Al-Qudaiy

Muhammad ibn Salama al-Qudaiy (454/1062-yilda vafot etgan) Shimoliy Afrikadagi Fotimiylar xalifaligida shofiʼiylik mazhabi boʻyicha sunniylarga qozilik qilgan, voizlik va tarixnavislik bilan shugʻullangan. Asli eronlik boʻlgan.

Al-Qudaiy yettita muhim asar va boshqa bir qancha kitoblar muallifi boʻlgani bilan mashhur. Qimmatli asarlari qatorida Osmondagi nur va Fazilatlar xazinasi asarlari ham boʻlib, ular Muhammad paygʻambar va Alining vaʼzlari, hadislari, hikmatlari hamda boshqa rivoyat qilingan taʼlimotlarini oʻz ichiga olgan toʻplamlardir. Asl qoʻlyozmalarida biri — paygʻambarning tarjimai holi saqlanib qolgan.
 Faoliyati 
Al-Qudaiy vazir Ali ibn Ahmad al-Jarjaraiy (1045-yilda vafot etgan) huzuridagi devonxonada kotib boʻlgan. Bagʻdodda tugʻilgan boʻlib, vazirning kotib, baʼzilarning aytishicha esa, vazir oʻrinbosari boʻlgan edi. Al-Qudaiy olim al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy (1078-yilda vafot etgan) bilan bir paytda devonxonada xizmat qilgan. Fotimiylar davrida sunniy aholi ustidan qozilik qilgan. 1053-yilda haj qilgan. 1055-yilda xalifaning elchisi sifatida Vizantiyaga tashrif buyurgan.

Al-Qudaiy oʻzining ilmiy faoliyati, ayniqsa hadis ilmi borasidagi bilimi uchun katta hurmat qozongan va koʻplab hadis asarlarida roviylar qatorida tilga olingan. Shofiʼiy faqihi Abu Tohir as-Silafiy (1180-yilda vafot etgan) al-Qudaiy haqida shunday degan: „Uning shuhrati tufayli men batafsil tushuntirib oʻtirmayman.... u ishonchli roviylar qatoriga kiradi“. Shogirdi Ali ibn Makula taʼrifiga koʻra, „turli-tuman fanlar ustasi edi... Misrda uning darajasiga yetadigan boshqa biror kishini bilmayman“.
Al-Qudaiy Muhammad paygʻambar haqidagi asardan tashqari, paygʻambarlar va xalifalarning qisqa va loʻnda tarixini ham yozgan. Kirish qismida qisqalikka eʼtibor bergani, biroq bu „koʻngilochar vaqt oʻtkazish va suhbatlashish uchun mutlaqo yetarli“ ekanini taʼkidlagan. Baʼzi hollarda xalifalar haqidagi tarixiy maʼlumoti faqatgina qisqa shaxsiy tavsif hamda hukmronlik davrida faoliyat yuritgan amaldorlarning nomlaridangina iborat boʻlib qolgan.

Al-Qudaiyning Fotimiylar tarixi haqidagi asariMS Pococke 270, Bodleian Library, Oxford keyinchalik al-Maqriziy va boshqa olimlar uchun manba vazifasini bajargan. Al-Qudaiyning vafotidan keyin tanazzulga yuz tutgan Fustat shahrining holati haqidagi taʼrif al-Maqriziy uchun shaharning tarixiy joylashuvi haqida maʼlumot berishda asosiy manba boʻlgan. Shuningdek, al-Qudaiy Molikiylik mazhabining eng mashhur qonunlarini oʻz ichiga olgan risola ham yozgan.

Al-Qudaiyning hadislar haqidagi kitobi, hadislar toʻplami, keng omma orasida mashhur boʻlgan. Mazkur asarning Ispaniyada saqlanayotgan toʻrtta Morisko varianti maʼlum boʻlib, ularning uchtasi Almonaciddan keltirilgan. Ulardan ikkitasi arab tilida, bittasi toʻliq aljamiado yozuvida, qolgan ikkitasi esa yana ikki tilda yozilgan.

Paygʻambarning hayoti haqidagi asari hali oʻrganilmagan. Mazkur asar Shiravayh ad-Daylamiyning asari uchun asos boʻlgan. Ibn Taymiyya mazkur asarni Muhammad haqidagi xayoliy va haddan ortiq maqtovli maʼlumotlari tufayli tanqid qilgan. Bu esa al-Qudaiy mazkur asarida Muhammad paygʻambarga diniy va siyosiy rahbar emas, balki namunali inson sifatida koʻproq eʼtibor berganini koʻrsatadi.
 Manbalar 

 Adabiyotlar 

Turkum:1062-yilda vafot etganlar
Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar
Turkum:11-asr misrlik tarixchilar
Turkum:11-asr eroniy tarixchilar
Turkum:Misrlik eroniylar