Usmonli imperiyasining yuksalishi

Usmonli imperiyasining yuksalish davri — taxminan 1299-yilda Usmonli beyligining (usmonli turkcha: Osmanlı Beyliği) vujudga kelishi bilan boshlangan va 1453-yilgacha davom etgan tarixiy davrdir. Bu davrda Shimoliy-g‘arbiy Anadolu hududidagi Bifiniya mintaqasida Usmoniylar sulolasi tomonidan boshqarilgan siyosiy tuzilma shakllandi hamda Vizantiya imperiyasi chegarasidagi kichik beylikdan Bolqonlar, Kavkaz, Anadolu, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikani qamrab olgan qudratli imperiyaga aylandi. Shu sababli, Usmonli imperiyasi tarixining bu bosqichi “proto-imperiya davri” deb ham ta’riflanadi. Ushbu davrning katta qismida usmonlilar mintaqadagi ko‘plab raqobatchi davlatlardan biri bo‘lib, o‘z hududlari ustidan nazoratni saqlab qolish uchun mahalliy harbiy yetakchilar (g‘oziylar) va qaram hokimlar (beylar) ko‘magiga tayanganlar. XV asr o‘rtalariga kelib, Usmonli sultonlari yetarli darajada shaxsiy hokimiyat va siyosiy nufuzni jamlay oldilar va natijada markazlashgan imperiyaviy davlat barpo etildi. Bu jarayon Sulton Mehmed II (1451–1481-yillar hukmronligi) davrida amalga oshirildi. 1453-yilda Konstantinopolning zabt etilishi Usmonli davlati kichik beylikdan to‘laqonli imperiyaga aylanganini ramziy jihatdan ifodalovchi voqea sifatida qaraladi va imperiya tarixidagi muqim burilish nuqtasi hisoblanadi.


Usmonlilar muvaffaqiyatining sabablarini bitta omil bilan izohlab bo‘lmaydi, chunki bu omillar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borgan va usmonlilar doimo o‘zgarib turuvchi sharoitlarga moslashib kelganlar. Ushbu davrning dastlabki bosqichi, ya’ni XIV asr, manbalar kamligi sababli tarixchilar uchun ayniqsa murakkab hisoblanadi. Usmon I hukmronligi davridan birorta ham yozma hujjat saqlanib qolmagan, asrning qolgan qismiga oid manbalar ham juda kam. Bundan tashqari, usmonlilar o‘z tarixlarini yozib qoldirishni faqat XV asrda, ya’ni tasvirlangan voqealardan qariyb yuz yildan ortiq vaqt o‘tgach boshlaganlar. Shu bois keyingi davr solnomalarida keltirilgan rivoyatlar va voqealarni tahlil qilishda haqiqat bilan afsonani ajratib olish tarixchilar uchun katta qiyinchilik tug‘diradi. Hatto ayrim tarixchilar Usmonli tarixining eng ilk davrini “qora tuynuk” deb atab, uni to‘liq aniqlash deyarli imkonsiz ekanini ta’kidlaganlar.

 Manbalar