Somuncu Baba

Shayx Hamid-i Vali () (1331–1412), oʻzining Somuncu Baba () taxallusi bilan kengroq tanilgan, Turkiyaning Bursa shahrida yashagan, Islom zohid murabbiyi boʻlib, katta taʼsir koʻrsatgan va musulmon avliyo sifatida tanilgan. U Qayserida tugʻilgan va Aksarayda vafot etgan. U sulton Boyazid I tomonidan qurilishi yakunlangach tayinlangan Bursa Buyuk masjidida () dars bergan. Somuncu Babaning shogirdlari orasida Mulla Fanariy va Xoja Bayram Valiy bor edi.

 Hayoti 
Somuncu Baba Xurosondagi tasavvuf maktablarining yetuk namoyandalaridan boʻlgan Shamsaddin Muso al-Kaysariyning oʻgʻlidir. Otasi Anatoliyada islomni yoyish uchun bu yerlarga kelgan edi. Uning nasabi 24 avlod orqali Islom paygʻambari Muhammadga borib taqalishi haqida daʼvolar mavjud. Dastlabki taʼlimini otasidan olganidan soʻng u yana bilim olish uchun Damashq, Tabriz, Ardabil kabi yirik shaharlarga borgan. U oʻzining maʼnaviy tarbiyasini keyinchalik shialikka oʻtgan Safaviy tariqatida yakunladi. Safaviy tariqatining Anatoliyada tarqalishi qisman Hamid-i Valining faoliyati bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Soʻng u Anatoliyaga qaytib, Bursa shahriga joylashdi. U yerda oʻz xonaqohi yonida novvoyxona qurdi, unda non yopib, odamlarga tarqatardi. Shu bois u „Somuncu Baba“ (Nonchi ota) va „Ekmekchi Koja“ (Usta nonvoy) nomlarini oldi. Somuncu Baba Bursa Buyuk masjidining ochilish marosimiga taklif qilingan va u yerda xutba oʻqib, al-Fotiha surasini yetti xil usulda taʼvil qilgan. Bu xutba jamoani, jumladan, sulton Boyazid Iga ham chuqur taʼsir qilgan. Ruhiy obroʻ-eʼtiborining ortib borayotganidan shuhrat qoʻrquviga tushgan Shayx Hamid-i Vali Bursa shahrini tark etdi.

Abdurrahmon al-Askariyning maʼlumotiga koʻra, Bursadan ketgach, Somuncu Baba Kozan (Sis) qalʼasi yaqinidagi Jayhon daryosi boʻyidagi bir qishloqqa joylashgan va keyinchalik bu yerga Xoja Bayram Valiy uni ziyorat qilish uchun kelgan. Bu yerda maʼlum muddat turgach, u Damashqga yoʻl oladi, soʻngra Makkada haj ibodatini ado qiladi. Qaytgach esa u Aksarayga joylashgan. U yerda u Xoja Bayram Valiyga dunyoviy va diniy fanlardan taʼlim beradi va unga Anqarada ruhiy irshod (murshidlik) vazifasini topshirgan.

 Vafoti 
Somuncu Baba 1412-yilda vafot etgan. Uning janoza namozini Aksarayda Haji Bayram-ı Vali oʻqib bergan va u hozirgi maqbarasi joylashgan yerga dafn qilingan.

Maʼlumki, Somuncu Babaning Yusuf Haqiqiy va Xalil Taybiy ismli ikki oʻgʻli boʻlgan. Yusuf Haqiqiy Aksarayda qolib, oʻsha yerda vafot etgan, Xalil Taybiy esa Darendega joylashgan. Baʼzi manbalarda Somuncu Baba oʻgʻli Xalil Taybiy bilan birga Darendening Xidırlik hududida dafn etilgani aytiladi.

As-Sayyid Usmon Xulosiy Efendi jamgʻarmasining koʻmagida ushbu maskan qayta taʼmirlanib, qoʻshimcha masjid, kutubxona, muzey va koʻrgazma zalini oʻz ichiga olgan majmuaga aylantirildi. Ushbu rivojlanishlar tufayli u mahalliy va xorijiy ziyoratchilar uchun mashhur manzilgohga aylangan.

 Somuncu Babaning shogirdlari 
 Haji Bayram-ı Vali – Anqara
 Molla Shamseddin Fanari – Bursa
 Akshamsaddin – Goynuk
 Akbıyık Sulton – Bursa
 Shayx Uftoda – Bursa
 Aziz Mahmud Hudoyiy – Bursa
 Halil Taybiy – Darende
 Bobo Yusuf Haqiqiy – Aksaray
 Bichakchi Omer Dede – Goynuk
 Xizr Dede – Bursa
 Ince Badriddin – Darende
 Yozijioʻgʻli – Gelibolu
 Shayx Lutfulloh – Balıkesir
 Shayxiy – Kutahya
 Muslihiddin Xalifa – Iskilip
 Uzun Salahaddin – Bolu

 Darendedagi Somunju Baba maqbarasi va masjidi 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Akgündüz, Ahmet (1992) Arşiv belgeleri ışığında Şeyh Hâmid-i Velî Somuncu Baba ve neseb-i âlîsi Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı, Istanbul,  (Hamiduddun Aksaroyiyning turk tilidagi tarjimai holi)
 Somuncu Baba ve Neseb-i Âlisi
 Akgündüz, Ahmet (2009) Arşiv Belgeleri Işığında Somuncu Baba ve Neseb-i Âlisi , Osmanlı Araştırmaları Vakfı, Istanbul, ,  (Somunju Babaning Usmonli arxivlari asosidagi tarjimai holi) 

 Havolalar 
 Somuncu Baba ve Neseb-i Âlisi
 Prof. Dr. Ahmet Akgündüzning Somunju Baba haqidagi simpoziumi 
 Somuncu Baba ve Neseb-i Âlisi, Somuncu Baba madaniyat va adabiyot jurnali
 Somunju Baba masjidining ochilishi

Turkum:1331-yilda tugʻilganlar
Turkum:1412-yilda vafot etganlar
Turkum:Turkiyada islom
Turkum:Usmonli imperiyasi olimlari
Turkum:Usmonli imperiyasining XV asr olimlari
Turkum:Turk soʻfiylari
Turkum:Soʻfiylar
Turkum:Soʻfiy avliyolar
Turkum:XIV asr musulmon islomshunos olimlari
Turkum:Usmonli imperiyasi islom olimlari