Istanbul tarixi

XXI asr boshlarida arxeologlar tomonidan topilgan neolit davriga oid artefaktlar Istanbulning tarixiy yarim orolida miloddan avvalgi 6-ming yillikdayoq aholi yashab kelganini koʻrsatadi. Yaqin Sharqdan Yevropaga neolit inqilobi yoyilishida muhim oʻrin tutgan bu ilk manzilgoh suv sathining koʻtarilishi natijasida suv ostida qolishidan avval qariyb 1 ming yil davomida mavjud boʻlgan. Osiyo qismidagi insonlar yashagan ilk manzilgoh Fikirtepe tepaligi mis-tosh davriga oid boʻlib, u yerdagi topilmalar miloddan avvalgi 5500–3500-yillarga tegishlidir. Yevropa qismida, yarimorol uchi (Sarayburnu) yaqinida miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarida ham manzilgoh boʻlgan. Zamonaviy tadqiqotchilar uni ehtimoliy frakiycha toponim „Lygos“ bilan bogʻlaganlar, ushbu toponim Katta Pliny tomonidan Vizantiya joylashgan hududning avvalgi nomi sifatida tilga olingan.

Hudud atrofida miloddan avvalgi 6700-yillarga oid manzilgohlar boʻlganini koʻrsatuvchi dalillar mavjud, shaharning aynan hozirgi markaziy joyida biror aholi punkti mavjud boʻlgan yoki yoʻqligini aniqlash qiyin. Biroq shaharning oʻzi haqidagi eng qadimgi yozma qaydlari taxminan miloddan avvalgi 660-yillarga taalluqlidir. Oʻsha davrda yunon koʻchmanchilari Attika viloyatidagi Megara shahridan kelib, hududni mustamlaka qilib, Bosforning Yevropa sohilida Vizantiy shahriga asos solganlar. Miloddan avvalgi 196-yilda shahar Rim Respublikasi qoʻliga oʻtgan va 330-yilgacha lotin tilida Vizantiy nomi bilan tanilgan. 330-yilda shahar nomi tez orada Konstantinopol deb oʻzgartirilgan va Rim imperiyasining yangi poytaxtiga aylangan. Yustinian I hukmronligi davrida shahar gʻarb olamidagi eng yirik shaharga aylangan, aholisi esa qariyb yarim million kishiga yetgan. Konstantinopol amalda 1453-yilda yuz bergan Konstantinopol fathiga qadar Vizantiya imperiyasining poytaxti boʻlib xizmat qilgan. Shundan soʻng Konstantinopol Usmoniy turklar poytaxtiga aylangan.

Oʻrta asrlar davomida aholi soni kamaygan boʻlsa-da, Usmoniylar imperiyasi tarixiy ravnaq choʻqqisiga yaqinlashar ekan, XVI asrda shahar aholisi qariyb 700 ming kishiga yetgan. Shuningdek, dunyodagi eng yirik shaharlar qatoriga qaytgan. Turkiya Respublikasi 1923-yilda tashkil topgach, mamlakat poytaxti Konstantinopoldan (Istanbuldan) ilgari Angora deb yuritilgan Anqaraga koʻchirilgan.

 Qadimgi davr 
Bugungi kunda Istanbul nomi bilan maʼlum boʻlgan hududda odamlar kamida neolit davridan beri yashab keladi. Maʼlum boʻlgan eng qadimgi manzilgoh miloddan avvalgi 6700-yilga tegishli boʻlib, 2008-yilda Yevropa qismidagi tarixiy yarimorolda joylashgan Yenikapı metro bekati va Marmaray tunneli qurilish ishlari chogʻida kashf etilganBBC: „Istanbul’s ancient past unearthed“ Published on 10 January 2007. Retrieved on 3 March 2010.Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 October 2008). Onadoʻli qismida maʼlum boʻlgan eng qadimgi manzilgoh mis davri deb ataladigan eneolit davriga mansub Fikirtepe qoʻrgʻoni boʻlib, u yerdagi topilmalar miloddan avvalgi 5500–3500-yillarga mansubdir. Yaqin atrofdagi Kadıkoʻyda (Chalkedon) finikiyaliklar davriga oid port manzilgohi topilgan.

 Lygos 
Shaharning dastlabki nomi Lygos boʻlgan. Tarixiy yozuvlardagi Katta Plinyning soʻzlariga koʻra, Lygosga qoʻshni Semistra aholi punkti bilan birga Frakiya qabilalari tomonidan asos solingan boʻlishi mumkin. Hozirgi kunga qadar Lygosga tegishli faqat bir nechta devor va ostki inshootlar saqlanib qolgan, ularning joylashgan joyi Sarayburnu yaqinida boʻlib, hozirda bu yerda Topkapı saroyi joylashgan. Lygos va Semistra Istanbulning Yevropa qismidagi yagona aholi punktlari edi. Osiyo qismida esa Finikiya mustamlakasi mavjud boʻlgan.

 Vizantiy 

Shaharning keyingi nomi Vizantion (Βυζάντιον) lotinchada Vizantiy edi. Ushbu nom frakiy tiliga mansub boʻlib, būzas („erkak echki“) soʻzidan kelib chiqqan deb ishoniladi. Xususan, ushbu soʻz frakiyalik shaxs Vizasning nomidan kelib chiqqan boʻlishi ham mumkin. Qadimgi yunon afsonasiga koʻra, Megara kolonistlarining rahbari va shaharga oʻz nomini bergan asoschi shaxs sifatida afsonaviy podsho Byzas zikr etiladi. Chalcedondagi Moda burni eramizdan avvalgi 685‑yilda Megaradan kelgan yunon koʻchmanchilari mustamlaka qilish uchun tanlagan birinchi joy boʻlgan. Undan soʻng ular eramizdan avvalgi 667‑yilda podsho Byzas boshchiligida Bosforning Yevropa qismidagi Vizantiyni mustamlaka qilganlar. Vizantiy qadimgi Lygos nomli port manzilgohi oʻrnida barpo etilgan edi. Hozirgi kunda Topkapı saroyi joylashgan joyda Vizantiy davrida Akropol qad koʻtarib turgan.

Pescennius Nigerga qoʻshilib, gʻolib Septimius Severusga qarshi chiqqanidan soʻng, shahar milodiy 196-yilfa Rim imperiyasi tomonidan qamal qilingan va katta talafot koʻrgan. Keyinchalik Vizantiy Rim imperatori Septimius Severus tomonidan qayta qurilgan va tez orada avvalgi ravnaqini tiklagan. Shuningdek, imperatorning oʻgʻli sharafiga shahar vaqtincha Avgusta Antonina nomini olgan.

 Keyingi Rim davri va Sharqiy Rim (Vizantiya) imperiyasi 

Rivoyatlarga koʻra, shaharning joylashuvi bashoratli tush orqali aniqlanganidan soʻng, 324-yilda Vizantiy hududining strategik joylashuvi Konstantin I ning eʼtiborini tortgan. Bu bashorat, ehtimol, Konstantinning 324-yil 18-sentyabrda Bosfor boʻgʻozi boʻyidagi Üsküdar shahrida boʻlib oʻtgan Xrizopolis jangida Licinius ustidan qozongan yakuniy gʻalabasi bilan bogʻliq boʻlgan. Ana shu jang Rim hamhukmdorlari oʻrtasidagi fuqarolar urushiga barham berdi. Rim imperiyasining eng nufuzli poytaxt shahri Nicomedia (hozirgi İzmit, Istanbuldan 100 km sharqda) boʻlib turgan paytda Tetrarxiya tizimining soʻnggi izlariga ham yakun yasadi. Vizantiy (Nova Roma deya qayta nomlangan, keyinchalik esa Constantinopolis yaʼni Constantine shahri) 330-yilda rasmiy ravishda Rim imperiyasining yangi poytaxti deb eʼlon qilindi. 337-yilda hukmronligining oxirida Konstantin oʻzining uch oʻgʻlini Rim imperiyasining hamhukmdorlik tizimi boʻyicha qoʻshma vorislar deb eʼlon qildiHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 248. Biroq oʻgʻillari birgalikda imperiyani tinch yoʻl bilan boshqara olmadilar. Ularning harbiy raqobati Bolqon yarim orolini shimoldan janubga boʻlgan chiziq boʻylab ajratgan holda, imperiyani ikkiga boʻlib yubordi. Hudud 395-yilda rasman boʻlindi: 379–395-yillarda hukmronlik qilgan Feodosiy I vafot etgach, uning oʻgʻli Honorius Gʻarbiy Rim imperiyasining, boshqa oʻgʻli Arcadius esa Sharqiy Rim (Vizantiya) imperiyasining imperatori boʻldi.

Konstantinopol Vizantiya imperiyasining poytaxtiga aylandi. Imperiyaviy qudrat, Yevropa va Osiyo qitʼalari, keyinchalik esa Afrika va boshqa mintaqalar kesishgan nuqtadagi asosiy joylashuvning uygʻunligi savdo, madaniyat, diplomatiya va strategiya nuqtai nazaridan muhim rol oʻynadi. Konstantinopol yunon dunyosining markazi boʻlib, Vizantiya davrining katta qismida Yevropadagi eng yirik shahar edi. Konstantinning 312-yilda xristianlikni qabul qilishi Rim imperiyasini xristianlashuv sari yoʻnaltirdi. 381-yilda Feodosiy I hukmronligi davrida Rim imperiyasining rasmiy davlat dini Nikeya xristianligiga aylandi, bu esa Konstantinopolni gullab-yashnayotgan diniy markazga aylantirdiHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 253.

V asr davomida Gʻarbiy Rim imperiyasi oʻzining yuksak qudratini yoʻqotdi. Bunga siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy vaziyatlarning tanazzuli sabab boʻldi. Gʻarbiy qismning soʻnggi imperatori 476-yilda german yollanma askarlari tomonidan taxtdan agʻdarildi. Sharqiy qismi esa, aksincha, ravnaq topayotgan edi. Tarixchilarning taʼkidlashicha, ravnaq topgan ushbu Sharqiy Rim imperiyasi Rim imperiyasidan farqlash uchun Vizantiya imperiyasi deb tasniflanganHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 272. Bu imperiya oʻzining madaniyatida aniq yunon xususiyatlariga ega edi. Rim bilan erta yuz bergan ajralishdan soʻng yunon pravoslav xristianligining markaziga aylandi hamda koʻplab ulugʻvor cherkovlar, jumladan, bir zamonlar dunyodagi eng yirik sobor boʻlgan Sofiya ibodatxonasi bilan bezatildi. Sharqiy pravoslav cherkovining maʼnaviy yetakchisi boʻlmish Patriarx Konstantinopol qarorgohi hanuzgacha shu yerda joylashgan.

Vizantiyaning eng mashhur imperatori Yustinian I (527–565) edi. Uning hukmronligi davrida Vizantiya imperiyasi hududlari juda kengaydi. Imperiya hududi Falastindan Ispaniyaning eng chekka nuqtasigacha choʻzilgan edi. Hukmdorning boshqa yutuqlari qatorida mashhur Sofiya ibodatxonasi va 534-yilda yakunlangan, Kodeks deb atalgan tartibga solingan qonun tizimi ham bor ediHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 253. Yustinianning hukmronligi Vizantiya imperiyasi tarixida eng katta taʼsirga ega davr sifatida baholanadi.

600-yillardan boshlab sodir boʻlgan urushlar Konstantinopol shahri qudratining pasayishi va yuksalishi oʻrtasidagi tebranishga sabab boʻldi. VII–VIII asrlar oraligʻida Vizantiya va Rim cherkovlari turli masalalarda kelishmovchiliklarga duch kelgani sababli Yevropadagi ittifoqchilar asta-sekin Vizantiya imperiyasidan uzoqlasha boshladi. Biroq ikki cherkov oʻrtasidagi asosiy farq cherkovda ikonalardan foydalanish masalasida edi. Iso Masih, Bibi Maryam va avliyolar kabi nasroniy muqaddas zotlarining tasvirlari boʻlgan ikonalar vizantiyalik nasroniylar nazarida shunchaki tasvirlargina emas, balki insonlarning kundalik hayotiga taʼsir etuvchi muqaddas qudratga ega deb hisoblanganHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 291. Koʻplab vizantiyaliklar ikonolarga sigʻingan boʻlsalar-da, yana koʻpchilik ikonolarga qarshi edi, chunki ular imperatorning hokimiyatiga, uning siyosiy va diniy nazoratiga xalaqit berar edi. Nihoyat, 726-yilda imperator Leo III Isavr () barcha ikonalarni yoʻq qilishni buyurdi. Ikonalarni vayron qilish Vizantiya hukmdorlarining imperiyadagi hokimiyatini qayta tartibga soldi va qayta yoʻnaltirdiHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 292. Ikonalarga qarshi keskin qarshilik Papalarning tasvirlarga nisbatan murosali munosabati bilan toʻqnash keldi. Papalik muqaddas tasvirlar va ikonalarni yoʻq qilishga rozi boʻlmadi va bu oxir-oqibat ajralishga olib keldiHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. pp. 313–314. Ularning ajralishi ikki cherkov oʻrtasida nafratni keltirib chiqardi va ular oʻrtasidagi hamkorlik mushkul boʻlib qoldi.

Taxminan IX–XIII asrlar oraligʻida Konstantinopol Yevropada oʻsha davrning shakllanayotgan, keyinchalik esa eng yirik va eng rivojlangan davlati boʻlgan Kiyev rusi bilan murakkab munosabatlarni rivojlantirdi. Konstantinopol Kiyev rusining rivojlanishi, madaniyati va siyosatida muhim rol oʻynadi. Koʻplab Kiyev knyazlari Vizantiya imperatorlarining qizlariga uylandi. Mazkur aloqalar tufayli Kiyev knyazi Vladimir I tomonidan Kiyev rusining nasroniylashtirilishidan keyin Sharqiy Yevropa hududlarida pravoslavlik keng tarqaldi. Biroq bu munosabatlar har doim ham doʻstona boʻlmagan. Oʻsha 400-yil ichida Konstantinopol Kiyev knyazlari tomonidan bir necha marta talangan, buning oqibatida Konstantinopol Kiyev uchun tobora foydaliroq boʻlgan shartnomalarni imzolashga majbur boʻldi, ularning matnlari „Oʻtgan yillar haqidagi ertak“ va boshqa tarixiy hujjatlarda saqlanib qolgan. Vizantiya doimiy ravishda oʻsha davrning Kiyev, Polsha, Bolgariya va boshqa Yevropa davlatlarini bir-biriga qarshi qoʻyar edi.

Taxminan 1204-yil atrofida Konstantinopolning qudrati pasaya boshladi. Uchinchi salib yurishi muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan soʻng, oʻziga ishongan lotin xristianlari Toʻrtinchi salib yurishida yana bir bor muqaddas Quddus shahrini qoʻlga kiritishga urinib koʻrishga qaror qildilar. Ammo bu safar ularning rejasi Vizantiya imperiyasini ham bosib olish edi. 1204-yilda gʻarbiy lashkarlar Konstantinopolni egallab, shaharni taladiHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 427. Papa Konstantinopolning talon-taroj qilinishini qoraladi, biroq salibchilarga 1 yil davomida shaharni qoʻllarida mustahkamlab turishni buyurdi. Salibchilar Konstantinopolning yangi lotin imperatori etib flandriyalik Baldwin I ni tanladilar. U boshqa knyazlar va Venetsiya Respublikasi bilan birgalikda imperiyani oʻzaro boʻlib oldi. Ular hech qachon Quddusga yetib bora olmadilar. Konstantinopoldagi bu yangi Lotin imperiyasining hukmronligi 1261-yilgacha davom etdi, oʻshanda Michael VIII Palaiologos boshchiligidagi vizantiyaliklar shaharni va ayrim chekka hududlarni qayta zabt etdilar. Shundan keyin Konstantinopol hech qachon oʻzining avvalgi shuhratini tiklay olmadi. Gullab-yashnagan metropol oʻrniga Konstantinopol qishloqlar toʻplamiga aylangan va qisman yarim boʻsh holatga kelib qolgan. Tarixchi Ibn Battuta shahar devorlari ichida ekinzorlar borligini qayd etgan. 1453-yilga kelib, shahar avvalgi aholining oʻndan biridan ham kamroq aholiga ega edi.

 Usmoniylar imperiyasi 
Shahar rasmiy ravishda Usmoniy turk tilida rasmiy ravishda Kostantiniye ( deb atalgan boʼlib, bu nom arabcha   – „Konstantin shahri“ nomidan olingan) deb atalgan. Biroq imperiyadagi xristianlar shaharni yunon tilidagi asl nomi kabi Kōnstantinoupolis () deb atashda davom etgan. Fransuz, ingliz hamda boshqa yevropa tillarida yozuvchi kishilar uning lotinlashtirilgan variantlaridan foydalangan. Shahar 1453-yilda zabt etilganidan boshlab 1922-yilda imperiya qulguniga qadar Usmoniylar imperiyasining poytaxti boʻlgan.

 Zabt etilishi 

1453-yil 29-mayda 53 kunlik qamaldan soʻng, Usmoniylarning hujum toʻplari Konstantinopol devorlariga ulkan darz yetkazdi. Shundan soʼng sulton Mehmed II Fotih Konstantinopolga kirdi. Shahar Usmoniylar imperiyasining toʻrtinchi va soʻnggi poytaxtiga aylandi.

Sulton Mehmed II qamalni 1453-yil 6-aprelda boshlab bergan edi. U bu tadbir uchun toʻplar va bombalar yasatish maqsadida muhandislarni yolladi. Shuningdek, sulton askarlarni ruhan qoʻllab-quvvatlash maqsadida olimlar va imomlarni ham toʻpladi. Shariatga muvofiq, sulton Mehmed Vizantiya imperatori Konstantin XI Palaiologosga (1449–1453) shaharni taslim etishi uchun 3 marta imkoniyat berdiInalcik, Halil. „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.“ Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229-249. Sulton shahar aholisi, ularning boyliklari xavfsizligi, eʼtiqodi va obroʻsini saqlab qolishni kafolatlagan edi. Konstantin bu taklifni mardonavor ravishda rad etdiHatzopoulos, Dionysios. „The Fall of Constantinople.“ http://www.greece.org/Romiosini/fall.html (accessed 2012-05-31). p. 6. 1 oydan ortiq davom etgan janglardan soʻng, sulton Mehmedning maslahatchilari shaharni zabt etishga boʼlgan umidlarini yoʻqota boshladilar. Ularning maslahati va qarshiliklariga qaramay, sulton Mehmed jangni davom ettirdi. Soʻnggi hujum arafasidagi kechada sulton shaharni zabt etishga qaratilgan avvalgi urinishlarni oʻrganib, muvaffaqiyat keltirishi mumkin boʻlgan usullarni ajratib oldi. 1453-yil 29-may tongida sulton azon aytishni buyurdiEversley, Lord. The Turkish Empire from 1288 to 1914. 3rd ed. Howard Fertig. New York: Howard Fertig Inc., 1924. p. 2. Bu diniy sabablarga koʻra ado etiladigan odatdagi namoz emas, balki dushmanni qoʻrqitish usulining bir koʻrinishi edi. Butun Usmoniylar lashkarining tiz choʻkib namoz oʻqishi vizantiyaliklar ruhiyatini tanlaridan oldin yengib qoʻyish uchun moʻljallangan vahimali birlik namoyishi edi.

Jang boshlanganidan keyin yana 48 kun davom etdi. Devor qulay boshlagan paytda Konstantin yordam soʻrab Papaga xat yubordi. Javoban Papalik qoʻshimcha kuchlar, qurollar va taʼminotlar bilan liq toʻla 5 ta kema yubordi. Yana bir mudofaa taktikasi sifatida Konstantin Usmoniylar qoʻshini kemalarini kiritmaslik uchun Oltin Shoxni toʻsib qoʻydi. Sulton Mehmed esa odamlari yordamida yogʻlangan daraxt shoxlari orqali yoʻl yotqizdirib, Galata orqali quruqlikdan 80 ta kemani olib oʻtdi. Ularni dushman kemalarining orqa tomonidan Oltin Shoxga tushirdi. Usmoniy kemalari dengiz jangida Vizantiya kemalarini yoqib yubordiHatzopoulos, Dionysios. „The Fall of Constantinople.“ http://www.greece.org/Romiosini/fall.html (accessed 2012-05-31). p. 6.

Bu magʻlubiyatdan keyin ham Vizantiya qoʻshini qarshilik koʻrsatishda davom etganligi sababli, sulton oʻzining maxfiy quroli ulkan koʻchma minorani ishga tushirdi. Ushbu minora koʻplab askarlarni sigʻdira olgan, ular shahar devorlari bilan bir xil balandlikda joylashib, Konstantinopolga bostirib kirishni ancha osonlashtirgan. Shahar ichiga kirgan Usmoniylar qoʼshinining birinchi guruhi deyarli darhol oʻldirildi, natijada, boshqa Usmoniy jangchilari orqaga chekina boshladilar. Buni koʻrib, sulton oʻz askarlarini ruhlantirdi. Sultonning ruhlantiruvchi chiqishidan koʻp oʻtmay, Usmoniylar jangchilari devorni ikki joyidan yorib, shaharga kirib bordilar. Shaharni saqlab qolishning soʻnggi urinishida Konstantin qilichini koʻtarib, dushmanga qarshi hujum qildi, biroq u magʻlub boʻldi va oʻldirildiInalcik, Halil. „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.“ Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229-249.

Nihoyat, Konstantinopol Usmoniylar imperiyasi qoʼliga oʼtdi. Sulton Mehmed bugungi kunda Topkapı darvozasi nomi bilan mashhur boʼlgan joydan shaharga kirib keldi. U darhol otiga minib, Sofiya ibodatxonasi tomon yoʼl oldi va uni bosib olishni buyurdi. Sulton u yerga bir imomni chaqirtirib, musulmon eʼtiqodining asosiy bayoni kalimai shahodatni tilovat qilishni buyurdi: „Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad (s.a.v) uning bandasi va elchisidir“Hatzopoulos, Dionysios. „The Fall of Constantinople.“ http://www.greece.org/Romiosini/fall.html (accessed 2012-05-31). p. 6. Sulton Mehmed pravoslav soborini islom masjidiga aylantirdi va shu tariqa Konstantinopolda turk hukmronligini mustahkamladi. Mehmed shaharni 3 kun davomida talon-taroj qilishni buyurdiInalcik, Halil. „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.“ Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229-249. Talon-tarojdan soʻng Mehmedning Konstantinopol haqidagi asosiy tashvishi shahar mudofaa inshootlarini qayta tiklash va aholini qayta joylashtirish bilan bogʻliq edi. Hudud zabt etilganidan keyin darhol qurilish ishlari boshlandi. Bu ishlar devorlarni taʼmirlash, qalʼa qurish va yangi saroy barpo etishni oʻz ichiga olganInalcik, Halil. „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.“ Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229-249. Sulton Mehmed oʻz imperiyasi boʻylab musulmonlar, nasroniylar va yahudiylarning shaharga qayta koʻchib kelib, bu yerda yashashi haqida farmonlar berdi. Mehmed sentyabr oyiga qadar 5000 xonadonni Konstantinopolga koʻchirib keltirishni talab qildiInalcik, Halil. „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.“ Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229-249. p. 236.

 Imperiya poytaxti 
1459-yilga kelib, sulton Mehmed Konstantinopol shahriga farovonlik bagʼishlash uchun katta kuch sarflay boshladi. Shaharning bir necha mahallalarida diniy-maʼrifiy vaqflar tashkil etildi. Bu hududlar ilohiyot maktabi, maktab (yoki, odatda, masjid bilan bogʻlangan madrasaHunt, Lynn. The Making of the West, Peoples and Cultures. 2nd ed. A, To 1500. Mary Dougherty and Denise B. Wydra. Boston: Bedford/St. Martinʼs, 2005. p. 330), jamoat oshxonalari va masjiddan iborat edi. Oʻsha yili sulton Mehmed Konstantinopoldan qul yoki qochqin sifatida ketib qolgan barcha yunonlarga shaharga qaytishga ruxsat berish haqida farmonlar yubordi. Bu chora-tadbirlar natijasida shahar yana bir bor gullab-yashnagan poytaxtga aylandi. Endilikda shahar Usmoniylar imperiyasining poytaxti sifatida ravnaq topgan edi.

Usmoniylar imperiyasining 10-sultoni Sulaymon I 1520–1566-yillarda Usmoniylar imperiyasiga hukmronlik qildi va bu davr buyuk badiiy va meʼmoriy yutuqlar davri boʻldi. Mashhur meʼmor Xoʻja Sinon shaharda koʻplab masjidlar va boshqa ulkan binolarni loyihalashtirdi. Shu bilan birga Usmoniylarkeramikasi va xattotlik sanʼati ham gullab-yashnadi. Oʻsha davrda qurilgan koʻplab tekkelar hozirgacha saqlanib qolgan, ayrimlari masjid sifatida, boshqalari esa muzeyga aylantirilgan. Bularga misol tariqasida Jarrohiy tekkesi, shuningdek, Sumbul afandi va Ramazon afandi masjidlari hamda Fotihdagi maqbaralar, Beyogʻludagi Galata mavlaviyxonasi, Beshiktoshdagi Yahyo afanadi tekkesi va Kadıköydagi Bektoshiya tekkesini keltirish mumkin.Vizantiya imperiyasining soʻnggi yillarida Konstantinopol aholisi muntazam ravishda kamayib bordi. Natijada, ulugʻ saltanat shahri oʻzining sobiq shon-shuhrati soyasida qolib ketdi. Usmoniylar hukmdori sulton Mehmed II ning ushbu shaharni zabt etishi uning tomonidan amalga oshiriladigan ulkan ishlarning debochasi edi. Sulton, shuningdek, qadimiy shaharga butunlay yangi kosmopolit ijtimoiy tuzilma berishni maqsad qilgan edi. Vizantiya aholisining qolgan asosiy qismi, yaʼni 30 000 ga yaqin kishi koʼchirib yuborildi. Turk yilnomachisi Oshiqposhozodaning soʻzlariga koʻra:Shundan soʻng Mehmed oʻzining barcha yerlariga xodimlar yuborib, kim xohlasa, Konstantinopolga kelib, u yerdagi uylar, mevali va manzaralari bogʻlarga oʻz mulki sifatida egalik qilishi mumkinligini eʼlon qildi… Shunga qaramay, shahar aholi bilan gavjum boʻlmadi. Shunda sulton har bir diyordan boy-u kambagʻal, turli oilalar zoʻrlik bilan keltirilishini amr etdi… va endilikda bu shahar aholi bilan toʻla boshladi.Sulton Mehmedning shaxsan oʻzi imperiyaning yangi poytaxtini barpo etishga katta qiziqish bilan yondashdi. Uning buyrugʻiga koʻra, Muqaddas Havoriylar cherkovi hududida, Vizantiya imperatorlarining eski qabristoni oʻrnida ulkan Fotih masjidi va madrasasi barpo etildi. Asta-sekin buyuk nasroniy shahri buyuk musulmon shahriga aylana bordi. Shunday boʻlsa-da, kamida XX asrga qadar shahar butunlay islomiy tus olmadi. Turli-tuman koʻnikma va malakalari zarur boʻlgan slavyanlar, yunonlar, yahudiylar va armanlarga keyinchalik „olam panoh“ nomi bilan tanilgan ushbu shaharga joylashishiga ruxsat etildi. 1477-yilgi roʻyxatga koʻra, shaharda 9 486 ta uyda musulmonlar, 3 743 ta uyda yunonlar, 1 647 ta uyda yahudiylar, 267 ta uyda Qrimdan kelgan nasroniylar va 31 ta uyda loʻlilar istiqomat qilar edi. Sulton Mehmed oʻsha davrda hanuz Konstantinopol nomi bilan atalgan shaharni pravoslav patriarxati markazi sifatida ham qayta tikladi.
Galata qalʼasi atrofida italyan hamjamiyati ham bor edi. Shahar qulashi arafasida taslim boʻlganliklari tufayli sulton Mehmed ularga maʼlum darajada oʻzini-oʻzi boshqarish huquqini saqlab qolishga ruxsat berdi. Keyingi avlodlar davomida ular Usmoniylar saroyi uchun tarjimon va diplomatlarni yetkazib berib turdilar. 1517-yildaMisrning zabt etilishi va sultonning xalifa maqomini qabul qilishi ortidan Konstantinopol musulmonlar nazarida qoʻshimcha ahamiyat kasb etdi. Sulton Sulaymon I va uning vorislari qurdirgan masjidlar shahar yuziga hozirgacha saqlanib qolgan noyob koʻrinish berdi. Biroq turli jamoalar hanuz oʻziga xos, chegaralangan mahallalarda yashashda davom etardilar.

XVI asr Xitoy geografik risolasida Konstantinopol/Istanbul quyidagicha taʼriflangan:Shaharning ikki devori bor. Shaharda mustaqil hukmdor yashaydi. Bu yerda boshiga salla oʻragan musulmonlar va xitoy-hanlar bor. Tarjimonlar bor. Odamlar sugʻorilmaydigan yerlarni ekin ekib oʻzlashtirgan. Uning hech qanday oʻziga xos mahsulotlari yoʻq.Bu yerda tarjimonlar borligi haqidagi maʼlumot shahar koʻp tilli, turli madaniyatlarga ega, kosmopolit markaz boʻlganidan dalolat beradi. Ammo „xitoy-hanlar“ning mavjud boʻlgani haqidagi daʼvo shubhali.

XVIII asrgacha bu yerda yashash darajasi hech boʻlmaganda Yevropaning aksar qismlariniki bilan teng edi. Masalan, XVI–XVIII asrlarda shahardagi hunarmand ishchilarning ish haqi darajasi janubiy va markaziy Yevropa darajasiga yaqin boʻlgan.

 Poydevor 
Katta bozor (1455) va Topkapı saroyi (1459) shahar turklar tomonidan zabt etilganidan keyingi yillarda qurilgan. Masjidlar, xususan, Fotih masjidi (1463) va ular bilan bogʻliq maktablar, jamoat hammomlarini qurish uchun diniy vaqflar taʼsis etilgan. Shaharni kuch ishlatish va ragʻbatlantirish yoʼli bilan aralash usulda aholi bilan qayta toʻldirishga toʻgʻri kelgan.
Sulton Sulaymon hukmronligi davri yuksak badiiy va meʼmoriy yutuqlar davri boʻlgan. Meʼmor Sinon shaharda koʻplab masjidlar va boshqa ulkan inshootlarni loyihalagan, shu bilan birga Usmoniylarning keramika sanʼati va xattotligi ham ravnaq topgan.

Islom olamida keng tarqalgan va shaharning zabt etilishida faol ishtirok etgan koʻplab tarafdorlarga ega boʻlgan soʻfiy tariqatlar poytaxtga kelib joylashgan. Usmoniylar davrida birgina shu shaharning oʻzida 100 dan ortiq tekke faoliyat yuritgan. Bu tekkalarning koʻpi hozirgacha saqlanib qolgan, ayrimlari masjid, boshqalari esa muzey sifatida xizmat qilmoqda.

 Zamonaviylashuvi 
Yillar oʻtishi bilan aholi soni ortib bordi. Sulton Mehmed vafot etgan paytda taxminan 80 000 kishidan iborat boʻlgan aholi soni XVII asrga kelib 300 000 kishiga, 1800-yilga kelib esa 400 000 kishiga yetdi. Yevropa, Osiyo va Afrikaga choʻzilgan imperiya poytaxti sifatida shahar bir necha chet el elchixonalari joylashgan muhim diplomatik markazga aylandi. 1922-yildan keyin Gretsiya va Turkiya oʻrtasidagi urushdan soʻnggina vaziyat oʻzgara boshladi.

Shahar 1870-yillardan boshlab koʻpriklar qurilishi, toʻlaqonli suv taʼminoti tizimining yaratilishi, elektr yoritgichlaridan foydalanish, shuningdek, tramvaylar va telefonlarning joriy etilishi bilan zamonaviylashib bordi.

 Turkiya Respublikasi 

1915-yilda Usmoniylar imperiyasi Markaziy davlatlar tomonida Birinchi jahon urushiga kirganidan soʻng, Birinchi dengiz lordi Winston Churchill boshchiligidagi Qirollik floti yetakchiligida Ittifoqchilar Konstantinopolni egallash uchun harbiy operatsiya boshladilar. Biroq bu urinish Gelibolu yurishi chogʻida Britaniya armiyasi va ANZAC desant kuchlarining Usmoniylar qoʻshini tomonidan qaytarib tashlanishi natijasida muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Birinchi jahon urushi tugagach, Mondros shartnomasi va Sèvres shartnomasiga koʻra, Konstantinopol Antanta qoʻshinlari tomonidan bosib olinishi belgilandi. 1918-yil 13-noyabrda Antanta qoʻshinlarining Konstantinopolni bosib olish harakatlari boshlandi va bu holat 1923-yil 4-oktyabrda Lozanna shartnomasi bilan rasman yakunlandi.

1923-yil 29-oktyabrda (oʻsha vaqtda Mustafo Kemal posho nomi bilan tanilgan) Mustafa Kemal Atatürk boshchiligida Turkiya mustaqillik urushi chogʻida Turkiya Respublikasi tuzilgach, poytaxt Konstantinopoldan Angoraga (hozirgi Anqara) koʻchirildi. Natijada, aholi soni 1914-yildagi taxminan 1 125 000 kishidan 1924-yilda qariyb 500 000 kishiga tushib ketdi, biroq XX asrning keyingi davrida aholi muntazam ravishda oʻsib bordi va 2000-yilda metropoliten aholisi 10 milliondan oshdi.

Shaharning hozirgi nomi „Istanbul“ oʻrta asrlar yunon tilida „εἰς τὴν Πόλιν“ [is tin ˈpolin], yaʼni „shaharga“ degan iboraning turkcha talaffuz va shaklga moslashgan qisqartirilgan varianti hisoblanadi. Bu ibora uzoq vaqt davomida mahalliy aholi orasida ogʻzaki nutqda keng qoʻllanib kelgan. Konstantinopol nomi esa 1928-yilda Turkiya lotin alifbosini qabul qilguniga qadar xalqaro miqyosda qoʻllanib kelgan. Shundan soʻng Turkiya hukumati boshqa davlatlarni ham oʻz tillarida va pochta tizimlarida shaharning turkcha nomi „Istanbul“dan foydalanishga undagan. 1929-yilda „Lloyd’s“ agentlariga telegrammalar endilikda „Istanbul“ yoki „Stamboul“ nomiga yoʻllanishi kerakligi xabar qilindi. Biroq The Times gazetasining xabar berishicha, xatlar „Constantinople“ nomi bilan ham yetkazib berilgan. Shu bilan birga The New York Times oʻsha yili „Constantinople“ manziliga yuborilgan xatlar endi ushbu manzilga yetkazilmasligi mumkinligini maʼlum qilgan. 1929-yilda turk millatchilari ingliz tilidagi „Constantinople“ oʻrniga „Istanbul“ nomidan foydalanishni faol targʻib qildilar, also mentioned in . AQSh davlat departamenti „Istanbul“ nomidan 1930-yil may oyidan boshlab foydalana boshlagan.

Yangi Turkiya Respublikasi millatchilik toʻlqini asosida barpo etilgach, poytaxtlik maqomidan mahrum boʻlgan Istanbuldan yunon va arman aholisining katta qismi ommaviy ravishda koʻchib ketdi. 1955-yildagi pogromdan soʻng esa qolgan ozchilik ham shahardan chiqib ketdi.

Respublikaning dastlabki yillarida yangi poytaxt Anqaraga ustuvor ahamiyat berilishi tufayli Istanbul eʼtibordan chetda qoldi. Biroq 1940-yillar oxiri – 1950-yillar boshidan boshlab Istanbul katta tarkibiy oʻzgarishlarni boshdan kechirdi. Shahar boʻylab yangi ommaviy maydonlar (masalan, Taksim maydoni), keng koʻchalar va xiyobonlar qurildi, bu ishlar doirasida koʻpincha koʻplab tarixiy binolar buzib tashlandi.

1955-yil sentyabrda Istanbuldagi pogrom paytida koʻplab etnik yunonlarga tegishli savdo va biznes obyektlari vayron qilindi. Bu holat yunonlarning shahar va umuman Turkiyadan chiqib ketishini tezlashtirdi. Shuningdek, yahudiylar, armanlar va gruzinlar ham hujum nishoniga aylangan.

1970-yillardan boshlab Istanbul aholisi keskin ravishda tezlikda oʻsa boshladi. Bunga sabab Onadoʻlidan koʻplab odamlar shahar chekkalarida barpo etilgan koʻplab yangi zavodlarda ish topish maqsadida Istanbulga koʻchib kela boshladilar. Shahar aholisining bu keskin va kutilmagan oʻsishi uy-joy qurilishiga boʻlgan talabni keskin oshirdi va ilgari chekka hudud hisoblangan koʻplab qishloqlar hamda oʻrmonlar Istanbulning yirik metropol hududiga qoʻshilib ketdi.

1995-yil mart oyida Gʻozi qirgʻini voqealarida 23 kishi halok boʻldi, yuzlab odamlar yaralandi. Voqealar mahalladagi bir nechta qahvaxonaga uyushtirilgan qurolli hujumdan boshlandi. Unda bir alaviy diniy yetakchi shaxs oʻldirildi. Namoyishlar ham Gʻozida, ham Istanbulning Osiyo qismidagi Umraniye tumanida boʻlib oʻtdi. Bunga javoban politsiya hujumchilarni oʻqqa tutdi.

Recep Tayyip Erdoğan 1994–1998-yillarda Istanbul meri lavozimida xizmat qildi. Keyinchalik esa Turkiya bosh vaziri va Turkiya prezidenti etib tayinlandi.

2013-yilda Taksim maydoni Gezi bogʻi norozilik namoyishlari markaziga aylandi. Namoyishchilar matbuot erkinligi, soʻz va yigʻilish erkinligi, shuningdek, hukumatning Turkiyadagi dunyoviylik tamoyillariga aralashuvi bilan bogʻliq masalalar bosh boʻlgan keng koʻlamli muammolarga qarshi norozilik bildirdilar.

2016-yil yanvar oyida mashhur Ahmadiya masjidi yaqinidagi Sultonahmet maydonida uyushtirilgan oʻz joniga qasd qilish yoʻli bilan amalga oshirilgan hujum natijasida 10 nafar nemis turisti halok boʻldi.

2016-yil iyulda Turkiyada davlat toʻntarishiga urinish sodir boʻldi. Bir nechta nazoratdan chiqqan hukumat boʻlinmalari hududni egallab oldi, biroq bir necha soat ichida ularning harakati bartaraf etildi. Toʻntarishga urinishda ishtirok etgan qoʻshinlar Istanbuldagi Bosfor koʻprigida taslim boʻldi.

2016-yil dekabrida oliy liga jamoasi „Beşiktaş“ futbol stadioni tashqarisida politsiya xodimlariga qarshi uyushtirilgan ikki tomonlama portlash oqibatida 38 kishi halok boʻldi, yana koʻplab kishilar yaralandi.

2016-yil 20-dekabrda Yevropa va Osiyoni bogʻlovchi birinchi avtomobil tunneli ochildi. Tunnelnni qurish 5 yildan ortiq vaqt oldi. Yevrosiyo tunnelining 5,4 kilometr (3,3 mil) qismi Istanbuldagi Bosfor boʻgʻozi ostidan oʻtadi.

2017-yil 1-yanvarda Istanbuldagi hashamatli tungi klubga Yangi yil kechasi uyushtirilgan hujumda 39 kishi halok boʻldi. Keyinchalik bu jinoyat boʻyicha „Islomiy davlat“ guruhi aʼzosi qoʻlga olindi.

2019-yil iyun oyida Turkiyaning asosiy muxolif partiyasi Istanbul mahalliy saylovlarining qayta oʻtkazilishida gʻalaba qozondi va natijada, Respublika Xalq partiyasi (CHP) nomzodi Ikrom Imomoʻgʻli yangi Istanbul meri etib saylandi.

Istanbulning yangi aeroporti 2018-yil oktyabrida ochildi, biroq yoʻlovchi reyslari 2019-yil aprelidan, yuk tashish xizmatlari esa 2022-yil fevralidan amalga oshirila boshladi. Yangi Istanbul aeroporti eski Atatürk aeroporti oʻrnini egalladi. Yangi Istanbul aeroporti yoʻlovchi oqimi boʻyicha dunyodagi eng yirik aeroportlardan biri hisoblanadi.

2022-yil noyabr oyida Istanbulning gavjum Istiqlol xiyobonida sodir boʻlgan koʻcha portlashi 6 nafar kishining oʻlimiga va 80 dan ortiq odamning yaralanishiga sabab boʻldi. Turkiya rasmiylari bu hujumda Kurdiston ishchilar partiyasi (PKK) va Suriya kurd militsiyasini (YPG) aybladi. PKK esa oʻzining bu voqeaga aloqadorligini rad etdi.

2023-yil avgust oyi holatiga koʻra, Istanbulda Suriya fuqarolar urushi oqibatida shaharga kelgan 530 000 dan ortiq qochqin istiqomat qilmoqda. Bu koʻrsatkich Turkiyadagi barcha shaharlar orasida eng yuqorisi hisoblanadi.

2025-yil mart oyida Istanbul koʻchalarida yuz minglab demokratiya tarafdori boʻlgan namoyishchilar toʻplanib, Turkiya prezidenti Recep Tayyip Erdoğanning asosiy siyosiy raqibi hisoblangan shahar hokimi Ikrom Imomoʻgʻlini qoʻllab-quvvatlashlarini bildirdilar. Imomoʻgʻli korrupsiya ayblovlari bilan hibsga olingan boʻlib, uning tarafdorlari bu ayblovlarni siyosiy sabablar bilan bogʻliq deb baholaganlar.

 Izohlar 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 







 Qoʻshimcha adabiyotlar 
 Boyar, Ebru; Fleet, Kate. A Social History of Ottoman Istanbul (Cambridge University Press, 2010. 376 pp.) online review
 Derviş, Pelin, Bülent Tanju, and Uğur Tanyeli, eds. Becoming Istanbul: An Encyclopedia (Istanbul: Ofset Yapımevi, 2008)
 Freely, John. Istanbul: The Imperial City (Penguin, 1998). Popular history.
 Göktürk, Deniz, Levent Soysal, and İpek Türeli, eds. Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe? (Routledge, 2010)
 Hofmann, Anna; Öncü, Ayşe (eds.): „History takes Place – Istanbul, Dynamics of Urban Change“, JOVIS Verlag Berlin 2015, 
 Inalcik, Halil; Quataert, Donald. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.
 Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: the Construction of the Ottoman State.
 Kafescioğlu, Çiğdem. Constantinopolis/Istanbul: Cultural Encounter, Imperial Vision, and the Construction of the Ottoman Capital (Pennsylvania State University Press, 2009) 295 pp. online review
 Keyder, Çağlar ed. Istanbul between the global and the local (Rowman & Littlefied Publishers, 1999).
 Mansel, Philip. Istanbul: City of the World’s Desire, 1453–1924 (London: John Murray, 1995); Popular history
 Mills, Amy Streets of Memory: Landscape, Tolerance, and National Identity in Istanbul (University of Georgia Press, 2010) 248 pp. online review
 Vogel, Christine, Istanbul as a hub of early modern European diplomacy, EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History , 2021, retrieved: 17 March 2021.
 Zürchner, E. J., Turkey a Modern History.


Turkum:Turkiya shaharlarining tarixi