Neyroendokrin hujayra

Neyroendokrin hujayralar (neuroendocrine cells) — bu neyronal signalni (asab hujayralari yoki neyrosekretor hujayralar tomonidan ajratilgan neyrotransmitterlar (neurotransmitters) orqali) qabul qiluvchi va ushbu signal natijasida qonga xabarchi molekulalar bo'lgan gormonlarni (hormones) ajratuvchi hujayralardir. Shu tariqa, ular asab tizimi va endokrin tizim o'rtasidagi bog'liqlikni ta'minlaydi. Ushbu jarayon neyroendokrin integratsiya (neuroendocrine integration) deb ataladi.

Neyroendokrin hujayraga misol sifatida buyrak usti bezining miya qavati (adrenal medulla) (buyrak usti bezining eng ichki qismi) hujayrasini ko'rsatish mumkin. Ushbu hujayralar qonga adrenalin (epinephrine) ajratadi. Buyrak usti bezining miya qavati hujayralari avtonom asab tizimining simpatik bo'limi (sympathetic division) tomonidan boshqariladi. Bu hujayralar modifikatsiyalangan postganglionar neyronlar (postganglionic neurons) hisoblanadi. Avtonom asab tolalari markaziy asab tizimidan to'g'ridan-to'g'ri ularga boradi. Buyrak usti bezining miya qavati gormonlari, neyrotransmitterlar neyronal vezikulalarda saqlangani kabi, maxsus pufakchalarda (vesicles) saqlanadi. Gormonal ta'sirlar neyrotransmitterlarning ta'siriga qaraganda o'n baravar uzoqroq davom etishi mumkin. Simpatik nerv tolasi impulslari buyrak usti bezining miya qavati gormonlari ajralishini rag'batlantiradi. Shu yo'l bilan avtonom asab tizimining simpatik bo'limi va miya qavati sekretsiyasi birgalikda faoliyat ko'rsatadi.

Organizmdagi neyroendokrin integratsiyaning asosiy markazi gipotalamus va gipofiz bezida joylashgan. Bu yerda gipotalamik neyrosekretor hujayralar qonga turli omillarni ajratadi. Ushbu omillarning ba'zilari (rilizing-gormonlar (releasing hormones)) gipotalamusning median eminence qismida ajralib, gipofiz gormonlari sekretsiyasini nazorat qiladi. Boshqa omillar (masalan, oksitotsin va vazopressin gormonlari) esa to'g'ridan-to'g'ri qonga chiqariladi.

APUD hujayralari ham neyroendokrin tizimning bir qismi hisoblanadi. Ular neyroendokrin hujayralar bilan ko'plab o'xshash bo'yalish xususiyatlariga ega.

 Asosiy neyroendokrin tizimlar 

 Gipotalamus-gipofiz-buyrak usti bezi o'qi (Hypothalamic–pituitary–adrenal axis) (HPA o'qi)
 Gipotalamus-gipofiz-qalqonsimon bez o'qi (Hypothalamic–pituitary–thyroid axis) (HPT o'qi)
 Gipotalamus-gipofiz-gonadal o'q (Hypothalamic–pituitary–gonadal axis) (HPG o'qi)
 Gipotalamus-neyrogipofizar tizim (Hypothalamic–neurohypophyseal system)

 O'pka neyroendokrin hujayralari 
O'pka neyroendokrin hujayralari (pulmonary neuroendocrine cells — PNECs) — bu o'pkada yakka hujayralar yoki neyroepitelial tanachalar (neuroepithelial bodies — NEBs) deb ataladigan klasterlar holatida uchraydigan ixtisoslashgan nafas yo'li epitelial hujayralaridir (epithelial cells). O'pka neyroendokrin hujayralari, shuningdek, bronxial Kulchitskiy hujayralari (Kulchitsky cells) sifatida ham tanilgan. Ular yuqori va pastki nafas yo'llarining nafas olish epiteliysida (respiratory epithelium) joylashgan. PNEC va NEBlar homila va chaqaloqlik davridanoq o'pka nafas yo'llarida mavjud bo'ladi.

Bu hujayralar butilka yoki kolba ko'rinishidagi shaklga ega bo'lib, bazal membranadan (basement membrane) to bo'shliqqa (lumen) qadar cho'zilgan. Ularni bioaktiv aminlar va peptidlar tarkibi bo'yicha ajratish mumkin. Bularga, xususan, serotonin, kaltsitonin, kaltsitonin geni bilan bog'liq peptid (CGRP), xromogranin A, gastrin ajratuvchi peptid (GRP) va xolesistokinin kiradi.

Ushbu hujayralar o'pka saratonining bir necha turlari, ayniqsa o'pkaning mayda hujayrali karsinomasi va bronxial karsinoid o'simta manbai bo'lishi mumkin.

 Funksiyasi 
PNEClar gipoksiyani (hypoxia) aniqlashda xemoretseptorlar bilan birga muhim ahamiyatga ega bo'lishi mumkin. Bu nazariya quyonning lümenal membranasida kislorod sensorli oqsili bilan bog'langan, kislorodga sezgir kaliy kanalining mavjudligi bilan tasdiqlanadi. Taxminlarga ko'ra, ular parakrin mexanizm (paracrine mechanism) orqali mahalliy epitelial hujayralarning o'sishi va regeneratsiyasini tartibga solishda ishtirok etadi. Bunda ularning signal beruvchi peptidlari atrof-muhitga ajraladi. Bundan tashqari, ular bazal sitoplazmadan ajralib chiqadigan neyroaktiv moddalarni saqlaydi. Ushbu moddalar chuqur lamina propria qavatidagi avtonom asab tugunlari yoki qon tomirlariga ta'sir ko'rsatadi.

 Homila o'pkasidagi roli 
Homila o'pkasida ular ko'pincha nafas yo'llari naychalarining shoxlanish nuqtalarida joylashgan bo'lib, insonlarda homiladorlikning 10-haftasiga kelib paydo bo'ladi. PNEC tomonidan ajratilgan peptidlar va aminlar homila o'pkasining normal rivojlanishida, jumladan shoxlanish morfogenezida ishtirok etadi. Eng yaxshi o'rganilgan peptidlar GRP (bombezinning sutemizuvchilardagi shakli) va CGRP hisoblanadi. Ushbu moddalar epitelial hujayralarga bevosita mitogen ta'sir ko'rsatadi va o'sish omillariga o'xshash ko'plab xususiyatlarni namoyon etadi.

 Misol 
Neyroendokrin hujayralarning ixtisoslashgan guruhlarini miyadagi uchinchi qorincha asosi (gipotalamus deb ataladigan hudud)da uchratish mumkin. Bu soha ko'pgina oldingi gipofiz hujayralarini nazorat qiladi. Shu orqali u butun tana funksiyalarini, masalan, stress, sovuq, uyqu va reproduktiv tizim reaktsiyalarini tartibga soladi. Neyronlar gipofiz oyog'iga (pituitary stalk) tutashgan hududga o'simtalar yuboradi va qon oqimiga rilizing-gormonlar chiqariladi. Ushbu gormonlar portal tomirlar orqali gipofiz hujayralariga yetkaziladi va u yerda ma'lum turdagi hujayralarning faoliyatini rag'batlantirishi, susaytirishi yoki ushlab turishi mumkin.

 Yana qarang 

 Neyroendokrin o'simta
 Neyroendokrinologiya
 Neyrogormon
 Xromofob hujayra

 Melanotrof

 Xromofil

 Atsidofil hujayra
 Bazofil hujayra

 Oksifil hujayra (patologiya)

 Oksifil hujayra (paratiroid)

 Gipofiz

 Manbalar 

 Havolalar 



Turkum:Fan
Turkum:Hujayralar