Faxr ud-Davla ibn Jahir

Faxr ud-Davla Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Jahir, shuningdek Faxr ud-Davla, Ibn Jahir yoki Faxr ud-Davla ibn Jahir (1007—1090), XI asrda faoliyat yuritgan davlat arbobi boʻlib, beshta sulola xizmatida boʻlgan. Eng avvalo, vazir lavozimdida Abbosiylar davrida, keyinchalik esa Saljuqiylar davlatida viloyat hokimi lavozimidagi faoliyati bilan tanilgan. Shuningdek, Banu Jahir siyosiy sulolasining asoschisi hisoblanadi.

 Yoshligi va faoliyati 

Faxr ud-Davla 1007-yilda Mosul shahrida badavlat savdogar oilasida tugʻilgan. Ibn Xallikonning yozishicha, Banu Saʼlaba qabilasidan kelib chiqqan. Dastlab oʻsha davrda Mosulni boshqargan Uqayliylar xizmatiga kirgan. Biroq, Qirvosh ibn al-Muqallad 1049-yilda vafot etgach, bu xizmatni tark etgan. Shundan soʻng u Halabga yoʻl olgan va bir muddat Mirdosiylar amiri Muʼizz ud-Dawla Simal huzurida vazirlik qilgan. Keyinchalik Mayyafariqindagi Marvoniylar saroyiga xizmatga kirgan (ehtimol, taxminan 1054-yilda). Faxr ud-Davla Marvoniylar hukmdori Nasr ud-Davla davrida vazir boʻlgan, undan soʻng esa yosh vorisi Nizomiddin Nasr xizmatida qolgan. 1062-yilda Nizomiddin Nasr huzurida xizmat qilayotgan paytda, unga Bagʻdoddagi Abbosiy xalifa al-Qoim tomonidan vazirlik lavozimi taklif qilingan.
 Abbosiylar saroyidagi faoliyati 
Ibn al-Asir va al-Bundariyga koʻra, Faxr ud-Davla Abbosiylar vaziri lavozimini egallash tashabbusini bevosita oʻzi ilgari surgan. Manbalarda bu lavozimni nega istagani haqida aniq izoh berilmagan. Bu, ehtimol, nufuz bilan bogʻliq boʻlgan, yaʼni faoliyatining katta qismini kichik viloyat sulolalari xizmatida oʻtkazgan shaxs uchun Bagʻdoddagi xalifa saroyida xizmat qilish alohida jozibaga ega boʻlishi mumkin edi. Biroq, Abbosiylar vaziri lavozimida faoliyat yuritish katta xatarlardan holi emas edi. Uning oʻtmishdoshi Ibn al-Muslima rasman faqat rais ar-ruasa' unvoniga ega boʻlgan boʻlsa-da, amalda vazir vazifasini bajargan va 1058-yilda al-Basasiriy qoʻzgʻoloni chogʻida ayanchli tarzda halok boʻlgan edi. Faxr ud-Davla bu xavflardan, shuningdek Toʻgʻrulbek boshchiligidagi saljuqiylar maʼmuriyati tomonidan boʻlishi mumkin boʻlgan raqobatdan xabardor boʻlgan boʻlsa kerak.

Motivlari qanday boʻlganidan qatʼi nazar, Faxr ud-Davla xalifani ogʻdirish maqsadida qisqa „yaqinlashuv“ davrini oʻtkazib, xalifaga sovgʻalar va pul yuborgan. Shundan soʻng, 1062-yilda xalifalik elchisi al-Komil Tirad az-Zaynabiy Mayyafariqinga yuborilib, unga vazirlik lavozimini „yashirin tarzda“ taklif qilgan. Faxr ud-Davla elchi bilan birga ortga qaytib, buni goʻyoki „uni yoʻlga kuzatish“ bilan izohlagan. Biroq, Marvoniylar hukmdori uning qaytib kelmasligini anglab yetgach, ortidan amaldorlar yuborgan, ammo ular Faxr ud-Davla Bagʻdodga yetib borguncha unga yetisha olmagan. Faxr ud-Davla Bagʻdodga yetib kelgach, sovgʻalar, faxriy liboslar va „sulola sharafi“ maʼnosini anglatuvchi Faxr ud-Davla unvoni bilan taqdirlangan. Sibt ibn al-Javziyning qayd etishicha, qoʻshimcha ravishda Sharaf al-vuzaro''' unvoni ham berilgan.

Faxr ud-Davlaning birinchi vazirlik muddati 1068-yilgacha davom etdi. Shu yili sodir etgan bir qator „qoidabuzarliklar“ (junub) sababli lavozimidan chetlatildi. Sabablar qatoriga ruxsatsiz Bob al-Hujraga (xususiy majlis xonasi) kirgani hamda Adud ud-Davlaga tegishli tantanali liboslarni kiyib yurgani kiritiladi. Boshqacha aytganda, oʻz mansabidan yuqori mavqega daʼvo qilgandek harakat qilgan edi. Abu Ali ibn al-Bannaning kundaligiga koʻra, lavozimdan chetlatish 1068-yil 9-sentyabr, seshanba kuni amalga oshirilgan. Faxr ud-Davla bu qarorni „tushkun va uzrli holatda“ qabul qilgan hamda „koʻz yoshlar bilan boʻysungan“. Payshanba kuni kechasi (11-sentyabr) Bagʻdoddan kuzatib chiqarilgan va oxir-oqibat Banu Mazyad hukmdori Nur ud-Dawla Dubays saroyiga yoʻl olgan. Mol-mulki keyinchalik ortidan yuborilgan.

Faxr ud-Davlaning oʻrniga vazir tayinlash masalasida raqobat nihoyatda keskin boʻlgan. Uch nafar nomzod jiddiy koʻrib chiqilgan boʻlsa-da, ularning hech biri amalda vazirlik lavozimini egallay olmagan. Xalifaning dastlabki tanlovi Abu Shuja al-Ruzravariyning otasi Abu Yaʼla boʻlgan. Biroq, u 11-sentyabr kuni, Faxr ud-Davla hali Bagʻdoddan chiqib ketmasidan avval, vafot etgan. Dastlabki asosiy daʼvogarlardan yana biri zaim Ibn Abdurrahim edi. Unga vazirlikka tanlangani haqida xat ham yuborilgan. Biroq, tez orada uning shubhali oʻtmishi xalifaga maʼlum qilindi. Maʼlum boʻlishicha, u 1058-yildagi al-Basasiriy qoʻzgʻoloni paytida uning yaqinlari safida boʻlgan. Xalifa saroyini talon-toroj qilishda hamda haram ayollariga „tajovuz qilishda“ ishtirok etgan. Manbalarda bu zoʻravonlik jinsiy xarakterda boʻlganmi yoki yoʻqmi, aniqlik kiritilmagan. Shu sababli uning nomzodligi darhol bekor qilingan. Shu paytda, taxminan noyabr oyining oʻrtalari yoki oxirlarida, Abu Ali ibn al-Bannaning yozishicha, xalifa al-Qoim Faxr ud-Davlani yana vazirlikka qayta tayinlashi mumkinligi haqida mish-mishlar tarqala boshlagan. Bir muddat yana bir nomzod Hanbaliy mazhabiga mansub Abulaʼla ham koʻrib chiqilgan. Biroq, u ham hech qachon vazirlik lavozimini egallamagan.

Bu orada Nur ud-Davla Dubays Faxr ud-Davla nomidan xalifaga muntazam ravishda „iltimosnomalar“ yoʻllab turgan. Oxir-oqibat Faxr ud-Davla yana vazirlik xizmatiga qaytarildi. Uning Bagʻdodga qaytishi arafasida, 7-dekabr, yakshanba kuni bir guruh maʼmuriy amaldorlar kutib olish uchun yoʻlga chiqqan. Abu Ali ibn al-Banna kundaligida Faxr ud-Davlaning Bagʻdodga qayta kirib kelgan sanasi 1068-yil 10-dekabr, chorshanba kuni deb qayd etilgan. Uni tomosha qilish uchun katta olomon toʻplangan va „askarlar, saroy ahli hamda yetakchi shaxslar kutib olgan“. Vazirlikka xos faxriy liboslar 29-dekabr kuni tayyorlangan va ular 31-dekabr, chorshanba kuni Faxr ud-Davlaga topshirilgan. Ertasi kuni odamlar tabriklash uchun kelgan. 1069-yil 2-yanvar, juma kuni Faxr ud-Davla faxriy liboslarda ot minib Jome al-Mansur masjidiga yoʻl olgan. Bu safar ham koʻplab odamlar yigʻilgan va ayrim joylarda uning ustidan tangalar sochilgan.

Al-Qoim Faxr ud-Davlaga nisbatan adovat saqlamagani koʻrinadi va unga hamda uning oʻgʻli Amid ud-Davlaga keng koʻlamli vazifalar topshirgan. Taxminan 1071-yillar atrofida Faxr ud-Davla bilan saljuqiylar maʼmuriyati oʻrtasida faxriy liboslarni almashish kechikishi bilan bogʻliq „diplomatik kelishmovchilik“ yuzaga kelgan. 1072-yilda Alparslon vafot etgach, Banu Jahir sulolasi uchun rasmiy motam marosimlarini tashkil etish, shuningdek al-Qoim bilan yangi saljuq sultoni Malikshoh I oʻrtasida sadoqat bayoni va faxriy liboslar almashinuviga rahbarlik qilish vazifasi yuklatilgan. 1073-yil 26-sentyabrda Faxr ud-Davla xalifalik devonida hanbaliy olim Ibn Oqilning oʻz eʼtiqodlaridan ommaviy voz kechishi haqidagi bahsli hujjatning imzolanishini nazorat qilgan. Ushbu raddiya hujjati oʻrta asrlardan hozirgi kungacha toʻliq holda saqlanib qolgan yagona hujjat hisoblanadi. Mazkur voqea XI asr Bagʻdodida anʼanaviylik yoʻnalishining ustunlikka erishganini anglatgan.

1075-yilda al-Qoim jon taslim qilayotgan paytda uning shaxsiy parvarishi Faxr ud-Davla zimmasida boʻlgan. Al-Qoim hijomani istamaganiga qaramay, Faxr ud-Davla bu amaliyotni baribir oʻtkazgan. Vafotidan avval al-Qoim nabirasi va vorisi al-Muqtadiyga Banu Jahirni oʻz lavozimlarida qoldirishni maslahat berib, shunday degan: „Men davlat (davla) uchun Ibn Jahir va uning oʻgʻlidan yaxshiroq kishilarni koʻrmaganman. Ulardan yuz oʻgirma“.

1077-yilda Bag‘dodda hanbaliy va ashʼariy oqimlariga mansub guruhlar oʻrtasida qonli tartibsizliklar yuz berdi. Bu voqealar Abu Nasr ibn al-Ustaz Abilqosim al-Qushayriy shaharga kelib, Bag‘dod Nizomiyasida mudarris etib tayinlangach boshlangan. Tartibsizliklar chogʻida Nizomulmolkning oʻgʻli Muʼayyad al-Mulkning hayoti ham xavf ostida qolgan. Nizomulmulk ushbu voqealar uchun Faxr ud-Davlani mas’ul deb hisoblab, 1078-yilda oʻz vakili Gohar-Aʼinni xalifa huzuriga yuborgan. Faxr ud-Davlani lavozimidan chetlatishni va Banu Jahir tarafdorlarini hibsga olishni talab qilgan. Gohar-Aʼin 23-iyul kuni Bagʻdodga yetib kelib, 14-avgust, seshanba kuni xalifa qabulida boʻlgan va Faxr ud-Davlani chetlatish talab qilingan maktubni topshirgan. Dastlab al-Muqtadiy bu talabni qabul qilishdan bosh tortgan. Biroq, 27-avgustga kelib Gohar-Aʼin agar talab bajarilmasa saroyga hujum qilish bilan tahdid qilgan. Bu vaziyatda al-Muqtadiyning boshqa iloji qolmadi. Chunki Abbosiylar oʻz harbiy kuchiga ega emas edi va saljuqiylarning aralashuviga qarshilik koʻrsata olmasdi. Natijada Faxr ud-Davla, ehtimol lavozimidan chetlatilish oʻrniga isteʼfo bergan va al-Muqtadiy uni uy qamogʻiga olgan.

Bu orada Amid ud-Dawla Nizomulmulkning rejalari haqida xabar topgach, Isfahon tomon yoʻl olgan. Yoʻlda Gohar-Aʼin bilan toʻqnash kelmaslik uchun togʻlar orqali aylanma yoʻl tanlagan va 23-iyul kuni Isfahonga yetib kelgan. Bu aynan Gohar-Aʼin Bagʻdodga yetib kelgan kun edi. Amid ud-Davla Isfahonda Nizomulmulk bilan uchrashib, oxir-oqibat tomonlar oʻzaro yarashgan. Bu kelishuv Nizomulmulkning nabirasi bilan Amid ud-Davla oʻrtasidagi nikoh shartnomasi orqali mustahkamlangan. Dastlab al-Muqtadiy Banu Jahirni yana xizmatga qaytarmay, ularni uy qamogʻida saqlab turgan. Biroq, keyinchalik Nizomulmulk aralashuvi bilan ular yana lavozimlariga tiklangan.

Shuningdek, 1078-yilgi Ramazon oyida (mart–aprel) Faxr ud-Davla oʻz hisobidan minbar yasattirib, unga al-Muqtadiyning unvonlarini yozdirgan. Keyinchalik bu minbar parchalab tashlangan va yoqib yuborilgan.

1081-yilda xalifa Faxr ud-Davlani Isfahonga, koʻplab sovgʻalar va 20 mingdan ortiq dinor bilan birga, Malikshohning qizi bilan nikoh masalasini muzokara qilish uchun yuborgan. Malikshoh oʻgʻli Dovudning vafoti munosabati bilan motamda boʻlgani sababli muzokaralarda bevosita ishtirok etmagan. Shu bois Faxr ud-Davla Nizomulmulk huzuriga yoʻl oldi. Bu safar ular hamkorlikda ish olib borib, malikaning tarbiyachisi Turkon Xotun huzuriga borishgan. Dastlab Turkon Xotun bu taklifga qiziqish bildirmagan. Chunki Gʻaznaviylar hukmdori ancha foydaliroq, yaʼni 100 ming dinor taklif qilgan edi. Biroq, ilgari al-Qoimga turmushga chiqqan Arslan Xotun unga xalifa bilan nikoh ancha nufuzliroq ekani va xalifadan koʻproq mablagʻ talab qilmaslik kerakligini aytib, uni koʻndirgan.

Oxir-oqibat Turkon Xotun nikohga rozi boʻldi. Biroq, al-Muqtadiy uchun nihoyatda ogʻir shartlar qoʻydi. Jumladan, Saljuqiylar malikasi bilan turmush qurish evaziga al-Muqtadiy 50 ming dinor toʻlash, bundan tashqari yana 100 ming dinorni mahr (nikoh hadyasi) sifatida berish, mavjud xotinlari va choʻrilaridan voz kechish hamda boshqa biror ayol bilan jinsiy munosabatlarga kirmaslik majburiyatini olishi lozim edi. Bu shartlar Abbosiy xalifa uchun ayniqsa ogʻir edi. Chunki Abbosiylar oʻzlarining „nasl siyosati“ni qatʼiy nazorat qilib kelgan boʻlib, vorislarning barchasi ummu valadlar, yaʼni choʻrilardan tugʻilgan. Shu sababli raqib sulolalar bilan qarindoshlik aloqalaridan xoli boʻlgan. Turkon Xotunning shartlarini qabul qilish orqali Faxr ud-Davla al-Muqtadiyni jiddiy noqulay ahvolga solgan. Ayni paytda esa saljuqiylar manfaatini sezilarli darajada kuchaytirgan.

1083-yilda al-Muqtadiy farmon bilan Banu Jahirni lavozimlardan chetlatdi. Ularning vazifadan olinishi bilan bogʻliq holatlar aniq emas. Chunki tarixiy manbalarda bu voqea turlicha talqin qilingan. Sibt ibn al-Javziyning rivoyatiga koʻra, al-Muqtadiy Banu Jahirdan shubhalana boshlagan. Buning natijasida ular rasmiy ruxsat olmasdan Xurosonga yoʻl olgan. Bu holat al-Muqtadiyning shubhasini yanada kuchaytirgan va ularning ketishidan soʻng lavozimdan boʻshatgan. Shundan keyin xalifa saljuqiylarga maktub yoʻllab, Banu Jahirni oʻz maʼmuriyatlarida ishga olmaslikni soʻragan. Ibn al-Asir esa boshqacha talqinni keltiradi. Uning yozishicha, saljuqiylar bir vaqtda al-Muqtadiyga murojaat qilib, Banu Jahirni oʻz xizmatlariga olishni soʻragan va al-Muqtadiy bunga rozilik bildirgan. Al-Bundariy esa ularning lavozimdan olinishi tafsilotlariga toʻxtalmasdan, saljuqiylar Banu Jahir bilan Xurosonda emas, Bagʻdodda uchrashish uchun vakillar yuborganini qayd etgan.

Ibn al-Asirning bayoniga koʻra, Banu Jahir 1083-yil 22-iyul, shanba kuni Bagʻdodni tark etgan. Ularning oʻrniga vazir etib rais ar-ruasaning' „saroy binolari ishlariga mas’ul“ lavozimda faoliyat yuritgan oʻgʻli Abulfath al-Muzaffar tayinlangan.
 Saljuqiylar saroyidagi faoliyati 
Ibn al-Asirning yozishicha, Malikshoh va Nizomulmulk Faxr ud-Davlani izzat-ikrom bilan kutib olgan. Malikshoh Faxr ud-Davlani Diyor Bakr hokimi etib tayinlab, unga sikka va xutba'' huquqlari, yaʼni oʻz nomi bilan birga Malikshoh nomidan ham tanga zarb etish va xutba oʻqitish huquqini bergan. Shuningdek, unga faxriy liboslar va marosim nogʻoralari taqdim etgan. Bundan tashqari, Faxr ud-Davlaga qoʻshin biriktirib, Marvoniylardan Diyor Bakrni tortib olishni buyurgan

Diyor Bakr yurishi kutilganidan ancha murakkab kechdi. Bunga qisman Mosulning uqayliy hukmdori Muslim ibn Qurayshning aralashuvi sabab boʻldi. Muslimning mulohazasiga koʻra, marvoniylar saljuqiylarga hech qachon muammo tugʻdirmagan boʻlsa-da, u shunday qilgan edi. Shu bois agar marvoniylar qulatilsa, navbat oʻziga kelishini anglagan. Natijada yurish 1085-yilgacha choʻzilib ketib, bir necha qamalni, jumladan Mayyafariqin hamda Amid qamallarini oʻz ichiga oldi. Bu yurishda Faxr ud-Davlaning oʻgʻillari Amid ud-Davla va al-Kofiy Zaim ar-Ruasa Abulqosim Ali ham unga yordam bergan. Oxir-oqibat Banu Jahir muvaffaqiyatga erishdi. Ular 1084-yilda Mosulni, 1085-yilda esa Mayyafariqin va Amidni egalladi.

Biroq, Faxr ud-Davla hokim sifatida tez orada obroʻsini yoʻqotdi va hijriy yil oxirida (yaʼni hijriy 478-yil, milodiy 1085—1086-yillar) lavozimidan chetlatildi. Manbalarga koʻra, qisqa hukmronligi davomida marvoniylarning boyliklarini oʻzlashtirib, katta qismini sarflab yuborgan. Shunga qaramay, 1089-yilga kelib (hijriy 482-yil) Faxr ud-Davla tugʻilgan shahri Mosul hokimi etib tayinlanib, shu yerda 1090-yilda vafot etgan.
 Izohlar 

 Manbalar