Xo'jali genotsidi

Xo'jali genotsidi (Ozarbayjoncha: Xocalı soyqırımı) - Togʻli Qorabogʻ urushi paytida 1992-yilning 25-fevraldan 26-fevralga o'tar kechasi Ozarbayjonning Togʻli Qorabogʻ mintaqasidagi Xo'jali shahrida Armaniston Qurolli Kuchlari tomonidan ozarbayjonlik tinch aholining ommaviy ravishda o'ldirilishidir. 

"Memorial" Inson huquqlarini himoya qilish markazi, Human Rights Watch, The New York Times, va Time jurnali ma'lumotlariga ko'ra, ushbu qirg'in Armaniston va 366-motorli piyoda polki qo'llab-quvvatlovi bilan arman kuchlari tomonidan amalga oshirilgan. Shuningdek, Tog'li Qorabog' urushida arman qurolli kuchlariga qo'mondonlik qilgan sobiq Armaniston Prezidenti Serj Sargsyan va Markar Melkonyanning xabar berishicha, uning ukasi Monte Melkonyan bu qatliom arman kuchlarining qasos olish harakati bo'lganini ta'kidlagan.

Human Rights Watch tashkiloti Xo'jali qirg'inini Tog'li Qorabog' hududi Armanlar tomonidan bosib olinganidan beri tinch aholining eng yirik genotsidi deb ta'rifladi.

Ozarbayjonning rasmiy bayonotiga ko'ra, hujum qilish oqibatida jami 613 nafar ozarbayjonlik, jumladan, 106 nafar xotin-qizlar va 83 nafar bolalar halok bo'lgan

Fon

Togʻli Qorabogʻ mintaqasidagi eng muhim tepaliklardan birida joylashgan Xo'jali shahri arman kuchlari uchun muhim harbiy nishon boʻlgan. Shahar Xonkandi va Ag'damni bogʻlaydigan yoʻlda joylashgan bo'lib, mintaqadagi aeroport uchun yagona baza boʻlib xizmat qilgan. Human Rights Watch maʼlumotlariga koʻra, Xo'jali Xonkandini oʻqqa tutgan Ozarbayjon Qurolli Kuchlari tomonidan baza sifatida foydalanilgan va aynan shuning uchun ham bu shaharga Armaniston kuchlari tomonidan dahshatli tarzda hujum uyushtirilgan.

1991-yil dekabr oyida Xonkandi atrofida joylashgan va ozarbayjonliklar yashaydigan Karkijahon qasabasi bosib olingandan so'ng, Xo'jali shahri butunlay Armaniston blokadasi ostida qoldi. 1991-yil 30-oktabrdan boshlab harakat to'xtatilib, barcha avtomobil yo'llari yopib qo'yilgandi va yagona transport vositasi faqatgina vertolyot edi. 1991-yil 20-noyabrda Xo'javand osmonidagi Mi-8 vertolyoti Armaniston kuchlari tomonidan urib tushirilishi natijasida bir nechta Ozarbayjon davlat amaldorlari, Rossiya va Qozog'iston kuzatuvchilari bilan birga 20 kishi halok bo'lgan va buning oqibatida havo harakati ham to'xtatilgan. Bosqinchilikdan oldin 1991-1992-yillarning qish oylarida Xo'jali doimiy ravishda bombardimon qilingan. Xo'jalidan chiqib ketgan qochqinlarning Human Rights Watch ga bergan intervyularga ko'ra, ba'zi hollarda bombardimonlar tinch aholiga qarshi ochiqchasiga yo'naltirilgan bo'lgan. Hujumdan oldin shahar bir necha oy davomida elektr tokidan uzib qo'yilgan va shahardagi butun aholi gazsiz qolgan.

936 km² maydonni egallagan, urushdan oldin 2605 oiladan iborat 11 356 kishi istiqomat qilgan Xo'jali shahri 1992-yil 26-fevralda ayanchli hujumga duchor bo'lgan, talon-taroj etilib, shahar yer yuzidan butunlay yo'q qilingan. Uzoq vaqt davomida hatto jasadlarni yig'ib olishning ham iloji bo'lmagan. Shahar Alef Hojiyev qo'mondonligi ostida taxminan 160 nafar yengil qurollangan odamdan iborat Maxsus Politsiya Kuchlari (OMON) bo'linmalari tomonidan himoya qilinayotgandi. Bundan tashqari, 200 kishidan iborat mudofaa kuchi ham mavjud edi.

Qatliom

1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga o'tar kechasi Armaniston kuchlari mintaqadagi 366-polk ko'magida dastlab  kirish-chiqishni yopib qo'ygan Xo'jali shahrida Ozarbayjon rasmiy manbalariga ko'ra, jami 613 nafar kishi, jumladan, 83 nafar bolalar, 106 nafar ayol va 70 dan ortiq qariyalar halok bo'lgan; 487 nafar kishi og'ir yaralangan. 1275 nafar kishi esa garovga olingan va 150 nafar kishi bedarak yo'qolgan. Jasadlarni tekshirish natijasida ularning bir qanchasi yoqib yuborilganligi, ko'zlari o'yilganligi va boshlari kesilganligi ma'lum bo'lgan. Qurbonlar orasida homilador ayollar va bolalar ham borligi aniqlangan

ASALAning sobiq faoli Monte Melkonyan Xo'jali yaqinidagi hududda arman harbiy bo'linmalariga qo'mondonlik qilgan va qirg'indan keyingi kuni Xo'jali atrofida ko'rganlarini o'z kundaligida yozib qoldirgan. Monte Melkonyanning o'limidan so'ng, Markar Melkonyan ukasining kundaligini AQShda "Mening ukamning yo'li" (My Brother's Road) nomi ostida nashr etgan va Xo'jali qirg'inini quyidagicha tasvirlagan:

Bir kecha oldin soat 23:00 atrofida 2000 arman jangarilari Xo'jalining uch tomonidagi balandlikdan chiqib, shaharning tinch aholisini sharqdagi ochilish tomon quvib borishgan. 26-fevral kuni ertalabgacha qochqinlar Tog‘li Qorabog‘ning sharqiy cho‘qqilariga yetib borib, quyida joylashgan Ozarbayjonning Ag'dam shahri tomon yura boshlagan. Adirlarga o‘rnashib olgan tinch aholini kuzatib borayotgan Tog‘li Qorabog‘ askarlari ularga yetib olgan. Qochqin ayol Raisa Aslanova Human Rights Watch tashkilotiga bergan hisobotida “Ular tinimsiz o‘q uzishardi”, deya vaziyatni bildirgandi. Shundan so‘ng Arabo jangchilari uzoq vaqtdan beri qinida olib yurgan pichoqlarini sug‘urib olib, pichoqlay boshlashgan.

Endi faqat qurigan o‘tlar, payhon qilingan maysalar uzra esgan shamol ovozi quloqqa eshitilardi, biroq o‘sha shamol murdalarning hidini olib ketishiga hali erta edi.

Monte ayollar va bolalar jonsiz holatda yotgan chamanga egilib: “Intizom yo‘q , deb shivirladi. U bu kunning ahamiyatini tushundi: Sumgait pogromining to‘rt yilligi yaqinlashayotgan edi. Xo‘jayli nafaqat strategik maqsad, balki qasos olish harakati ham edi.

Armanistonning sobiq prezidenti va urush paytida Qorabogʻdagi arman kuchlariga qoʻmondonlik qilgan Serj Sargsyan britaniyalik tadqiqotchi va yozuvchi Tomas De Vaalga shunday degan edi:

Xo'jali qirg'inidan oldin ozarbayjonliklar biz ularga hazil qilganimizni hisoblashayotgandi, Armanlarning tinch aholiga qarshi qo'l ko'tarmasliklariga ishonishayotgandi. Biz ularning bu ishonchini yo'qqa chiqarishga muvaffaq bo'ldik. Va ko'rib turganingizdek bo'lgan voqea o'rtada ochiq-oydindir. 

Xalqaro reaksiya

Human Rights Watch bu voqeani Togʻli Qorabogʻ urushidagi eng yirik qirgʻin deb taʼrifladi: Ozarbayjon parlamenti 1994-yilda Xoʻjalidagi qirgʻinni "genotsid" deb eʼlon qilgan:

Yevropa Kengashi Parlament Assambleyasi 31 a'zo ( Turkiyadan 12, Ozarbayjondan 8, Buyuk Britaniyadan 3, Albaniyadan 2, Bolgariyadan 1, Lyuksemburgdan 1, Yugoslaviya Federativ Respublikasidan 1, Shimoliy Makedoniyadan 1, Norvegiyadan 1, Polshadan 1) tomonidan imzolangan 324-sonli rezolyutsiyani qabul qilgan. Unda armanlar Xo'jali aholisining barchasini o'ldirgani va butun shaharni vayron qilgani bayon qilingan va barcha parlament a'zolari XIX asr boshidan beri Armaniston tomonidan ozarbayjonliklarga qarshi amalga oshirilgan genotsidni tan olish uchun choralar ko'rishga chaqirilgan.

2009-yilning fevral oyida Kaliforniya shtati Senati a'zosi Felipe Fuentes Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevga Xo'jali voqealarini Ozarbayjon qirg'ini deb ta'riflab, qurbonlarning oilalariga hamdardlik bildirib xat yozgan.

2011-yilda Meksika Respublika Senati Xo'jali voqealarini genotsid deb tan olgan.