Abu al-Xattob

Abū al-Xattāb Muhammad ibn Abī Zaynab Miqlos al-Asadiy (arabcha: اَبُوالخَطّاب مُحَمَّد بن أبی زَینَب المِقلاص الأَسَدی), taxallusi al-Barrād al-Ajda (arabcha: البَرّاد الأَجدَع), Xattabiyyaning gulāt yoʻnalishiga asos solgan shaxs edi. Jaʼfar as-Sodiq uni haddan tashqari gʻuluvchilik eʼtiqodlari uchun laʼnatlagan. U, shuningdek, Abbosiylar davri boshlaridagi (taxm. 138/755-yillar) inqilobchilardan biri hisoblanadi.

 Ismi 
Turli manbalarda Abu al-Xattob Abu Ismoil va Abu at-Taybat (yoki Abu ad-Zabiyat va Abu ad-Zabiyon) nomlari bilan ham tilga olinadi. Baʼzi manbalarda „Zarrad“ soʻzi ishlatilgan. Biroq „Barrad“ taxallusi koʻproq mashhur boʻlishi mumkin.

 Eʼtiqodlari 

Saʼd al-Ash’ariyning xabar berishicha (u rivoyatni, jumladan, Kashshiy keltirgan turli rivoyatlar tasdiqlaydi), Abu al-Xattob avvaliga shialarning imomi Jaʼfar as-Sodiq uni oʻz vasiy (homiy)si qilib tayinlagani va unga  (Allohning buyuk ismi)ni oʻrgatganini daʼvo qilgan. Oradan bir oz vaqt oʻtgach, u oʻzini „paygʻambar“ deb eʼlon qilgan, soʻng „rasul“ ekanini aytgan. Keyin esa oʻzini farishtalardan biri va yer ahliga yuborilgan Allohning elchisi deb taʼriflagan. Saʼd al-Ash’ariy rivoyatiga koʻra, dastlabki xattobiylar as-Sodiqni iloh, Abu al-Xattobni esa as-Sodiq yuborgan, unga boʻysunishni buyurgan rasul deb hisoblaganlar.

 Imomiylikdagi oʻrni 
Shia manbalarida u, imomiy taʼlimotlarini buzib koʻrsatgani sababli, Jaʼfar as-Sodiq bilan boʻlgan ixtilofidan ancha keyin esga olinadi.

Turli rivoyatlarda aytilishicha, Abu al-Xattob oʻz tarafdorlarini Jaʼfar as-Sodiqqa sigʻinishga chaqirgan va oʻzini uning paygʻambarlaridan biri deb bilgan. Imomlarga nisbat berilgan boshqa rivoyatlarda Abu al-Xattob as-Sodiqqa yolgʻon soʻzlarni nisbat bergani va uning soʻzlarini buzib talqin qilgani bayon qilinadi. Bu rivoyatlarga koʻra, as-Sodiq uni laʼnatlash orqali sahobalarini Abu al-Xattobning zalolatidan ogoh qilgan. Shuningdek, turli rivoyatlarda Abu al-Xattob haddan oshuvchi, kofir, mushrik va Allohning dushmani deb taʼriflangan. Ibn Bobovayh oʻzining  asarida keltirgan rivoyatda, u Qur’onning  surasi 221–222-oyatlarini as-Sodiq sharhiga tayangan holda, Abu al-Xattobni shayton tushadigan zotlardan biri sifatida koʻrsatadi.

Abu al-Xattobning, u hali gulat eʼtiqodiga ogʻmagan paytda, as-Sodiq bilan boʻlgan munosabatlari haqida ham xabarlar bor: Kulaynī Ali ibn Uqba orqali keltirgan rivoyatda, Abu al-Xattob as-Sodiq sahobalarining savollarini unga yetkazib, javoblarni yana sahobalarga yuborib turganini aytadi. Qozī Nu’mon ham uning gʻalati yoʻlga ogʻishidan avval as-Sodiqqa yaqin boʻlganini qayd etadi. Imomiylik hadis kitoblarida Abu al-Xattobning as-Sodiqdan rivoyat qilgan hadislarini uchratish mumkin, baʼzilarida bu hadislar Abu al-Xattob hanuz yoʻldan chiqmagan davrga taalluqli ekani aytiladi. Abu al-Xattobning ogʻish vaqti hijriy 135-yillar (milodiy 753-yil atrofida) deb taxmin qilinadi.

 Shia firqalari bilan munosabati 
Koʻrinishidan, Abu al-Xattob ismoiliya taʼlimotidagi ruhiy hokimiyatning oʻtishi haqidagi gʻoya hamda nusayriylarning ilohiyotning insonda zohir boʻlishi (arabcha: ) haqidagi eʼtiqodini shakllantirishda ishtirok etgan. U imom Jaʼfar oʻz hokimiyatini uni oʻzining  (vasiy yoki vasiyatini ijro etuvchi) qilib tayinlash va Allohning „Eng buyuk ismi“ni () unga topshirish orqali unga oʻtkazganini daʼvo qilgan. Bu ism „egasini pinhona ishlarni idrok qilishda gʻayrioddiy quvvat bilan taʼminlashi“ kerak edi. Fotimiylar davridagi ismoiliy asarlarida, u fotimiylar uchun qabul qilib boʻlmaydigan mutaassib va haddan tashqari nooʻrin gʻoyalarni targʻib qilgan bid’atchi sifatida qoralanadi. Ular, xuddi imomiy oʻn ikki imomchilar singari, uning taʼlimotlarini as-Sodiqqa nisbat berilgan shaxsiy talqinlar deb rad etishgan.

Nusayriyya Abu al-Xattobni yuksak hurmat bilan tilga oladi va uning shaxsini doimo Salmon al-Forsiy bilan qiyos qiladi. Ular as-Sodiqning laʼnatini taqiyya amali deb hisoblaydi va Abu al-Xattobning fazilatlari haqida as-Sodiq va boshqa imomlardan rivoyat qilingan koʻplab hadislarni keltiradi. Shuningdek, ayrim qadimiy manbalarda Abu al-Xattob va Xattobiyaning ismoiliyalar bilan aloqada boʻlgani zikr qilingan boʻlsa-da, bunday aloqalar rasmiy ismoiliy manbalarda tilga olinmaydi.

 Oʻlimi 
Abu al-Xattob oʻz izdoshlaridan bir guruh bilan Kufada – Abbosiy xalifasi al-Mansur nomidan hokimlik qilgan Iso ibn Muso (132–147-hijriy yillar) davrida – xalifalik tuzumiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi, bu paytda ular as-Sodiqni iloh deb atashardi. Bu holat hukumat tomonidan ularni oʻldirishni qonuniylashtirishga olib keldi.

Abu al-Xattobning izdoshlarining bu qoʻzgʻolondagi faoliyati qanday boʻlgani haqida aniq maʼlumot kam. Ayrimlar aytishicha, Abu al-Xattob va uning hamrohlari Kufada ehrom libosida yurib, Jaʼfar as-Sodiq nomini takrorlab, uning ilohligiga guvohlik bergan. Shu sababli ularni oʻldirish hukumat tomonidan maʼqul koʻrilgan. Boshqalar esa Abu al-Xattob Kufaning Kanasah hududida chodir tikib, oʻz izdoshlarini u yerda as-Sodiqqa ibodat qilishga chaqirganini zikr qiladi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 




Turkum:Kufaliklar
Turkum:8-asr musulmon ilohiyotchilari
Turkum:Ulamolar
Turkum:Musulmon yozuvchilari