Eron — Shvetsiya munosabatlari

Eron – Shvetsiya munosabatlari – Eron Islom Respublikasi va Shvetsiya Qirolligi oʻrtasidagi diplomatik munosabatlar. Skandinaviya mamlakatlari orasida Shvetsiya Eron bilan eng kuchli va eng keng qamrovli munosabatlarga ega. Rasmiy diplomatik aloqalar 1929-yilda oʻrnatildi. Shvetsiya Qojarlar davrida Eron politsiya kuchlarining ayrim qismlarini modernizatsiya qilishda muhim rol oʻynadi.

VIII-XI asrlarda shved vikinglari Rossiya daryolari boʻylab Kaspiy dengiziga borib, Eronga yaqinlashdi. Ular faqat savdogarlar va yollanma askarlar sifatida harakat qildi, moʻyna, kahrabo va qurollarni kumushga almashtirdi. Fors-shved vikinglari munosabatlarining eng kuchli dalillari arxeologik kashfiyotlardan kelib chiqadi, bu yerda Shvetsiyadagi viking xazinalaridan oʻn minglab fors tangalari topilgan. Tangalardan tashqari, arxeologlar Shvetsiya boʻylab vikinglar qabrlaridan fors matolari, munchoqlar va metall buyumlarni topgan.

 Tarixi 
 Safaviylar davri 
Shvetsiyalik Qirol Karl XI (1660—1697-yillarda hukmronlik qilgan) va Karl XII (1697—1718-yillar) hamda eronlik Sulaymon (1666-yil 26-oktyabr – 1694-yil 29-iyul), Sulton Husayn I (1694-yil 29-iyul – 1722-yil 11-sentyabr) davrlarida Ludvig Fabritius 1679—80, 1683—84 va 1697—1700-yillarda Safaviylar davlatiga uchta missiyaga boshchilik qildi.

 Qojarlar davri 
1911-yilda forslar Shvetsiya hukumatidan jandarmeriya qurilishini tashkil qilish uchun Qojar Forsiga askarlar yuborish mumkin-mumkin emasligi soʻradi. Xuddi shu yili mamlakatga birinchi shved zobitlari keldi. Bu 1911—1921-yillar oraligʻida shved zobitlari tomonidan boshqarilgan Eron jandarmeriyasiga aylandi. Birinchi shved zobitlari 1911-yilda Forsga keldi va 1911—1916-yillar oraligʻida mamlakatda jami oltmishga yaqin shved ishladi. Politsiya kuchlari Shvetsiya politsiyasi tomonidan qurollantirildi. Birinchi jahon urushi boshlanganda, shvedlar Germaniya bilan hamkorlik qilishda ayblandi, natijada zobitlar va politsiya Forsni tark etishga majbur boʻldi.

 Pahlaviylar davri (1925-1979) 
Shvetsiya va Pahlaviy Eroni 1929-yilda doʻstlik shartnomasi tuzilishi munosabati bilan diplomatik aloqalar oʻrnatdi. Eron Stokgolmda, Shvetsiya esa Tehronda elchixona ochdi.

1934-yil noyabr oyida Shvetsiya valiahd shahzodasi Gustav Adolf, valiahd malika Margaret, malika Ingrid va shahzoda Bertil Eronga tashrif buyurdi. Chegarada ularni Fors hukumati vakili, Tehronda esa Tashqi ishlar vaziri va marosimlar boshligʻi, shuningdek, davlat idoralari vakillari kutib oldi. Valiahd shahzodaning oilasi tantanali tarzda qal’aga yoʻl oldi, u yerda Shoh va Valiahd shahzoda kengash prezidenti va boshqalarni vakillik qildi. Soʻng Rizoshoh Pahlaviy Valiahd shahzodani Guliston saroyiga kuzatib qoʻydi. Fors poytaxtida bir necha kun boʻlgach, Valiahd shahzoda Trans-Eron temir yoʻlining qurilish ishlarini uch kun davomida oʻrganish uchun Mozandaron ustoniga joʻnab ketdi. Keyin u Shoh bilan xayrlashish uchun Tehronga qaytdi. Valiahd shahzodaning oilasi esa 17-noyabr kuni Volvo avtomobillarida Isfahon va Persepolga joʻnab ketdi. Soʻnggi manzilda qirollik aʼzolari Kserksning harami deb atalgan joyda yashadi va professor Ernst Herzfeld boshchiligida shaharga tashrif buyurdi. Shuningdek, Sherozga sayohat uyushtirildi. 25-noyabr kuni Qum–Sultonobod–Kirmonshoh yoʻli boʻylab qor bosgan dovonlardan oʻtib Bagʻdodga qaytish yoʻli boshlandi.

 Islom Respublikasi davri (1979-yildan boshlab) 

2016-yil aprel oyida eronlik-shved shifokori va falokat tibbiyoti boʻyicha tadqiqotchi Ahmad Rizo Jaloliy hibsga olinib, Isroil foydasiga Eronning yadroviy dasturiga josuslik qilganlikda ayblandi, u ayblovlarni rad etdi, keyin Evin qamoqxonasiga olib ketildi, u yerda u bir necha bor qiynoq va tahdidlarga duch kelgani haqida xabar berilgan. 2017-yil oktyabr oyida Jaloliy „yer yuzida buzgʻunchilikni tarqatishda“ ayblanib, oʻlimga hukm qilindi: uning qatl etilgan vaqti haqida koʻplab xabarlar paydo boʻldi[13].

2021-yilda Eron va Shvetsiya oʻrtasida Eron-Iroq urushi paytida ogʻir urush jinoyatlari va qotillik sodir etganlikda ayblangan sobiq Eron amaldori Hamid Nuriyning sudi va 1988-yilda Eron siyosiy mahbuslarining qatl etilishi boʻyicha keskinlik kuchaydi.

2023-yil may oyida eronlik-shved siyosiy faoli, Ahvozni ozod qilish uchun arab kurashi harakatining asoschisi va sobiq rahbari Habib Chaab 2018-yilda 25 kishining hayotiga zomin boʻlgan harbiy paradga qilingan hujumni uyushtirishda ayblanib, Eronda osib oʻldirildi.

2023-yil sentyabr oyida The New York Times gazetasida chop etilgan maqolada 2019-yildan beri Yevropa Ittifoqida diplomat boʻlib ishlagan 33 yoshli shved Johan Floderus 2022-yil aprel oyida Tehronda taʼtilda boʻlganida Imom Xumayniy nomidagi Tehron xalqaro aeroportida hibsga olingani va keyinchalik Evin qamoqxonasiga olib ketilgani maʼlum boʻldi. 2024-yil 15-iyunda Shvetsiya Bosh vaziri Ulf Kristersson Floderusning Eron rasmiylari tomonidan sudlangan harbiy jinoyatchi Hamid Nuriyning Eronga qaytishiga olib kelgan mahbuslar almashinuvi bitimining bir qismi sifatida shved mahbusi Said Aziziy bilan birga ozod qilinganini eʼlon qildi.

2024-yil sentyabr oyida Shvetsiya rasmiylari Eron Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusi (IRGC) qoʻl ostida faoliyat yurituvchi Anzu kiber guruhi 2023-yil iyul oyida Shvetsiya SMS xizmatiga xakerlik hujumi uyushtirish, parollar, foydalanuvchi nomlari va boshqa vositalarni egallab olish va shvedlarni „shaytonlar“ deb atash va Qur’onni yoqib yuborganlardan qasos olish boʻyicha koʻrsatmalarga ega minglab xabarlarni yuborishda aybdor ekanligini maʼlum qildi. Eron Shvetsiya prokuraturasi tomonidan oʻtkazilgan tergov maʼlumotlarning oʻgʻirlanishi uchun mas’ul boʻlgan individual xakerlarni aniqlashga muvaffaq boʻlgan boʻlsa-da, ayblovni rad etdi. Adliya vaziri Gunnar Stromme bayonotida maqsad Shvetsiyani beqarorlashtirish yoki qutblanishni kuchaytirish ekanligi aytilgan va xavfsizlik xizmati Eron boʻlinish yaratish va oʻz rejimlarini mustahkamlashga intilayotganlar qatorida ekanligi haqida ogohlantirgan.

 Hukumat tashrifi 

2017-yil fevral oyida Shvetsiya Bosh vaziri Stefan Löfven va Savdo vaziri Ann Linde davlat idoralari va kompaniyalari vakillari bilan birgalikda Eronga tashrif buyurdi va Eronning bir nechta vaziri bilan uchrashdi. Linde qonunga koʻra va hatto Shvetsiyadagi elchixonada ham kiyilishi shart boʻlsa-da, safar davomida hijob kiygani uchun tanqid qilindi.

 Akademik hamkorliklar 
2010-yillarning oxiri va hatto 2017-yil oktyabr oyida shved-eronlik tadqiqotchi Ahmad Rizo Jaloliyga Eron rasmiylari tomonidan oʻlim jazosi berilganidan keyin 2020-yilga kelib ham bir qator Shvetsiya akademik universitetlari va muassasalari Erondagi muassasalar bilan hamkorlik va almashinuv dasturlarini amalga oshirdi. Ushbu akademik muassasalar:

 Lund universiteti
 Chalmers texnologiya universiteti
 Linnaeus texnologiya universiteti
 Malmö texnologiya universiteti
 KTH qirollik texnologiya instituti
 Borås qirollik texnolgiya instituti
 Halmstad qirollik texnolgiya instituti
 Gyoteborg universiteti
 Mälardalen universiteti
 Luleå texnologiya universiteti
 Jönköping universiteti
 Gävle universitet kolleji
 Skövde universiteti

 Yadro dasturi 
Bildt va Eron Tashqi ishlar vaziri Javod Zarif, 2014-yil 2-fevral
Shvetsiya Parlamenti Tashqi siyosat komissiyasi raisi 2008-yilda Eronning fuqarolik yadro texnologiyalariga huquqi borligini aytdi. Shuningdek, u masalaga ikkala tomon uchun ham maqbul boʻlgan yechim topish uchun diplomatik vositalarni qoʻllab-quvvatladi“Sweden Reiterates Iran's N. Rights” Fars News Agency, 8 May 2008.. 2007-yilda Shvetsiyaning Erondagi elchisi Christofer Gyllenstierna savdogarlar va ishbilarmonlar oxir-oqibat Shvetsiyada investitsiya qarorlarini qabul qilgani uchun iqtisodiy sanksiyalar Shvetsiyaning Eron bilan savdosiga taʼsir qilmasligini daʼvo qildi“Sweden Envoy: Iran, A Good Market For Swedish Investment”, IRNA, 1 May 2007.. 2009-yil fevral oyida Gretsiya, Kipr, Ispaniya, Avstriya va Shvetsiya EU3 tomonidan Islom Respublikasiga qarshi taklif qilingan qoʻshimcha qattiqroq sanksiyalar roʻyxatiga qarshi chiqdiDinmore, Guy, Najmeh Bozorgmehr, and Alex Barker, “EU Trio Targets Tougher Iran Sanctions,” Financial Times, 25 February 2009..

2009-yil iyul oyida Shvetsiya Tashqi ishlar vaziri Carl Bildt Eron yadroviy vaziyatiga yagona yechim muloqot ekanligini taʼkidlab, jahon kuchlari siyosiy va iqtisodiy ragʻbatlantirish evaziga Eron uranini boyitishni toʻxtatish uchun Tehron bilan muzokaralarni qayta boshlaganida, Yevropa parlamenti qiyin tanlovlarga duch kelganini aytdi“Bildt: EU faces ‘difficult choices’ on Iran’ The Local, 9 July 2009..

 Iqtisodiy munosabatlar 
Shvetsiyaning Erondagi elchisi Christofer Gyllenstierna 2007-yilda Tehronda boʻlib oʻtgan simpoziumda Shvetsiyaning Eronda potensial bozorlari borligini aytdi. Shuningdek, u Eronning imkoniyatlari Shvetsiya biznesining eʼtiborini tortganini aytdi. Uning taʼkidlashicha, Shvetsiya Eron bilan oʻzaro savdo hamkorligini oshirishni rejalashtirgan. 2003-yilda Shvetsiya va Eron oʻzaro anglashuv memorandumini imzoladi, unda Shvetsiya Eronga Jahon savdo tashkilotiga (JST) aʼzo boʻlishni tavsiya qildi. Buning evaziga Eron Shvetsiyaga mamlakat ichida sanoat, konchilik va telekommunikatsiya loyihalarini amalga oshirishga ruxsat beradi“Iran, Sweden Sign Memorandum of Understanding”, IRNA, 16 December 2003.. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi va Yevropa Ittifoqi qattiqroq sanksiyalarni joriy qila boshlaganidan beri, Shvetsiya-Eron oʻrtasidagi ikki tomonlama savdo kamaydi. Ikki oʻrtasidagi ikki tomonlama savdo 2007-yilda atigi 500 million dollarni tashkil etdi. Hamid Nuriyning hibsga olinishi tufayli Shvetsiya va Eron oʻrtasidagi munosabatlar beqaror boʻlib qoldi.

 Sport 
2015-yil 31-mart kuni Nationalarenanda Shvetsiya terma jamoasi va Eron terma jamoasi oʻrtasida futbol bo'yicha ilk marta oʻrtoqlik uchrashuvi boʻlib oʻtdi.

 Diplomatik vakolatxonalar 
 Eronning Stokgolmda elchixonasi bor.
 Shvetsiyaning Tehronda elchixonasi bor.

 Manbalar 

 Havolalar 

 Shvetsiya – Encyclopædia Iranica

Shvetsiya
Turkum:Shvetsiya