Mustafo Chelebiy

Mustafa Chelebiy (faol davri:  – 1422-yil may), shuningdek, soxta Mustafo ( yoki Düzme Mustafa) deb ham atalgan Usmoniylar shahzodasi. XV asr boshlarida Usmoniylar taxti uchun kurashgan. Rumelianing ayrim qismlarini ikki marta, jumladan, 1419-yil yanvaridan 1420-yilgacha va 1421-yil yanvaridan 1422-yil mayigacha boshqargan.

 Tarixi 
Mustafo Usmoniylar imperiyasining sultoni Boyazid I ning oʻgʻillaridan biri edi. Sulton Boyazid Anqara jangida Amir Temur tomonidan magʻlub etilgach, Boyazidning oʻzi kabi Mustafo ham urush asiri sifatida qoʻlga olingan. Shundan keyin u haqida hech qanday xabar boʻlmagan, shu sababli uni halok boʻlgan deb hisoblashadi. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, sulton Boyazidning 4 oʻgʻli Usmoniylar imperiyasida taxtsizlik davrida bir-biri bilan jang qilayotgan paytda Mustafo Samarqandda (hozirgi Oʻzbekiston hududida) asirlikda saqlangan. Amir Temurning vafotidan soʻng, u 1405-yilda Onadoʻliga qaytib, turk beyliklari hududlarida yashiringan.

 Birinchi qoʻzgʻolon 
Usmoniylar manbalarida yozilishicha, taxt uchun kurashda akasi sulton Mehmed I gʻolib boʻlganidan keyin Rumeliada (Usmoniylar imperiyasining Yevropadagi qismi) Vizantiya imperatori Manuel II Palaiologosning yordami bilan Mustafo yoki oʻzini Mustafo deb tanitgan soxta shaxs paydo boʻldi. Uni, shuningdek, Valaxiya hukmdori Mircea I va turk Aydınoğulları bekligi hukmdori Junaydbey ham qoʻllab-quvvatlagan. Mustafo boshqa daʼvogar aka-ukalarini yaqindagina tor-mor qilgan Mehmed I dan imperiyani u bilan boʻlib olishni talab qildi. Mehmed bu talabni rad etdi va jangda Mustafoning qoʻshinlarini osonlik bilan tor-mor qildi. Mustafo 1416-yilda Vizantiya shahri Salonikiga qochdi. Mehmed bilan kelishuvga erishilgach, Vizantiya imperatori Manuel uni Lemnos oroliga surgun qildiProf. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye Tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 86-88.

 Ikkinchi qoʻzgʻolon 
1421-yilda sulton Mehmed I vafotidan soʻng, Mustafo uning oʻgʻli va vorisi boʻlmish Murod II ni osonlik bilan magʻlub eta olishiga ishona boshladi. Vizantiyaliklar yordami bilan u Gelibolu yaʼni Dardanell boʻgʻozini nazorat qiluvchi qal’ani egalladi. Soʻngra imperiyaning Yevropadagi poytaxti boʻlgan Edirneni ham olib, Rumeliada hukmronlikni boshladi. Shundan keyin u odamlarni oʻzining Boyazidning asl oʻgʻli ekaniga ishontirib, Rumeliadagi Usmoniylar viloyati hokimlarining qoʻllab-quvvatloviga erishdi. Bosfor boʻgʻozi orqali Mustafoning ustidan gʻalaba qozonish uchun yuborilgan Murodning qoʻshinlari ham oxir-oqibat uning tomoniga oʻtib, Sazlidere jangida Mustafoning kuchlariga qoʻshildi. Oʻz kuchiga haddan tashqari ishonib qolgan Mustafo Dardanell boʻgʻozidan oʻtib, imperiyaning Osiyo qismi boʻlmish Onadoʻlini ham zabt etishga qaror qildi.

Mustafo 18 000 kishilik qoʻshin bilan Onadoʻliga oʻtdi. U Bursa tomon yurish boshladi. Mustafoning Bursaga yurishi haqida xabar topgan Murod II oʻz qoʻshini bilan unga qarshi yurish boshladi. Ikki tomon Uluabat koʻli yaqinida toʻqnashdi va Mustafo birinchi jangdayoq magʻlubiyatga uchradi. Onadoʻlida Rumeliada juda mashhur boʻlgan va Murodning tarafdori boʻlmish Mihaloğlu (Kosa Mihal avlodi) Mustafoning ittifoqchilarini unga xiyonat qilib, Murodni qoʻllab-quvvatlashga daʼvat etdi. Bundan tashqari, Mustafoning baʼzi eng muhim ittifoqchilari, xususan, Junaydbey ham undan yuz oʻgirdi. Mustafo Onadoʻlini zabt etish umididan voz kechdi va Murodning qoʻshinlari uni quvib borar ekan, Rumeliaga qochdi. Mustafoni quvib yetish uchun Dardanell boʻgʻozini kechish maqsadida Murod Genuya kemalaridan yordam soʻradi va buning uchun juda katta haq toʻladi. Genuyaliklarning koʻmagida Murod II avval Geliboluga yetib bordi va u yerni egalladi. Gelibolu qulashi bilan Mustafo Edirnega qochdi. Murod II oʻz qoʻshini bilan Edirnega yurish qilib, shaharni qoʻlga kiritdi. Edirne qulagandan soʻng, Mustafo shahardan qochib ketdi, biroq koʻp oʻtmay qoʻlga olindi va Murod II ning farmoni bilan qatl qilindiProf. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye Tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 92-96Joseph von Hammer: Osmanlı Tarihi Vol I (condensation: Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. p 74-78.

 Qatl va oqibatlar 
Mustafo uchun oʻlim jazosi tayinlandi va u 1422-yilda osib oʻldirildi. Usmoniylar sulolasida sulola aʼzolarini qatl qilish odatiy hol boʻlsa-da, osib oʻldirish, odatda, sulola aʼzolariga nisbatan qoʻllaniladigan usul emasdi. Sulola vakillarini qatl qilish uchun boshqa usullar tanlanardi. Tadqiqotchilarning fikricha, Murod shu tariqa Mustafoning oʻzining haqiqiy amakisi (aslida shunday boʻlsa-da) emas, balki soxta Mustafo ekanini koʻrsatmoqchi boʻlgan. Shuning uchun ham zamondosh Usmoniy tarixchilari uni düzmece () Mustafo deb ataganlarHalil İbrahim İnal: Osmanlı İmparatorluğu Tarihi,İstanbul, 2008,, p 125. Tarixchi Oshiqposhozoda Mustafonining sudrab qatl joyiga olib kelingani, uning Murodga nimadir demoqchi boʻlgani, biroq bunga ham fursat berilmasdan darhol osib oʻldirilganini zikr qilgan.

Shuningdek, uning oʻgʻillaridan biri Vizantiya imperatori tomonidan garov sifatida ushlab turilgani ham qayd etilgan, biroq uning keyingi taqdiri haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Yana shunday daʼvolar ham borki, Mustafo Chelebiy Valaxiyaga, undan soʻng esa Kafaga qochib qutulishga muvaffaq boʻlgan. Soʻngra yana Salonikiga qaytib, u yerda shaharni qamal qilgan venetsiyalik mudofaa kuchlari tomonida uzoq davom etgan qamalda qatnashgan. Bu orada Venetsiya tomonidan yana bir Düzmece Mustafo topilib, u oʻzini Boyazidning oʻgʻli deb tanishtirgan va 1425-yil bahorida Venetsiya floti bilan hamkorlik qilgan.thumb|Mustafo Chelebiy nomidan zarb qilingan aqcha. Old tomoni: „Boyazid xon oʻgʻli Mustafo“. Orqa tomoni: „(Xudo) uning hokimiyatini abadiy qilsin. 8224-yilda Edirnada zarb etilgan“

 Merosi 
Edirnada hijriy 824-yil (milodiy 1421-yil)da Mehmed Chelebiyning nomi bilan zarb qilingan kumush tangalar hamda Serresda zarb etilgan mis tangalar bugungi kunga qadar yetib kelgan.

 Manbalar 

Turkum:15-asr Usmoniylar sulolasi vakillari
Turkum:1422-yilda vafot etganlar
Turkum:Usmoniylar imperiyasida qatl etilgan shaxslar
Turkum:Usmoniylar shahzodalari
Turkum:Qatl etilgan turklar
Turkum:Usmoniylar imperiyasi tomonidan 15-asrda amalga oshirilgan qatllar
Turkum:Usmoniylar taxtiga daʼvogarlik qilganlar
Turkum:Sultonlarning oʻgʻillari
Turkum:Boyazid I ning farzandlari