talaash („Izlanish“) Mumtoz Muftiyning oxirgi kitobi boʻlib, u Qurʼon taʼlimotlarining asl ruhini yoritib bergani aytiladiMumtaz Mufti interviewing folk singer Tufail Niazi at Lok Virsa, Islamabad event on YouTube, Published 5 April 2013, Retrieved 4 September 2017.

 Mukofotlari va eʼtirofi 
 1986: Sitora-i Imtiyoz (mukammallik yulduzi) mukofoti – Pokiston prezidenti tomonidan berilganProfile of Mumtaz Mufti on samaa.tv website, Published 27 October 2011, Retrieved 4 September 2017.
 1989: Munshi Premchand mukofoti (Hindistonning adabiy mukofoti).

 Merosi 
Uning oʻgʻli, adabiyotshunos Uksi Muftiy 1995-yil oktabrida otasi vafotidan soʻng Mumtoz Muftiy jamgʻarmasini tuzdi. Bu jamgʻarma Pokistonning turli shaharlarida Mumtoz Muftiyning vafot etgan kunini yod etish tadbirlarini oʻtkazib keladi. Uning doʻstlari va muxlislari qatorida Ashfoq Ahmad, Bano Qudsia va Ahmad Bashir kabi ijodkorlar ushbu tadbirlarda maʼruzachi sifatida qatnashgan. Yana bir mashhur yozuvchi Kishvar Nahid kitoblaridan biriga yozgan taqrizida Mumtoz Muftiyda insoniy zaifliklar koʻp boʻlganini qayd etgan, ammo uni bilimdon tanqidchi sifatida ham eʼtirof etgan. Pokistonning Moʻlton shahrida uning nomi bilan atalgan bir koʻcha mavjud.

 Kitoblari 
 Hikoyalar toʻplamlari 
 Gehma Gehmi, 1949, 256 bet
 Asmarain, 1952, 327 bet
 Ghubare, 1954, 220 bet
 Ghurya Ghar, 1965, 312 bet
 Raughani Putle, 1984, 244 bet
 Muftiyane, 1989, 1526 bet (yigʻma hikoyalar)
 Kahi Na Jae, 1992, 178 bet
 Chup, 1993, 269 bet
 Samai Ka Bandhan, 1993, 192 bet
 Talash, 1996, 278 bet (oxirgi kitobi, mavzusi – islom)

 Drama 
 Nizam Saqqah, 1953, 169 bet

 Avtobiografik romanlari 
 Alipur Ka Eli, 1961, 1188 bet (tarjimai holining birinchi qismi)
 Alakh Nagri, 1992, 996 bet (tarjimai holining ikkinchi qismi)

 Sayohatnomalari 
 Hind Yatra, 1982, 359 bet (Hindistonga sayohat)
 Labbaik, 1993, 320 bet (1968-yilda amalga oshirilgan haj safariga doir asar)

 Maqolalari 
 Piyaz Ke Chilke, 1968, 184 bet (adabiy tanqid va pokistonlik millatchilik haqidagi qarashlar)
 Aukhe Log, 1986, 311 bet (mashhur pokistonlik yozuvchilar haqidagi taassurotlar)
 Aukhe Avalre, 1995, 258 bet (mashhur pokistonlik yozuvchilarning biografik chizgilari)

 Manbalar 

Turkum:1905-yilda tugʻilganlar
Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:pokistonlik avtobiograflar
Turkum:pokistonlik erkak roman yozuvchilari
Turkum:pokistonlik erkak hikoya yozuvchilari
Turkum:soʻfiy olimlar
Turkum:ateizm yoki agnostitsizmdan islomga oʻtganlar
Turkum:pokistonlik soʻfiylar