Fath al-Qaliy

Abu Nasr Fath al-Qaliy, laqabi (sharafli unvoni) Muborak ud-Davla va Saʼid-ha (Davlatning barakasi va saodati), Amir Mansur ibn Lulu (1008–1016) hukmronligi davrida Halab qal’asi hokimi boʻlgan. 1016-yilda, ehtimol, Solih ibn Mirdos bilan kelishgan holda, Mansurga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. Natijada, Mansur qochib ketgan. Bir necha oy oʻtgach, Fath Halab ustidan nazoratni Fotimiylar xalifaligiga topshirgan. Bu holat shaharda Fotimiylarning bevosita hukmronligining boshlanishiga sabab boʻlgan. Shundan soʻng, avval Sur, keyin esa Quddusda mansablar egalladi. Quddus hokimi boʻlgan Fath 1024—1025-yillarda Fotimiylar sarkardasi Anushtakin ad-Dizbariyga Jarrohiylar qoʻzgʻolonini bostirishda yordam berdi. Shuningdek, 1029 va 1030-yillarda Zaytun togʻida boʻlib oʻtgan Xoshana Rabba bayramlari chogʻida rabbiniy va karaim yahudiy jamoalari oʻrtasida tartib-intizomni saqlab turgan.

 Dastlabki faoliyati 
Fath gʻulom (qul-jangchi) boʻlib, 1008—1016-yillarda Halab amiri boʻlgan Mansur ibn Lulu xizmatida boʻlganZakkar 1971, 55-b.. Fathning qachon Halab qal’asi hokimi etib tayinlangani aniq emas. Biroq kamida 1014-yilda bu lavozimni egallaganZakkar 1971, 52-b.. Fath al-Qal’iy nomi arabchadan tarjima qilinganda Qal’a Fathi degan maʼnoni anglatadi. Oʻsha yili, ehtimol, Kilab qabilasi yetakchisi Solih ibn Mirdosni qal’a zindonidan ozod etish uchun til biriktirgan boʻlishi mumkin. Solih koʻp oʻtmay Mansurning yirik raqibiga aylandi. Solih qamoqdan qochgan yilning oʻzida Mansurni qoʻlga olib, Halab daromadlarining yarmi evaziga uni ozod qildiZakkar 1971, 52–53-b.. Mansur kelishuvdan voz kechgach, Solih bilan Mansur oʻrtasidagi mojaro yanada avj olib, Kilab qabilasi Halabni qamal qilgan.

 Qoʻzgʻolon 

1016-yil 7-yanvarda Fath, ehtimol, Solih bilan kelishilgan holda Mansurga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardiZakkar 1971, 55–56-b.. Qoʻzgʻolon Fathning Mansur oʻziga qarshi uyushtirayotgan fitnalaridan xabardor boʻlishi bilan bogʻliq edi. Mansur Fathni Solih bilan yashirin til biriktirishda ayblagan. Fathning harakati Mansurni Halabdan qochishga majbur qildi. Qoʻzgʻolon boshlangan tongda Fath va Solih oʻrtasida Mansurning Solih bilan tuzgan kelishuvini, yaʼni Halab amirligi daromadlarini boʻlishish haqidagi bitimni, bajarish boʻyicha kelishuvga erishildiZakkar 1971, 57-b.. Shu bilan birga, Fath oʻz mavqeini yanada mustahkamlash maqsadida Fotimiylarning Afamiyadagi hokimi Ali ad-Dayfga Halabga qoʻshin yuborishni soʻrab murojaat qildi. Ad-Dayf bu iltimosni bajardi. Fath, shuningdek, Fotimiy xalifasi al-Hakimga xat yozib, unga sadoqat bildirdi. Al-Hakim Fathga minnatdorlik bildirib, unga Muborak ud-davla va Said-ha (Davlatning barakasi va saodati) unvonini berdi.

Solih Fotimiylar harbiylarining Halabda boʻlishiga qarshi edi, chunki Solih shaharga daʼvogarlik qilgan va Fathni Kilab qabilasiga mansub qabiladoshlari yordamida Fotimiylarni shahardan quvib chiqarishga undagan, shu boʻyicha maslahatlar bergan ediZakkar 1971, p. 58.. Solih Fathga Fath Halab qal’asini oʻz qoʻlida saqlab qoladigan, Kilab qabilasi esa Halab atrofi va tashqi hududlar ustidan nazoratni qoʻlga oladigan kelishuvni taklif qildi. Ayni shu vaqtda al-Hakim Fathga bosim oʻtkazib, Halabni Fotimiylar maʼmuriyatiga topshirishi evaziga unga umrbod iqto, yaʼni Saydo, Sur va Bayrutdan iborat mulk hamda Halab qal’asidagi barcha xazinalarni berishni taklif qildi. Fath bu maʼlumot bilan Solihning huzuriga borgach, Solih al-Hakimning taklifini rad etishni maslahat berdiZakkar 1971, pp. 58–59.. Haqiqatda, Fath Solihning taklifini qabul qilishga moyil edi. Biroq Halab aholisi badaviy Kilab qabilasi hukmronligini rad etib, bunga qarshi chiqdiZakkar 1971, p. 59.. Bu orada ad-Dayf al-Hakimdan qoʻshimcha kuch soʻragach, al-Hakim Tripoli hamda Sidondan qoʻshin yubordi. Shuningdek, Tayy va Kalb qabilalariga Halab tomon yoʻl olishni buyurib, Fotimiy qoʻshinlarini qoʻllab-quvvatlashni taʼminladi. Fath va Solih bu kuchlarga qarshi turish uchun harbiy jihatdan tayyor emasdi. Shu sababli Fath al-Hakim taklif qilgan Surdagi mansabni qabul qilib, Halabni tark etdi.

 Keyingi lavozimlari 
Fathning oʻrnini 1016-yil oktyabr oyida Halabning Fotimiylar tomonidan tayinlangan ilk hokimi Aziz ud-Davla tayinlandi. Shundan soʻng Fath bir muddat Sur hokimi lavozimida faoliyat yuritib, kamida 1020-yillarning oʻrtalarida xalifa az-Zohir hukmronligi davrida Quddus hokimi etib tayinlandi. 1024-yilda Tayy qabilasiga mansub Jarrohiylar yetakchisi Hassan ibn Mufarrij Falastindagi Fotimiy hokim Anushtakin ad-Dizbariyga qarshi qoʻzgʻoloni chogʻida Quddusga hujum qildiGil 1997, p. 389.. Hassan Fathdan 30 ming oltin dinor miqdorida jarima undirib, shahar ichida ad-Dizbari saqlab qoʻygan mablagʻlarni talon-taroj qildi. Fath 1025-yil fevral oyida Ramla yaqinida joylashgan Hassan qarorgohiga uyushtirilgan hujumda ad-Dizbari bilan birga jang qildiGil 1997, p. 391..

Fath, ehtimol, 1029 va 1030-yillarda ham Quddus hokimi boʻlib turgan. Har ikki yilda Zaytun togʻida oʻtkaziladigan Hoshana Rabbah bayramini nazorat qilgan. Bu tadbir oʻsha davrda yilning eng yirik yahudiy ziyorat yigʻinlaridan biri boʻlgan. 1024-yildagi Jarrahiylar qoʻzgʻolonidan keyin 1029-yilda ilk bor qayta oʻtkazilgan bayram chogʻida rabbiniy diniy muassasasi karaim mazhabiga mansub aʼzolarni ommaviy qirgʻin qilishga uringanRustow, p. 200.. Biroq bu tashabbus yahudiylarning geonim yetakchilari hamda mahalliy Fotimiy hokimlarining aralashuvi bilan bekor qilingan. Yetakchilar orasida Fath va ad-Dizbariy ham bor ediRustow, p. 226.. Keyingi yili ad-Dizbari rabbiniy doiralarga karaimlarni taqiqlamaslik haqida ogohlantiruvchi farmon chiqardi. Yuqoridagi kabi harakatlarning oldini olish maqsadida bayramni Fath hamda uning qoʻshinlari qamchi va zanjirlarni tayyor tutgan holatda nazorat qiladigan boʻldiRustow, p. 228..

 Manbalar 

 Adabiyotlar 






Turkum:Fotimiylar xalifaligidan boʻlgan 11-asr shaxslari
Turkum:Halabning Fotimiy hokimlari
Turkum:Fotimiylar xalifaligi hokimlari
Turkum:Abbosiylar gʻilmoni
Turkum:11-asrda Quddus
Turkum:Halabdagi Hamdoniylar amirligidan shaxslari
Turkum:Abbosiylar xalifaligida qullar
Turkum:Fotimiylar xalifaligida qullar
Turkum:Fotimiylar gʻilmoni
Turkum:Fotimiylar xalifaligi hukmronligi davrida Falastin
Turkum:11-asr qullari