Rasad

Rasad (; ) qul joriya boʻlib, al-Mustansir Billohning volidasi sifatida 1044-yildan 1071-yilgacha Misrning amaldagi regentiga aylangan. Rasad ismi soʻzma-soʻz „kuzatilgan, nazorat qilingan“ maʼnosini anglatadi.

 Hayoti 
Rasad Sahroi Kabir janubidagi Afrikadan edi. U sudanlik deb tasvirlanadi. Rasad ilk bor Misr hukmdori Ali az-Zohirning fotimiy xalifasiga qarashli Fotimiy haramiga joriya sifatida kirgan. Hukmdor uni yahudiy savdogar Abu Saʼd at-Tustariydan sotib olgan edi.

Rasad tez orada erining sevimlisiga aylandi va keyinchalik unga „malika“ unvoni berildi. Bu odatda „qirolicha“ deb tarjima qilinadi va bu unvon uni qul joriyadan koʻra rasman sulola aʼzosi sifatida eʼtirof etilganini bildirardi. Keyinchalik u al-Mustansir Billoh ismli oʻgʻil tugʻib berganida, quvonchga toʻlgan az-Zohir yosh shahzoda oʻzi vafot etgach Fotimiy taxtiga oʻtirishini eʼlon qildi. U oʻzining qul egasi tomonidan oʻgʻil sifatida tan olingan farzandni dunyoga keltirgach, ummu valad maqomini oldi, bu esa qul egasi vafot etganida u avtomatik tarzda ozod boʻlishini anglatardi.

 Amaldagi hukmdor 
1036-yilda uning oʻgʻli al-Mustansir yetti yoshida Misr taxtiga oʻtirdi. Rasmiy jihatdan, al-Mustansir voyaga yetmagan davrida Misrni vazir Ali ibn Ahmad al-Jarjaroiy boshqarardi. Rasad hech qachon rasman regent sifatida tayinlanmagan, biroq Xalifaning onasi (yaʼni volidai sulton) sifatida u nihoyatda katta norasmiy taʼsirga ega edi.

Al-Jarjaroiy 1044-yilda vafot etgach, Rasad oʻz devonini tashkil etdi va oʻzining sobiq egasi Abu Saʼd at-Tustariyni uning boshligʻi etib tayinladi. Passiv feʼlli oʻgʻlining roziligi bilan u lavozim va mansablarga oʻz tarafdorlarini tayinlashga taʼsir koʻrsatish orqali davlatni amalda oʻzi boshqarardi, shuning uchun ham u oʻgʻlining haqiqiy hukmdori, uning devoni esa davlatning „hokimiyat darvozasi“ ekanligi aytilgan. Vazir al-Falahiy nomigagina boshliq edi, ammo deyarli hech qanday haqiqiy hokimiyatga ega emasdi, aslida hokimiyat Rasad va at-Tustariy qoʻlida edi. Rasad at-Tustariy va al-Falahiyni bir-biriga qarshi qoʻyardi. 1047-yilda al-Falahiy qoʻshin tarkibidagi turk unsurlar bilan til biriktirib, at-Tustariyni oʻldirtiradi. Rasad esa keyingi yili al-Falahiyni qamab, qatl ettiradi. U qisqa muddatga at-Tustariyning ukasi Abu Nasrni oʻz devonining boshqaruviga tayinladi.

Biroq at-Tustariyning aniq qotili aniqlanmay qoldi va al-Mustansir koʻplab turk askarlarini jazolashni istamadi. Shunday qilib, turklar taʼsirini muvozanatlash uchun Rasad koʻplab qora tanli qul askarlarni jalb qildi va davlat amaldorlarini ularni sotib olishga majbur qildi. 1050-yilda vazir al-Husayn al-Jarjaroiy bu siyosatga eʼtiroz bildirganida, Rasad uni lavozimidan olib, oʻrniga ilgari uning devoniga bosh boʻlgan Abu Muhammad al-Yazuriyni tayinladi. Al-Yazuriy „uning siyosati va qarashlarini hayotga tatbiq etishga intilar edi“. U 1058-yilgacha bir vaqtning oʻzida ham uning devoniga boshliq, ham oʻgʻlining vaziri boʻlib xizmat qildi. Ibn as-Sayrofiy va al-Maqriziyning yozganlariga koʻra, qora tanli qul askarlarining soni 50 mingdan oshgan.

1054-yilda Misrni ogʻir ocharchilik qamrab oldi. Fotimiylar mamlakatga oziq-ovqat yetkazib berish uchun Vizantiya imperatritsasi Theodora bilan muzokaralar olib bordilar. Shuningdek, ular shimoliy Suriya Mirdosiylariga qarshi umumiy dushman boʻlganlari sababli ehtimoliy harbiy ittifoqni ham muhokama qildilar. Toif al-Azhariyning qayd etishicha, Rasad bu muzokaralarda yetakchi rol oʻynagan boʻlishi mumkin, ayniqsa u bunga qadar Theodora bilan hadyalar almashgan.

Rasadga 5 ming qul xizmat koʻrsatgan, u yirik xayriya mulklari bilan taʼminlangan va qurilish dasturini moliyalashtirgan. U qora tanli askarlar (ularning aksariyati uning vatandoshlari edi) manfaatlarini saroy qoʻshinidagi turk raqiblariga qarshi davom etayotgan kurashda faol himoya qildi. Qoʻshin ikki qanoti oʻrtasidagi iroda janglari 1062-yilda ochiq urushga aylandi, soʻngra Misrni qaqshatgan uzoq qurgʻoqchilik vaziyatni yanada ogʻirlashtirdi. Tez orada turklar gʻalaba qozondilar va xalifa hamda xalifa onasi qora tanlilarni qoʻllab-quvvatlaganlari uchun, volidai-sulton hibsga olinib, mulkidan mahrum qilindi. Oʻz navbatida, al-Mustansir ham xazinasini boʻshatib, oʻz askarlariga pora berish orqali ularni tinchitishga majbur boʻldi.

 Keyingi yillari 
1067 yoki 1069-yilda turk askarlarining gʻalabasidan soʻng, Rasad al-Mustansirning qizlari bilan birga Bagʻdodga qochdi. Garchi bu rivoyat bahsli boʻlsa-da, Rasadning hokimiyati sezilarli darajada cheklangani va undan keyingi solnomalarda juda kam tilga olingani maʼlum.

1074-yilda xalifa al-Mustansir Badr al-Jamoliy va uning suriyalik yollanma qoʻshinlari yordami bilan tartibni tiklashga muvaffaq boʻldi. Oʻzi ham bir vaqtlar qul boʻlgan al-Jamoliy 1074-yildan soʻng vazir etib tayinlandi. Bu Rasadning uzoq davom etgan amaldagi hukmdorligining amalda yakuni boʻldi, biroq u umrining qolgan qismida ham sulolaviy diplomat vazifasini bajarishda davom etdiLeigh K. Jenco, Murad Idris and Megan C. Thomas (2019), The Oxford Handbook Of Comparative Political Theory, p. 288.. 1078-yilda u Yaman malikasi Arva as-Sulayhiy bilan diplomatik yozishmalar olib borganida tilga olinadi. Arvaning Fotimiylarga yoʻllagan dastlabki maktubi saqlanib qolmagan, biroq Rasadning javob maktubi bizgacha yetib kelgan. Bu uning boshqa bir malika bilan olib borgan yagona rasmiy yozishmasi boʻlib, unda u oʻzini birinchi va yagona bor „malika“ deb atagan.

 Avlodlari 
Fotimiy sulolasi va al-Mustansirning 1094-yildagi vafotidan soʻng hukmronlik qilgan uning avlodlari orqali Rasadning nasl-nasabi hozirgi kungacha yetib kelgan. Masalan, hozirda Ogʻa Xon V, Nizoriy ismoiliylar imomi boshchilik qilayotgan Ogʻaxonlar – aralash fors/Yevropa nasabli sulola – al-Mustansir orqali toʻgʻridan-toʻgʻri Rasadga borib taqalishlarini daʼvo qiladilar.

 Izohlar 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 





Turkum:Misr ismoiliylari
Turkum:Fotimiylar
Turkum:Misrlik qul egalari
Turkum:Qul egasi bo‘lgan ayollar
Turkum:Qul joriyalar
Turkum:Misr hukmdorlarining joriyalari
Turkum:XI asr qullari
Turkum:Misr regentlari
Turkum:Afrikadagi ayol regentlar