Al-Haysam ibn Adiy

Al-Haysam ibn Adiy (734–822) islom tarixchisi va olimi boʻlib, tarixiy rivoyatlar (axbor)ni tizimli tashkil etgani bilan tanilgan. Uning metodlari va tasniflari islom tarixshunosligi sohasiga katta taʼsir koʻrsatgan va keyingi tarixchilar – at-Tabariy hamda al-Balazuriy kabi mualliflarga ilhom manbai boʻlgan. Isnod (rivoyat zanjiri)dan foydalanishidagi ayrim kamchiliklari tanqid qilingan boʻlsa-da, Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy va Kitob Tarix al-Ashrof kabi asarlari tarixiy tadqiqotlarda muhim manba boʻlib qolmoqda. Al-Haysamning islom tarixini hujjatlashtirishdagi hissasi ilmiy doiralarda keng tan olingan.

 Dastlabki hayoti va taʼlimi 
Taxminan 734-yilda tugʻilgan Al-Haysam ibn Adiy mashhur islom tarixchisi va olimi sifatida tanilgan. U tarixiy maʼlumotlar (axbor)ni tartibga solish va rivoyat qilishdagi hissasi, shuningdek, islom tarixshunosligiga koʻrsatgan chuqur taʼsiri bilan eʼtirof etilgan.

 Tarixiy hissasi 
Al-Haysam ibn Adiy axborni muayyan tartibli tizim asosida tuzganligi bilan mashhur boʻlib, bu oʻz davrining tarixshunoslik metodologiyasida muhim yutuq sifatida qayd etiladi. U tarixiy rivoyatlarni ilk bor tizimli tasniflagan olimlardan biri boʻlib, keyingi tarixchilar uchun oʻrnak yaratgan.

U, shuningdek, faqihlar va hadis roviylari tabaqalari haqida muhim asarlar yozgan. Jumladan, roviylarni Paygʻambar (s.a.v.)dan rivoyat qilganlarga koʻra tasniflagan Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy asari shular jumlasidandir. Uning baʼzan aniqlikdan chetga chiqishi va isnod (rivoyat zanjiri)dan sust foydalanishi tanqid qilingan boʻlsa-da, asarlari tarixiy tadqiqotlar uchun muhim manba hisoblanadi.

 Muhim asarlari 
 Tabaqot man ravo ʻan an-Nabiy: Ushbu asar hadis roviylari va faqihlarni tasniflab, islom fiqhi va hadis ilmidagi asosiy shaxslar haqida keng qamrovli maʼlumot beradi.

 Kitob Tarix al-Ashrof: Unga nisbat beriladigan yana bir muhim tarixiy matn boʻlib, unda mashhur tarixiy shaxslar va voqealar batafsil bayon qilingan.

 Taʼsiri va merosi 
Al-Haysam ibn Adiyning metodlari va tasniflari at-Tabariy va al-Balazuriy kabi mashhur tarixchilarga taʼsir koʻrsatgan, ularning asarlarida uning rivoyatlaridan tez-tez foydalanilgan. Uning hissasi islom olamining tarixiy manzarasini shakllantirishda muhim rol oʻynagan va tarixni hujjatlashtirishda tartibli yondashuvni taʼminlagan.

Tarixiy rivoyatlarni tizimli tashkil etish bilan uygʻunlashtirgan oʻziga xos uslubi, baʼzi tanqidlarga qaramay, uni islom tarixshunosligining peshqadami sifatida tanitgan.

 Vafoti 
Al-Haysam ibn Adiy 822-yilda vafot etgan.

 Manbalar 

 Havolalar 
 Authorship and Transmission in Unauthored Literature: The Akhbār Attributed to al-Haytham ibn 'Adī at JSTOR

Turkum:VIII asr tarixchilari
Turkum:IX asr tarixchilari
Turkum:Islom tarixshunosligi
Turkum:822-yilda vafot etganlar
Turkum:Ulamolar
Turkum:Abbosiy xalifaligi tarixchilari
Turkum:Arab tarixchilari