Boyazid I ning Onadoʻlidagi yurishlari

Sulton Boyazid I Onadoʻlidagi bekliklarning Usmoniylarga qarshi faoliyatiga javoban Onadoʻliga bir necha marotaba yurish uyushtirdi. Bu yurishlar natijasida Boyazid I Onadoʻlidagi bekliklarni Usmoniylar hukmronligi ostiga oldi. Keyinchalik yuz bergan Usmoniylar–Temuriylar toʻqnashuvidan soʻng Usmoniylar davlati taxtsizlik davriga kirdi va Onadoʻlidagi bekliklar hukmdorlari oʻzlarining sobiq hududlarida qayta hukmronlik oʻrnatdilar.

 Muqaddima 
 Birinchi yurish (1390–1391) 
Sulton Murod I vafotidan soʻng Onadoʻlidagi bekliklar Usmoniylar davlatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolon xabari kelgach, Sulton Boyazid I lashkari bilan Onadoʻliga keldi. Boyazid I Aydınoğulları bekligi, Saruxan I, Menteşe, Germiyon, Karamanoğulları bekligi, Candar sulolasi, Tekeoğulları va Qubadiylar davlati bilan jang qildi.

 Ikkinchi yurish (1391/92–1399) 
Nicopolis jangidagi gʻalabasi tufayli Yevropa va islom dunyosida katta shuhrat qozonganidan soʻng Sulton Boyazid I bundan ruhlanib, yana Onadoʻliga qarshi yurishga otlandi. Boyazid I Karamanoğulları, Gʻozi Ahmad Burhoniddin davlati, Qubadiy amirligi va Mamluklarga qarshi janglar olib bordi.

 Harbiy yurishlar 
 Birinchi Onadoʼli yurishi (1390–1391) 
Onadoʼliga kelgan Boyazid I yunon va serb askarlaridan iborat qoʻshinga ega edi va Vizantiya shahzodasi Manuel II, keyinroq esa Candaroğlu Sulaymon II ning unga qoʻshilishi bilan avval Germiyoniylarga qarshi yurish boshladi. Boyazid I Germiyoniylarni tor-mor keltirib, ularning yerlarini zabt etdi. Germiyoniylardan keyin sulton Boyazid I Aydınoğulları bekligiga qarshi yurish boshladi va Aydınoğulları bekligi yerlarini ham zabt etdi. Soʻngra Menteşe bekliklariga qarshi yurish qilib, ularning yerlarini ham egallashga erishdi. Keyin Saruxaniylarga qarshi yurish boshladi. Saruxaniylar yerlarini zabt etgach, Boyazid I Rumeliga qaytdi. Yurish davomida sulton Vizantiya hududi boʻlgan Filadelfiyani ham zabt etishga muvaffaq boʼldi.

 Karamaniylarga qarshi yurish (1391) 
1391-yilda Boyazid I Hamitoğullarıning yerlariga keldi va ularni zabt etgach, Teke (Antaliya) viloyatiga yurish qilib, u yerni qoʻlga kiritdi. Teke bekligidan keyin u Karamanoğulları bekligiga qarshi yurish boshladi. Ularning hukmdori Alouddin Ali Bey sulton Boyazid I qoʻmondonligidagi Usmoniylar qoʻshiniga qarshilik koʻrsata olmay, Tosh-eli tomonga qochdi. Boyazid I Beyşehirni zabt etib, Karamanoğulları poytaxti boʻlgan Konyaga keldi va shaharni qamal qildi. Gʻozi Ahmad Burhoniddin va Candaroğlu Sulaymon II dan yordam soʻrab ham javob ololmagan Alouddin Ali Bey Usmoniylarga sulh taklif qildi. Ikki tomon oʻrtasida chegarani Chorshamba daryosi va Koʻshk Buki etib belgilovchi kelishuv tuzildi.

 Ikkinchi Onadoʼli yurishi 
Sulton Boyazid I Birinchi Karamanoğulları yurishi chogʻida Usmoniylarga xiyonat qilgan Candaroğlu II Sulaymonga qarshi 3 marta yurish qildi. Boyazid dastlabki 2 yurishdan ortga qaytishga majbur boʼldi, chunki Candaroğlu II Sulaymonga Gʻozi Ahmad Burhoniddin yordamga keldi. Candaroğlular ustiga qilingan 3-yurishida sulton Boyazid I yuz bergan jangda Candaroğlu II Sulaymonni tor-mor keltirib, Kastamonuni zabt etdi. Candaroğlu II Sulaymon ham shu jangda Usmoniylar tomonidan oʻldirildi. Boyazid I gʻalabasi haqida Gʻozi Ahmad Burhoniddinga xabar yubordi. Bu xabarni eshitgan Gʻozi Ahmad Burhoniddin oʻz qoʻshini bilan Artova viloyatiga keldi. Shu paytda sulton Boyazid I Osmancık deb atalgan bir manzilni qamal qilgan edi. Gʻozi Ahmad Burhoniddin qoʻshini son jihatdan Usmoniylar qoʻshinidan ustunligi bois unga dushman boʻlgan koʻplab katta-kichik bekliklar oʻz qoʻshinlari bilan kelib, Usmoniylarga qoʻshildilar. Bundan tashqari, Boyazid I shu davrda qamal qilayotgan Osmancıkni ham zabt etdi.

 Kırkdilim jangi 

Markaziy Onadoʼli hududida unga qarshi sodir boʻlgan voqealardan soʻng, Gʻozi Ahmad Burhoniddin qoʻmondonligidagi qoʻshin bilan Sulton Boyazid I ning oʻgʻli Shahzoda Ertoʻgʻrul boshchiligidagi Usmoniylar qoʻshini Usmoniylar hukmronligi ostidagi Kırkdilim qal’asi yaqinida toʻqnashdi. 3 kun davom etgan jangda Usmoniylar magʻlubiyatga uchradilar va Shahzoda Ertoʼgʻrul halok boʻldi. Jangdan soʻng Gʻozi Ahmad Burhoniddin moʻgʻullarga ularni talon-taroj qilishga ruxsat berdi, Iskipli, Kalecik, Sivrihisor hamda Anqara hududlari moʻgʻullar tomonidan talon-taroj qilindi. Bu jang Usmoniylar davlati bilan Gʻozi Ahmad Burhoniddin davlati oʻrtasidagi munosabatlarni yanada yomonlashtirdi. Gʻozi Ahmad Burhoniddin Usmoniylarga qarashli Amasya ustiga yurish qildi, biroq Usmoniy qoʻshini Merzifon yaqiniga yetib kelgach, jang qilishga jur’at eta olmadi va Sivasga chekindi. Amasya amiri Gʻozi Ahmad Burhoniddin bilan boʻlgan kurashi sababli bu hududni tark etmoqchi boʻlib Sulton Boyazid I dan boshqa viloyatda yangi sanjak berishini soʻradi. Bu iltimosdan soʻng Sulton Boyazid I oʻgʻli shahzoda Mehmedni Amasya sanjakbeyi etib tayinladi. Shahzoda Mehmed 30 000 kishilik qoʻshin bilan kelib, Amasyaga joylashdi. Bu voqealarga javoban Gʻozi Ahmad Burhoniddin ehtimoliy Usmoniylar hujumining oldini olish uchun chegaraviy hududlarda choralar koʻrdi.

 Karamanoğulları yurishi (1397–1398) 
Usmoniylar imperiyasiga qarshi boshlangan salib yurishidan foydalanib, Karamanoglu Aloviddin Ali Bey Usmoniylar hududiga yurish boshladi. Karamanoğlu Alouddin Ali Bey Anqarani egalladi va Onadoʼli beklarbegi Sarı Timurtosh poshoni asir oldi. Nicopolis jangida salibchilar magʻlub boʻlganini eshitgach, Karamanoğlu Alouddin Ali Bey Sarı Timurtosh poshoni ozod qilib, uni Karamanoğlu elchisi hamrohligida Sulton Boyazid I ning huzuriga joʻnatdi. Biroq Boyazid I Karamanoğlu bilan kelishuv tuzmadi va Bursaga keldi. U yerda oʻz qoʻshinini tayyorlagach, Karamanoğlu qarshi yurishga otlandi.

 Akçay jangi 

Usmoniylar qoʼshini kelishi bilan barcha kuchlarini ularga qarshi safarbar etgan Alouddin Ali Bey qoʻmondonligidagi Karamanoğulları qoʻshini va Boyazid I qoʻmondonligidagi Usmoniy qoʻshini Akçay tekisligida toʻqnashdi. Ikki tomon oʻrtasida 2 kun davomida shiddatli jang kechdi. Hech bir taraf ustunlikka erisha olmagan bu jangda 2-kun kechasi 30 000 kishilik Usmoniylar qoʻshini Karamanoğulları qoʻshinining orqa tomoniga oʻtgach, jang Usmoniylar foydasiga burildi. Ikki oʻt orasida qolgan Karamanoğulları qoʻshini tor-mor qilindi va Karamanoğlu Alouddin Ali Bey Konyaga qochib ketdi.

Jangdan soʻng Usmoniylar qoʻshini Konyani qamal qildi va 11 kunlik qamal ortidan shaharni zabt etdi. Konyaga qochib ketgan Alouddin Ali Bey Usmoniy askarlari tomonidan qoʻlga olindi. Asir olingan Karamanoğlu Alouddin Ali Bey Sulton Boyazid I ning huzuriga keltirildi. Ikki hukmdor oʻrtasidagi suhbatdan soʻng Alouddin Ali Bey qatl qilinib, boshi tanasidan judo etildi va kesilgan boshi nayza uchiga qadalgan holda Konya koʻchalarida aylantirib olib yurildi. Konya zabt etilganidan soʻng, Boyazid I qoʻmondonligidagi Usmoniy qoʻshini yurishini davom ettirib, Karamanoğullarıga qarashli Larende, Niğde, Devli va Karahisorni ham zabt etdi.

 Samsunning zabt etilishi 
Onadoʼlida turk birligini oʻrnatmoqchi boʻlgan Sulton Boyazid I shu maqsadga muvofiq ish tutib, 1398-yilda Qubodiylar tasarrufidagi Samsunga yurish qildi. Qubodiy Cüneyd Bey Usmoniylar tomonidan magʻlub etildi va Musulmon Samsun deb atalgan Samsun viloyati Usmoniylar tomonidan zabt etildi. Gavur Samsun deb atalgan Samsun viloyati genuyaliklar tomonidan boshqarilar edi va Sulton Boyazid Genuya Respublikasi bilan munosabatlarni yomonlashtirmaslik uchun bu viloyatga hech qanday yurish uyushtirmadi. Samsun zabt etilgach, butun Canik viloyati Usmoniylar hukmronligi ostiga oʻtdi. Ordu va Giresunni boshqargan Taceddiniylar, Taşaniylar va Hacıemiroğlu Sulaymon Usmoniy hukmronligini tan olib, ularga qaram boʻlib qoldi.

 Qubodiylarning zabt etilishi 
Gʻozi Ahmad Burhoniddin oʻziga boʻysunuvchi Akkoyunlu beyi Qora Yuluk Usmon Beyga qarshi olib borgan jangida magʻlubiyatga uchradi. Akkoyunlular tomonidan asir olingan Gʻozi Ahmad Burhoniddin oʻldirildi. Qora Yuluk Usmon Bey Sivasni zoʻrlik bilan egallamoqchi boʻlganda shahar aholisi shaharni oʻz himoyasiga olishi uchun Sulton Boyazid I ni taklif qildi. Sulton bu taklifni qabul qilib, Gʻozi Ahmad Burhoniddin davlatiga qarshi harakatga oʻtdi. Mintaqaga kelgan Usmoniylar Qora Yuluk Usmonni magʻlub etib, Gʻozi Ahmad Burhoniddin davlati yerlarini zabt etdilar.

 Mamluklarga qarshi yurish 
Mamluk sultoni Barquqning vafoti va uning oʻrniga kelgan oʻgʻli Faraj bilan Mamluk boshqaruvidagi amaldorlar oʻrtasida kelib chiqqan nizo toʻgʻrisida xabar olganidan soʻng, Sulton Boyazid Mamluklar tasarrufidagi Malatya shahrining Usmoniylarga topshirilishini talab qilib, Sulton Faraj huzuriga elchi yubordi. Sulton Faraj bu talabni rad etgach, Sulton Boyazid Malatyaga yurish qildi. Malatya etagiga kelgach va shahar taslim boʻlmaganini koʻrgach, Boyazid uni qamal qildi. Qamaldan soʻng Malatya taslim boʻldi. Boyazid I shaharga qoʻshin joylashtirdi. Malatyadan keyin Usmoniylar yurishini davom ettirib, Mamluklarga qarashli Kahta, Divriği, Behisni, Darende, Elbiston va Hısnı Mansur shaharlarini zabt etdilar.

 Erzincan knyazligiga qarshi yurish 
Usmoniylar–Temuriylar munosabatlarining yomonlashuvi natijasida, yaʼni Erzincan beyligining amiri Muttaharten Usmoniylarga soliq toʻlagan holda Temuriylarning vassali boʻlib qolganligi, yerlari Usmoniylar tomonidan zabt etilgan onadoʼlilik beylarning Amir Temurga murojaatlari, Temurga qarshi kurash olib borgan Jaloyiriylar sultoni Ahmad va Karakoyunlu beyi Qora Yusufning panoh topishi tufayli Amir Temur Usmoniylarga qarashli boʻlgan Sivas va Malatyani egalladi. Usmoniylarni ogohlantirgach, Mamluklar hududi boʻlgan Suriyaga qarshi yurish boshladi. Amir Temur Suriyaga yurish boshlaganidan soʻng, bu hududga kelgan Sulton Boyazid I Erzincan beyligi yordam bergani bois unga qarshi yurish qildi. Usmoniylar Erzincan beyligini magʻlub etib, Erzincan va Kemahni zabt etdilar. Sulton Boyazid I ning ushbu yurishi allaqachon yomon boʻlgan Temuriylar–Usmoniylar munosabatlarini yanada keskinlashtirdi.

 Oqibatlar 

Ushbu voqealardan soʻng, Usmoniylarga qarshi yurish boshlagan Temuriy qoʻshinining qoʻmondoni Amir Temur va Sulton Boyazid I boshchiligidagi Usmoniylar qoʻshini Tokat yaqinida toʻqnashdi. Tokatda jang qilish xavfidan qochgan Amir Temur qoʻshini Anqara sari yurib, shaharni qamal qildi. Temuriy qoʻshinini taʼqib etgan Usmoniy qoʻshini Çubuk dashtiga yetib keldi. Keyingi jangda Usmoniylar ogʻir magʻlubiyatga uchradilar va Boyazid I Temuriylar tomonidan asir olindi. Jangdan soʻng, Temuriylar Onadoʼlidagi Usmoniy hududlarini egallab oldi. Sulton Boyazid I tomonidan boʻysundirilgan Onadoʼli beklari oʻz yurtlarida avvalgi hokimiyatini qayta tikladilar va Usmoniy shahzodalari singari Temuriylar hokimiyatini tan oldilar.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 









Turkum:Boyazid I
Turkum:Usmonli imperiyasi ishtirokidagi janglar