Ibn al-Haim al-Ishbiliy

Abu Muhammad Abdulhaqq al‐Gʻofiqiy al‐Ishbiliy (), shuningdek Ibn al‐Hāʾim nomi bilan ham tanilgan (fl. ) – Sevilyalik oʻrta asr musulmon astronomi va matematigi boʻlgan.

U zamonaviy olimlarga oʻzining  (1204/1205) asari bilan maʼlum boʻlib, u islom astronomiyasining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan va al-Andalus olimlari, jumladan asbob yasovchi va astrolog Az-Zarqaliy haqida muhim maʼlumotlarni yetkazib bergan.

 Hayoti 
Ibn al‐Hāʾimning kelib chiqishi al-Andalusdagi Sevilya shahri bilan bogʻliq. Talabalik yillarida u matematika fanini olimlar al-Jayyoniy va Jobir ibn Aflah asarlari orqali oʻrgangan. Ehtimol, u Almohad xalifaligi mintaqani boshqargan davrda Shimoliy Afrikada ishlagan boʻlishi mumkin. Ibn al‐Hāʾim matematika fanini chuqur egallagan va 11-asrda olim Ibn Muʼoz al-Jayyoniy tomonidan al-Andalusga kiritilgan, keyingi asrda astronom va matematik Jobir ibn Aflah tomonidan rivojlantirilgan trigonometrik tushunchalar bilan yaxshi tanish edi


1204/1205-yilda Ibn al‐Hāʾim  („Matematik astronomiya boʻyicha mukammal qoʻllanma“) nomli, kirish qismi va yetti kitobdan iborat boʻlgan bir risola yozdi. Nomidan tashqari har jihatdan  boʻlgan bu asarda hech qanday sonli jadvallar keltirilmaydi. U asar oʻrta asr islom astronomlari tomonidan nihoyatda toʻliq va aniq deb hisoblangan va Magʻribdagi astronomiyaning rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.

Ushbu asar zamonaviy tarixchilarga al-Andalusdagi avvalgi astronomlar haqidagi muhim maʼlumotlarni taqdim etgan. Unda asbob yasovchi va astrolog Az-Zarqaliyning hayoti va ijodi, hamda ular homiysi boʻlgan  Said al-Andalusiy qoʻllab-quvvatlagan Toledo astronomlari tomonidan Toledo jadvallarining tuzilishi haqidagi tarixiy maʼlumotlar beriladi.

Ibn al‐Hāʾim Az-Zarqaliyning ekliptika ogʻmaligining tebranishi haqidagi nazariyalarini yanada rivojlantirgan, sferik trigonometriya formulalarni taqdim etgan, Quyosh apogeyining uzunligini 85° 49′ deb bergan va Az-Zarqaliy ishlarini yanada tasdiqlagan. Asarda, shuningdek, Oyning uzunlik va kengliklarini hisoblash, hamda Ptolemey nazariyasini tuzatishga urinish masalalari ham koʻrib chiqilgan

Qoʻlyozmaning bir nusxasi Oksford (Buyuk Britaniya)dagi Bodleian kutubxonasida saqlanadi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
  (PDF talqini)



Turkum:XIII asr arablari
Turkum:al-Andalus astronomlari
Turkum:al-Andalus matematiklari
Turkum:13-asr matematiklari
Turkum:13-asr astronomlari