Bank run

Bank run yoki bankka hujum — bu bank mijozlarining katta qismi bank yaqin kelajakda faoliyatini to‘xtatishi yoki moliyaviy jihatdan qulashidan xavotir olib, o‘z mablag‘larini bir vaqtning o‘zida bankdan yechib olishga harakat qilishi holatidir. Boshqacha aytganda, fraksion rezerv bank tizimi sharoitida (unda banklar odatda aktivlarining faqat kichik qismini naqd pul sifatida saqlaydi), ko‘plab mijozlar moliyaviy muassasa to‘lovga qodir emas (insolvent) yoki shunday holatga tushib qolishi mumkin, degan ishonch bilan omonat hisobvaraqlaridan naqd pulni birdaniga yechib olishadi. 

Agar mablag‘lar boshqa moliyaviy institutga o‘tkazilsa, bu holat kapital oqib chiqishi (capital flight) sifatida ham tavsiflanishi mumkin. Bankka hujum jarayoni davom etar ekan, u o‘z-o‘zini amalga oshiruvchi bashoratga aylanishi mumkin: ko‘proq odam pulini yechib olgani sayin, bankning defolt ehtimoli ortadi va bu yana ko‘proq pul yechib olishni keltirib chiqaradi. Natijada bank naqd pul zaxirasidan butunlay mahrum bo‘lib, to‘satdan bankrotlikka yuz tutishi mumkin.

Bankka hujumga qarshi choralar sifatida banklar:

 boshqa banklardan yoki markaziy bankdan qo‘shimcha naqd pul jalb qilishi;
 mijozlar yechib olishi mumkin bo‘lgan pul miqdorini cheklashi;
 naqd pul yetkazib berishni tezkor tashkil qilishi;
 yuqori foizli muddatli omonatlarni rag‘batlantirishi;
 yoki omonatlarni yechib olishni vaqtincha to‘xtatib qo‘yishi mumkin.

 Bank panikasi 
Bank panikasi yoki bank tizimi inqirozi — bu bir vaqtning o‘zida ko‘plab banklarda bankka hujumlar yuz beradigan moliyaviy inqirozdir. Tizimli bank inqirozi esa mamlakatdagi bank kapitalining barchasi yoki deyarli barchasi yo‘qolib ketadigan holat bo‘lib, u jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib keladi.

Bunday holatda ichki bank tizimi falaj holatga tushadi, natijada biznes va iste’molchilar kapitalga yetarli darajada ega bo‘la olmaydi va uzoq davom etuvchi iqtisodiy retsessiya yuzaga keladi. AQSh Federal Rezerv tizimining sobiq raisi Ben Bernanke fikriga ko‘ra, Buyuk Depressiya Federal Rezerv tizimining deflyatsiyani oldini ololmagani sababli yuzaga kelgan [4] va iqtisodiy zararlarning katta qismi bevosita bankka hujumlar bilan bog‘liq bo‘lgan.

1970–2007 yillarda yuz bergan yirik tizimli bank inqirozlarida:

 davlatning fiskal xarajatlari o‘rtacha YAIMning 13 % ini;
 iqtisodiy ishlab chiqarish yo‘qotishlari esa YAIMning 20 % ini tashkil qilgan.

 Tarxi 
Bankka hujumlar tarixan kredit kengayishi va undan keyingi qisqarish davrlarining bir qismi sifatida yuzaga kelgan.

 XVI asrdan boshlab Angliyada oltin ustalari (goldsmith bankers) tomonidan chiqarilgan majburiyat qog‘ozlari yomon hosillar sababli bankrotliklarga olib kelgan.
 Niderlandiyadagi lola pufagi (1634–1637),
 Buyuk Britaniyadagi Janubiy dengiz pufagi (1717–1719),
 Fransiyadagi Mississippi kompaniyasi inqirozi (1717–1720),
 Napoleondan keyingi depressiya (1815–1830),
 va Buyuk Depressiya (1929–1939) bankka hujumlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.

 AQSh tajribasi 
AQShdagi ko‘plab iqtisodiy pasayishlar bank panikalari bilan bog‘liq bo‘lgan. 1929–1933 yillarda bir nechta hududlarda banklarga hujumlar sodir bo‘lgan. Kanadada esa shu davrda bankka hujumlar kuzatilmagan, bunga sabab — bank tizimidagi qat’iyroq tartibga solish edi. Milton Fridman va Anna Shvarts fikriga ko‘ra, 1930-yillardagi bankka hujumlar banklarni kreditlarni majburiy tugatishga majbur qilgan va bu pul massasining qisqarishiga olib kelgan.

 Bankka kiber hujum (Cyber run) 
Bankka kiber hujum — bu bankning raqamli infratuzilmasiga kiberhujum natijasida omonatchilarning tezkor va ommaviy ravishda mablag‘larini yechib olishi holatidir.

2023-yil mart oyida Silicon Valley Bank mijozlari bir kun ichida 42 milliard AQSh dollarini yechib olgan.

2025-yil iyun oyida Eronning Bank Sepah bankiga kiberhujum uyushtirilishi natijasida bankomatlar va to‘lov tizimlari ishdan chiqqan, bu esa klassik bankka hujumga sabab bo‘lgan.

 Badiiy asarlarda 
Bankka hujumlar ko‘plab adabiyot va filmlarda tasvirlangan, jumladan:

 American Madness (1932),
 It’s a Wonderful Life (1946),
 Mary Poppins (1964),
 The Simpsons serialidagi “The PTA Disbands” qismi.

 Manbalar