Toʻrtgul

To‘rtgul — Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz tumanidagi tepa (Qorasuv). Aslida bu nom To‘rtko‘l shaklining mahalliy talaffuzda o‘zgargan variantidir. Uni to‘rt + ko‘l (suv havzasi) tarzida izohlash noto‘g‘ri. XI asr o‘zbek tilida “to‘rtigul ev” — to‘rtburchak uy degan maʼnoni bildirgan bo‘lib, har qanday to‘rtburchak shakldagi narsaga nisbatan ham ishlatilgan. “Qadimgi turkiy til lug‘ati”da so‘z to‘rtko‘l/to‘rtko‘l tarzida qayd etilgan.

Qirg‘iz tilida bu so‘z to‘rtburchak, shuningdek qo‘rg‘on, ko‘hna shahar o‘rni, xaroba maʼnolarida qo‘llanadi. Bartoldning taʼkidlashicha, turkiy tillarda to‘rtko‘l — vayron devor, eski qo‘rg‘on o‘rni maʼnosini ham anglatgan. H.Hasanov Qoraqalpog‘istondagi To‘rtko‘l nomini “chordevor, xaroba do‘ng” tarzida izohlaydi.

Demak, so‘zning eng qadimiy maʼnosi to‘rtburchak shakl bilan bog‘liq. O‘troq hayot rivoji davrida to‘rt burchakli burjli qo‘rg‘onlarga nisbatan qo‘llanib, keyinchalik ana shu qo‘rg‘on xarobalarining o‘zi ham To‘rtko‘l deb atalgan.

 Manbalar