Niyoziy Misriy

Niyoziy Misriy (1618-yil 9-mart, Malatya – 1694-yil 16-mart, Limni) – Niyâziya yoki Misriya deb ataluvchi, darveshlarning Xalvatiya tariqati tarmogʻining homiysi, soʻfiy mutasavvif va shoir boʻlgan. U turli manbalarda Niyâzîy Mısrîy, Mısrîy Nıyâzîy, Shayx Mısrîy hamda Mehmed ül-Mısrîy nomlari bilan ham tilga olinadiHeath W. Lowry, Historical Vestiges of Niyâzî Misrî’s presence on the Island of Limnos/Niyazi Misri’nin Limni Adasında Bulunan Tarihi İzleri (bilingual edition), trns. Kıvanç Tanrıyar, Istanbul:Bogazici University Press, 2011, p.5.

U bir qancha ilohiy-irfoniy sheʼrlar muallifi boʻlib, Turkiyada hozirgacha saqlanib kelayotgan Yunus Emre kabi avvalgi turk tasavvufiy sheʼrlariga yozgan sharhlari bilan ham tanilgan.

 Hayoti 
Niyoziy Misriyning asl ismi Mehmed boʻlib, u 1618-yil 9-mart kuni hozirgi nomi Soʻgʻanli boʻlgan Aspozi qishlogʻida, Malatyada tugʻilganMustafa Aşkar, „Niyâzî-i Mısrî“ in İslam Ansiklopedisi, 2007, Vol.33, p.166. Otasi Soganjizoda Ali Chalabiy an-Naqshbandiya boʻlib, nomidan ham koʻrinib turibdiki, u Naqshbandiya tariqatiga mansub edi. Shuning uchun Niyoziy Misriy soʻfiy muhitida tugʻilib, shu muhitda voyaga yetganMustafa Aşkan, Niyazi Mısri ve Tasavvuf Anlayışı, Ankara:Kültür Bakanlığı, 1998, p.62. Niyâzîy va Mısrîy uning taxalluslari hisoblanadi. Mısrîy taxallusi esa u Misrda taʼlim olgani munosabati bilan berilganMustafa Aşkan, Niyazi Mısri ve Tasavvuf Anlayışı, Ankara:Kültür Bakanlığı, 1998, p.61 . U turli madrasalarda tahsil olib, tasavvuf haqidagi bilimlarini turli joylarda chuqurlashtirgan. 1655-yilda u xalvatiy shayxi Sinon-ı Ümmîdan xalifalikni olib, irshodga (ruhiy yetakchilikka) ijozat oladiMısri Niyazi Divanı Şerhi, Yazan: Seyyid Muhammed Nur, Haz.: M. S. Bilginer.

Niyoziy Misriy 1694-yilda chorshanba kuni tongda Usmonli sultoni tomonidan surgun qilingan Lemnos orolida vafot etadiMustafa Aşkar, „Niyâzî-i Mısrî“ in İslam Ansiklopedisi, 2007, Vol.33, p.167, va shu orolda oʻz maqbarasiga dafn qilinadi. U turk va arab tillarida, nazm va nasr shaklida yozilgan oʻndan ortiq asar muallifidir.

 Taʼlimoti 
Niyoziy Misriy mashhur soʻfiy Ibn Arabiyning – tasavvufdagi Vahdat ul-vujud (Borliq yagonaligi) maktabi asoschisining qarashlarini qabul qilganEkrem Demirli, Niyazi Misri-Tasavvufi Görüşleri, İslam Ansiklopedisi, 2007, Vol.33.,p.169, biroq bu mavzuda izchil, tizimli bir asar yozmagan. Shunga qaramay, u bu qarashni nasriy va sheʼriy asarlarida chuqur tarzda qayta ishlagan. Uning fikricha, olamdagi barcha narsalar Xudoning sifatlarining aksidir. Niyoziy Misriyning ayrim qarashlari ham ulamo, ham baʼzi soʻfiy doiralar vakillarining eʼtiroziga sabab boʻlgan. Tanqidga uchragan qarashlaridan biri – nubuvvat (paygʻambarlik) Muhammad paygʻambardan keyin ham davom etgani haqidagi fikridir. Misriy Muhammadning ikki nabirasi Hasan va Husaynni paygʻambarlar sifatida koʻradiMustafa Aşkar, Mehmed Niyazi Mısri el-Malati, Hayatı, Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı, (PhD.Thesis) Ankara, 1997, p.208-210.

 Sheʼrlari 
Niyoziy Misriy tasavvufiy majlislarda ilohiy sifatida bastalangan va kuylangan sheʼrlari bilan ham mashxur shoir hisoblanadi. Yunus Emre singari Niyoziy Misriy ham nozik, chuqur tasavvufiy haqiqatlarni juda sodda tilda ifoda eta olgan.

 Asarlari 
 Turkcha 
 Dīvon
 Tuhfetü’l-ushshoq
 Süleymaniye kutubxonasi, Rashid Efendi 1218 raqamli majmuasi
 Majmua-i Kalimāt-i Qudsiyya
 Risola fi’t-tasavvuf
 Risola-i Davriyya
 Taʼbīrātu’l-vāqi‘āt
 Risola-i Davriyya
 Risola-i As’ila va Ajviba-i Mutasavvufona
 Risola-i Eshrātu’s-Sā‘at
 Taʼbīrnomai
 Risola-i Hasaneyn
 Risola-i Hizriyya
 Risola-i Arshiyya
 Vahdatnoma
 Risola-i Ioda
 Risola-i Nuqta
 ‘Aqīdatu’l-Mısrî
 Risola fī Davrān-ı Sofiya
 Atvor-i Sab‘a
 Sharh-i Asmā-i Husnā
 Sharh-i Nutq-i Yunus Emre

 Arabcha 
 Mavā’idu’l-irfān
 Davra-i ‘Arshiyya
 Tasbīh-i Qasīda-i Bür’e (Bürde)
 Tafsīr-i Fātiḥatu’l-Kitāb
 Majolis

 Yana qarang 
 Tasavvuf
 Xalvatiya tariqati
 Vahdat ul-vujud
 Ibn Arabiy
 Yunus Emre
 73 firqa (hadis)

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Heath W. Lowry, Historical Vestiges of Niyâzî Misrî's Presence on the Island of Limnos / Niyazi Misri’nin Limni Adasında Bulunan Tarihi İzleri (ikki tilli nashr), tarj. Kivanch Tanriyar, Istanbul: Bogazichi University Press, 2011.
 Paul Ballanfat, „Niyâzî Misrî: l’Égypte, station mystique pour un soufi turc du XVIIe siècle“, Le soufisme à l’époque ottomane, Cahiers des Annales islamologiques 29 (Qohira, 2010), 252–253-betlar.
 Mustafa Ashkan, Niyazi Mısri ve Tasavvuf Anlayışı [Niyazi Misri and His Sufi Perspective], Ankara: Kültür Bakanlığı, 1998.
 Niyazi Mısri, Niyazi Misri: Life & Poems, tarj. Paul Smith, Introduction to Sufi Poets Series (qogʻoz muqova), 2020 
 Niyazi Misri, Beş Risale (Besh risola), Oguzhan Donmez (tarj. va nashrga tay.), BüyüyenAy Yayınları, 2022 
 Kenan Erdogʻan: Niyazî-i Mısrî: Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı [Niyazî-i Mısrî: Uning hayoti, adabiy shaxsiyati, asarlari va devoni], Ankara (Akçağ Basım Yayım Pazarlama A.Ş.), 1998. 
 Derin Terzioʻgʻlu: Sufi and the Dissident in the Ottoman Empire: Niyazi-i Mısri (1618–1694). Garvard universiteti (nashr etilmagan PhD dissertatsiyasi), 1999.
 Mustafa Kara: "Shamsaddin Mısrîning Limni safarlari, " Bursa Araştırmaları, № 29. Bursa, 2010. 12–17-betlar.
 Mustafa Tatcı: Limni’de Sürgün Bir Velî: Niyâzî Mısrî’nin Hâtırları, [Lemnosda surgundagi bir valiy: Niyoziy Misriyning xotiralari], Istanbul (H Yayınları), 2010-yil mart. 
 Mustafa Kara va Yusuf Kabakçı (tuzuvchilar va muharrirlar): Niyazi-i Mısri’nin İzinde Bir Ömür Seyahat, [Niyazi-i Misri izidan umrboqiy sayohat], Istanbul (Dergah), 2010-yil noyabr
 Stiven Hirtenstayn – Ibn Arabiydan Niyoziy Misriygacha

 Havolalar 
 My Heart Became a Nightingale (Can Yine Bülbül Oldu) Muhammad Niyaziy al-Misriy tomonidan yozilgan
 Britannica – Niyaziy Misriy

Turkum:Soʻfiylar
Turkum:Sunniy soʻfiylar
Turkum:Tasavvufiy shoirlar
Turkum:Usmonli davri so‘fiylari
Turkum:Turk so‘fiylari