Neyrokimyo

Harakat potentsiallari (action potential) chastotasi kimyoviy sinapsda (chemical synapse) ajralib chiqadigan neyromediator (neurotransmitter) miqdoriga qanday ta'sir qilishini ko'rsatuvchi diagramma. Yuqori impuls chastotalari sinaptik pufakchalar (vesicle) qo'shilishi va sinaps yorig'idagi (synaptic cleft) kimyoviy signallar almashinuvining ortishiga olib keladi. Bu jarayonlar neyrokimyoning asosiy o'rganish obyekti hisoblanadi.

Neyrokimyo (Neurochemistry) — nerv tizimi (nervous system) fiziologiyasini nazorat qiluvchi va unga ta'sir ko'rsatuvchi neyrokimyoviy moddalarni (neurochemical) o'rganadigan fan sohasidir. Bunga neyromediatorlar (neurotransmitter) hamda psixofarmatsevtik vositalar (psychopharmaceuticals) va neyropeptidlar (neuropeptides) kabi boshqa molekulalar kiradi. Neyrobiologiyaning (neuroscience) ushbu maxsus tarmog'i neyrokimyoviy moddalarning neyronlar (neuron), sinapslar (synapse) va neyron tarmoqlari (neural network) faoliyatiga qanday ta'sir qilishini tahlil qiladi. Neyrokimyogarlar nerv tizimidagi organik birikmalarning (organic compound) biokimyosi (biochemistry) va molekulyar biologiyasini (molecular biology) tadqiq qiladilar. Shuningdek, ular ushbu moddalarning kortikal plastiklik (cortical plasticity), neyrogenez (neurogenesis) va neyron differentsiatsiyasi (neural differentiation) kabi jarayonlardagi rolini o'rganadilar.

 Tarixi 
Neyrokimyo tan olingan fan sifatida nisbatan yangi bo'lsa-da, uning asosidagi g'oyalar XVIII asrdan beri mavjud. Dastlab, miya periferik nerv tizimidan alohida tuzilma deb hisoblangan. 1856-yildan boshlab bu g'oyani rad etuvchi bir qator tadqiqotlar o'tkazildi. Miya va periferik nerv tizimining kimyoviy tarkibi deyarli bir xil bo'lib chiqdi. Neyrokimyo sohasidagi birinchi katta qadam "miya kimyosi" (brain chemistry) asoschilaridan biri Iogann Lyudvig Vilgelm Tudixum (Johann Ludwig Wilhelm Thudichum) tomonidan qo'yildi. U ko'plab nevrologik kasalliklar miyadagi kimyoviy moddalar muvozanatining buzilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkinligi haqidagi gipotezani birinchilardan bo'lib ilgari surdi. Shuningdek, u kimyoviy vositalar yordamida ko'plab nevrologik kasalliklarni davolash yoki butunlay sog'aytirish mumkinligiga ishongan dastlabki olimlardan biri edi.

Irvin Peyj (Irvine Page, 1901-1991) 1937-yilda neyrokimyoga bag'ishlangan birinchi yirik darslikni nashr etgan amerikalik psixolog edi. U 1928-yilda Myunxen Kaiser Vilgelm psixiatriya institutida faqat neyrokimyoni o'rganishga ixtisoslashgan birinchi bo'limni tashkil qilgan.

1930-yillarda neyrokimyo asosan "miya kimyosi" deb atalgan. O'sha davrda ushbu fan nerv tizimidagi kimyoviy moddalarning o'ziga xos rollari va funktsiyalarini taklif qilmasdan, faqat turli kimyoviy turlarni aniqlash bilan shug'ullangan. Har qanday miya kasalligi uchun birinchi biokimyoviy patologiya testi shizofreniyani o'rgangan neyropsixiatr Vito Mariya Buskayno (Vito Maria Buscaino, 1887-1978) nomi bilan bog'liq. U shizofreniya, ekstrapiramidal buzilishlar yoki amentiya bilan og'rigan bemorlarning peshobini 5% li kumush nitrat bilan qayta ishlaganda, aminlarning g'ayritabiiy darajasi bilan bog'liq bo'lgan qora cho'kma hosil bo'lishini aniqladi. Bu jarayon "Buskayno reaktsiyasi" (Buscaino Reaction) nomi bilan tanildi.

1950-yillarda neyrokimyo alohida ilmiy tadqiqot intizomi sifatida tan olindi. Neyrokimyoning fan sifatida shakllanishi bir qator "Xalqaro neyrokimyoviy simpoziumlar"ga borib taqaladi. Ularning birinchi to'plami 1954-yilda "Rivojlanayotgan nerv tizimi biokimyosi" (Biochemistry of the Developing Nervous System) nomi bilan nashr etilgan. Ushbu uchrashuvlar Xalqaro neyrokimyo jamiyati (International Society for Neurochemistry) va Amerika neyrokimyo jamiyati (American Society for Neurochemistry) tashkil etilishiga turtki bo'ldi. Dastlabki yig'ilishlarda atsetilxolin (acetylcholine), gistamin (histamine), P moddasi (substance P) va serotonin (serotonin) kabi ehtimoliy neyromediatorlarning xususiyatlari muhokama qilindi. 1972-yilga kelib, bu boradagi g'oyalar aniqroq shaklga ega bo'ldi.

Miya faoliyatini o'zgartirish uchun kimyoviy moddalardan foydalanishdagi birinchi katta muvaffaqiyatlardan biri L-DOPA tajribasi bo'ldi. 1961-yilda Valter Burkmayer Parkinson kasalligi (Parkinson's disease) bilan og'rigan bemorga L-DOPA yubordi. Inyeksiya qilinganidan ko'p o'tmay, bemorda titroq keskin kamaydi va u mushaklarini uzoq vaqt davomida qila olmagan darajada boshqarishga muvaffaq bo'ldi. Bu ta'sir 2,5 soat ichida eng yuqori nuqtaga chiqdi va taxminan 24 soat davom etdi.

 Neyromediatorlar va neyropeptidlar 
Neyrokimyoning eng muhim jihati nerv tizimidagi kimyoviy faollikni tashkil etuvchi neyromediatorlar va neyropeptidlardir. Nerv tizimining to'g'ri ishlashi uchun zarur bo'lgan ko'plab neyrokimyoviy moddalar mavjud.

Magnotsellyulyar neyrosekretor hujayralarda sintezlanadigan oksitotsin (oxytocin) neyropeptidi onalik xulq-atvori va jinsiy ko'payishda, ayniqsa tug'ruqdan oldin va keyin muhim rol o'ynaydi. U kashshof oqsil (precursor protein) bo'lib, neyropeptidni faollashtirish uchun qisqaroq shaklga proteolitik tarzda qayta ishlanadi. Oksitotsin onalar emizish paytidagi sut tushirish refleksi, bachadon qisqarishi va gipotalamus-gipofiz-buyrak usti bezi o'qi (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) jarayonlarida ishtirok etadi. Bu jarayonda u kortizol va adrenokortikotrop gormon ajralishini tormozlaydi.

Glutamat eng keng tarqalgan neyromediator bo'lib, u qo'zg'atuvchi neyrokimyoviy modda hisoblanadi. Ya'ni uning sinaps yorig'iga ajralishi harakat potentsiali paydo bo'lishiga sabab bo'ladi. GAMK (GABA) yoki Gamma-aminomoy kislotasi esa tormozlovchi neyromediator hisoblanadi. U neyronlarning sinapslaridagi plazma membranasiga birikib, manfiy zaryadlangan xlorid ionlarining kirishini va musbat zaryadlangan kaliy ionlarining chiqishini qo'zg'atadi. Ionlarning bu almashinuvi ushbu manfiy o'zgarish tufayli neyronning transmembrana potentsiali giperpolyarizatsiyasiga olib keladi.

Dofamin limbik tizimda (limbic system) hissiy funktsiyalarni tartibga solishda katta ahamiyatga ega bo'lgan neyromediator hisoblanadi. Dofamin miyada kognitiv qobiliyat, uyqu, kayfiyat, sut ishlab chiqarish, harakatlanish, motivatsiya va mukofotlanish kabi ko'plab rollarni bajaradi.

Serotonin kayfiyat, uyqu va miyaning boshqa funktsiyalarini tartibga soluvchi neyromediator hisoblanadi. U periferik signal mediatori bo'lib, oshqozon-ichak traktida va qonda ham uchraydi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, serotonin jigar regeneratsiyasida ham muhim rol o'ynashi mumkin.

 Signal uzatish 
Neyrokimyo neyronlarning turli xillari, tuzilishi va funktsiyalarini hamda ularning kimyoviy komponentlarini o'rganadi. Neyronlar orasidagi kimyoviy signal almashinuvi neyromediatorlar, neyropeptidlar, gormonlar, neyromodulyatorlar va boshqa ko'plab turdagi signal molekulalari orqali amalga oshiriladi. Ko'plab nevrologik kasalliklar miyadagi neyrokimyoviy muvozanatning buzilishi natijasida kelib chiqadi. Masalan, Parkinson kasalligida miyada dofamin darajasining nomutanosibligi kuzatiladi. Davolash uchun miya faoliyatini o'zgartirish va miya buzilishlarini bartaraf etishda qo'llaniladigan neyrokimyoviy moddalarni o'z ichiga olgan dori-darmonlar ishlatiladi. Odatda neyrokimyogarlar miya kimyoviy komponentlarining o'zaro ta'sirini, neyron plastikligini, neyron rivojlanishini, kasallik paytidagi miyadagi jismoniy o'zgarishlarni va qarish davridagi o'zgarishlarni tahlil qiladilar.

 PTSD neyrokimyosi 
Neyrokimyo sohasidagi asosiy tadqiqot yo'nalishlaridan biri posttravmatik stress buzilishining (post-traumatic stress disorder — PTSD) miyani qanday o'zgartirishini o'rganishdir. Neyromediatorlar darajasining o'zgarishi PTSD epizodi sodir bo'lishini va uning qancha davom etishini belgilab berishi mumkin. Dofamin (dopamine) ushbu holatda norepinefringa (norepinephrine) qaraganda kamroq ta'sirga ega. Turli neyrokimyoviy moddalar miyaning turli qismlariga ta'sir qilishi mumkin. Bu esa PTSD uchun qo'llaniladigan dori vositalarining boshqa miya jarayonlariga istalmagan ta'sir ko'rsatmasligini ta'minlaydi. PTSD bilan bog'liq daxshatli tushlarni kamaytirishga yordam beradigan samarali dori vositasi sifatida Prazosin hisoblanadi.

 Yana qarang 

Neyrokimyogarlar ro'yxati
Molekulyar neyrobiologiya
Neyroendokrinologiya
Neyrogenez
Neyroimmunologiya
Neyromodulyatsiya
Neyrofarmakologiya
Neyroplastiklik yoki Sinaptik plastiklik
Signal o'tkazilishi

 Manbalar 

 Havolalar 
Basic Neurochemistry onlayn, qidirish mumkin bo'lgan darslik.
 Amerika neyrokimyo jamiyati
 Osiyo-Tinch okeani neyrokimyo jamiyati
 Yevropa neyrokimyo jamiyati
 Yaponiya neyrokimyo jamiyati


Turkum:Fan