Qishki sport turlari

Qishki sport turlari yoki qishki mashgʻulotlar – qor yoki muz ustida oʻtkaziladigan musobaqaviy sport turlari yoxud dam olish (rekreatsion) maqsadida olib boriladigan faoliyatlarning umumiy nomlanishidir. Ularning aksariyati changʻi uchish, konki uchish va chanada uchish sportining turli xil koʻrinishlaridan iborat. Anʼanaviy ravishda bunday oʻyinlar, asosan faqat qish fasli sovuq keladigan hududlarda ommalashgan boʻlib, biroq sunʼiy qor va sunʼiy muzning yaratilishi va keng ravishda qoʻllanilishi, bu boradagi vaziyatni oʻzgartirib, har qanday iqlim sharoitida ham qishki sport musobaqalari oʻtkazish imkonini yaratdi. Ushbu musobaqalarda oʻyin maydonlari, asosan, sunʼiy qor yoki muz qoplamasi bilan qoplanib, chana va konki kabi instrumentlarning erkin toyishiga imkon beradi.

Sunʼiy muzdan yumshoq iqlimli hududlarda konki uchish, shaybali xokkey, para-xokkey, ringet, brumbol, bendi(koptokli xokkey), rink-bendi, rinkboll va sponji kabi sport turlari uchun muz maydonlarini (katoklarni) yaratishda foydalaniladi. Misol uchun, konkida yugurish sportida aylanma tarzda hosil qilingan muz yoʻlaklaridan foydalaniladi, biroq baʼzi qishki sport inshootlarida bir nechta muz ustidagi sport turlari talablari birlashtirilib, yagona muz maydoni yaratiladi. Tur-skeytingdek uzoq masofaga konkida uchish kabi sport turlari, musobaqalari, faqat ochiq havoda – muzlagan koʻllar, hovuzlar va botqoqliklarning tabiiy muz qoplamalarida oʻtkaziladi.

Keng tarqalgan yakkalik sport turlaridan: changʻi poygalari, togʻ changʻi sporti, snoubording, changʻida sakrash, konkida yugurish, figurali uchish, chana sporti, skeleton, bobsley, SkiO, qordayurar kabilar mavjud.

Keng tarqalgan jamoaviy sport turlariga: shaybali xokkey, kyorling, bendi(koptokli xokkey), ringet va brumbol (yopiq yoki ochiq muz maydonlarida, shuningdek qorli maydonlarda oʻtkaziladi), rinkbollar kiradi.

Qishki sport bilan shugʻullanuvchilar soniga koʻra, shaybali xokkey dunyodagi eng ommabop qishki jamoaviy sport turi hisoblanadi, undan keyingi oʻrinni bendi egallaydi.

Qishki sport turlari uchun maxsus, davomiy ravishda turli musobaqalar uyushtirilib, ularning eng asosiylari – Qishki Olimpiya oʻyinlari va Qishki Universiada hisoblanadi.

 Tarixi 
Qish mavsumidagi qor va muz qoplami qadimdan insoniyatga chana, changʻi va konkilar yordamida harakatlanishni transport vositasi sifatida keng qoʻllash imkonini bergan. Bu esa, yilning boshqa fasllaridan farqli oʻlaroq, aynan qish mavsumi uchun moslashgan turli xil hordiq turlari va sport yoʻnalishlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Tabiiyki, qishki sport turlari qish fasli uzoq davom etadigan mamlakatlarda koʻproq ommalashib borgan.

1864-yilda Yevropaning Alp togʻlarida joylashgan Sankt-Morits shahri ilk mashhur qishki kurortga aylantirildi.

Olimpiya oʻyinlarining dastlabki bosqichlarida sport turlarini yozgi va qishki turkumlarga ajratishga katta eʼtibor berilmagan . Bunday eʼtiborsizlik 1890-yillarning oxiridan to 1900-yillarning oʻrtalariga qadar davom etgan. Bu davr mobaynida, bugungi kunda Qishki Olimpiya oʻyinlari tarkibiga kiruvchi ayrim sport turlari Yozgi Olimpiada doirasida oʻtkazilgan. Dastlab barcha olimpiya sport turlarini yagona tadbir va dastur asosida birlashtirish rejalashtirilgan boʻlsada, kelgusida ayrim sport turlarining atrof-muhit va iqlim sharoitlariga boʻlgan talablarini hisobga olib, olimpiya oʻyinlarini alohida oʻtkazishga qaror qilindi.

Qishki sport turlarining aksariyati ochiq havoda oʻtkazilsa-da, XX asr oʻrtalaridan boshlab shaybali xokkey, konkida yugurish va qisman bendi (koptokli xokkey) kabi yoʻnalishlar yopiq inshootlarga koʻchirildi. Sunʼiy muz bilan taʼminlangan yopiq muz maydonlari issiq iqlimli hududlarda ham konki uchish va xokkey oʻyinlarini tashkil etish imkonini beradi.

Kelgusi asrda iqlim o‘zgarishi ochiq havoda oʻtkaziladigan qishki sport turlariga jiddiy salbiy taʼsir koʻrsatishi taxmin qilinmoqdaBradford, Nick (2019) The Future of Winter Sports and Recreation National Environmental Education FoundationBürki, Rolf (2003) Climate Change and Winter Sports: Environmental and Economic Threats CIPRA.org.

 Sport turlari roʻyxati 
Eslatma: Sport turi yonidagi Olimpiya halqalari ushbu turning Qishki Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilganligini bildiradi. Paralimpiya logotipi esa Olimpiada dasturiga kirmagan, ammo Qishki Paralimpiya oʻyinlari tarkibiga kiritilgan sport turlarini anglatadi.

 Konkida uchish 
 Figurali uchish 28px
 Short-trek 28px
 Konkida yugurish sporti 28px
 Changʻida uchish 
 Ski ballet
 Skibock
 Tez tushish (chang'i sporti)
 Changʻi sporti 28px
 Biatlon 28px
 Changʻi poygalari 28px
 Fristayl 28px
 Mogul 28px
 Monochang'ida uchish
 Nyu-skull (chang'i sporti)
 Chang'i ikkikurashi 28px
 Changʻi ustida kamondan oʻq otish
 Skiboarding
 Skibobbing
 Skijoring
 Tramplindan sakrash 28px
 Ski-alpinizm 28px
 SkiO
 Snoukayting
 Spidglayding
 Telemark
 Qishki pentatlon
 Ski-BASE sakrash
 Chanada sirpanish 
Muz yoʻlaklari va maydonlarida chana yordamida harakat qilinuvchi sport turlari:
 Bobsley 28px
 Chana itlari poygasi
 Muz bloklarida sirpanish
 Chana sporti 28px
 Skeleton 28px
 Vok poygasi
 Snoubording 
 Snoubordda uchish 28px
 Snoubord-kross 28px
 Para-snoubord 24px
 Snouskeyt
 Sloupstayl 28px
 Snoushuing
 Qorda yurar texnikalar 
 Fristayl
 Snocross
 Jamoaviy sport turlari 
 Bandy
 Brumbol
 Kyorling 28px
 Shaybali xokkey 28px
 Sledge xokkey 24px
 Aysshtok
 Patrul poygalari
 Ringet
 Rinkbol
 Rink-bandy
 Qor beysboli
 Qor regbisi
 Qor iloni(sport turi)
 Qor volleyboli
 Sponji yoki sponj xokkey
 Sinxron figurali uchish
 Yukigassen (jamoaviy qorbo'ron)
 Boshqalar 
 Qorda yurish (velosiped
 Barrel jamping
 Muz kanoesi
 Muzga chiqish
 Muz kriketi
 Snoudrifting
 Qor golfi
 Rekreatsion sport 
Ayrim sport turlari bilan professional darajada emas, balki koʻproq hordiq chiqarish maqsadida (yoki shunchaki zavqlanish uchun), koʻpincha bolalar tomonidan havaskorona shugʻullaniladi:
 Muz yaxtasi
 Qishki baliq ovi
 Tobbogan
 Qorbo'ron
 Ahamiyatli qishki sport tadbirlari 
 Qishki Olimpiada oʻyinlari
 Qishki Paralimpiya o‘yinlari
 Qishki Universiada
 Qishki Osiyo o'yinlari
 Shimoliy o'yinlar
 Jahon kuboklari 
 Jahon chempionatlari 
 Yana qarang 
 Qishki karnaval
 Sport
 Manbalar 
 Havolalalar 

 Adabiyotlar 

 Syers, Edgar; Syers, Madge (eds.) (1908) The Book of Winter Sports London: Edward Arnold 
 Dier, J. C. (ed.) (1912) The Book of Winter Sports, an attempt to catch the spirit of the keen joys of the winter season The Macmillan Company
 Jessup, Elon Huntington (1923) Snow and ice sports: a winter manual E. P. Dutton & Co.
 Cereghini, Mario (1955) Five Thousand Years of Winter Sports Edizioni del Milione
 Liebers, Arthur (1971) The Complete Book of Winter Sports NY: Coward, McCann & Geoghegan