Alvand

Alvand – Eronning gʻarbida joylashgan Zagros togʻlarining kichik tizmasi boʻlib, Hamadon ustonidagi Hamadon shahridan  janubda joylashgan. Uning eng baland choʻqqisi  balandlikda. Alvand tizmasining asosiy qismi sharqdan gʻarbga 50 km ga choʻzilgan, shimol–janub boʻyicha esa maksimal 30 km kenglikka ega. Togʻlar soʻnggi Yura va ilk Boʻr davrida Zagros orogenezining bir qismi sifatida hosil boʻlgan boʻlib, atrofdagi tekisliklardan keskin koʻtarilib chiqadi va koʻplab chuqur vodiylar bilan kesilgan. Togʻlarning asosiy tarkibi intruziv tof jinslari – granit va dioritdan iborat.

Hudud bir vaqtlar yengil eman oʻrmonlari bilan qoplangan edi, ammo tarixiy davrlardagi keng koʻlamli oʻrmon kesishlar natijasida ular hozirgina vodiylarda saqlanib qolgan kichik maydonlargacha qisqargan. Bugungi kunda baland hududlarda siyrak oʻtlar oʻsadi, buloq va soylar atrofida esa oʻtlar ancha zich oʻsadi. Alvand vodiylarida keng tarqalgan muhim oʻsimliklardan biri – gavvar (yoki echki tikanlari) boʻlib, u sanoat va tibbiyotda ishlatiladigan tragakant yelimini beradi.

Togʻlarning oʻzida doimiy aholi punktlari boʻlmasa-da, vodiylar va atrofdagi tekisliklar koʻplab qishloq va shaharlarga makon boʻlgan[2]. Alvand tizmasi etagida Hamadon, Maloyer va Tuyserkan kabi yirik shaharlar joylashgan. Bu aholi punktlari gʻoyat unumdor qishloq xoʻjaligi bazasi bilan taʼminlangan boʻlib, u bugʻdoy yetishtirish va chorvachilik (qoy, echki, sigir)ni oʻz ichiga oladi. Ushbu qishloq xoʻjaligi farovonligi togʻ iqlimining qulayligi va Alvand togʻlaridan oqib tushadigan moʻl suv bilan bogʻliq.

Ahamoniylar davrida qoldirilgan uch tilda yozilgan bitiklar joylashgan tarixiy Ganjnoma tosh bitiklari Alvand togʻlari etagida, Hamadondan 10 km janubda joylashgan. Alvand tizmasi turk, kurd, fors va luri tillari oraligʻida til chegarasi vazifasini bajaradi.

 Etimologiyasi 
Bir noilmiy veb-saytning daʼvo qilishicha, „Alvand“ nomi avestocha „Aurvañt“ soʻzidan olingan. Bu soʻz „tez, chaqqon, jasur; ot, juvonmard, jangchi“ maʼnolarini bildiradi.

 Iqlimi 
Alvand togʻi bahor yogʻinlariga ega boʻlgan Oʻrta yer dengizi iqlim hududida joylashgan.

 Gidrologiyasi 
Alvand tizmasi Hamadon ustonidagi asosiy suvayirgʻich boʻlib, ustondagi daryolarning aksariyati Alvanddagi qorlarning erishidan hosil boʻladi va shimol yoki janubga oqadi[3]. Umuman olganda, togʻning shimoliy yonbagʻirlaridagi daryolar asosan mavsumiy boʻlsa, janubiy yonbagʻirdagilari yil boʻyi oqadi[3].

Shimol tomondagi asosiy daryolar Talvar va Qurichay (yoki Siyoh Rud) hisoblanadi. Talvar shimoli-gʻarbdagi Koʻhi Safiddan boshlanib, oxir-oqibat Eronning eng uzun daryosi boʻlgan Sefidrudga qoʻshiladi va u Kaspiy dengiziga oqadi. Qurichay esa Hamadon va Malayyer oraligʻidagi balandliklardan boshlanadi, shimoliy Alvand hududlaridan oqib oʻtadi va oxirida Qum koʻliga quyiladi.

Janub tomondagi asosiy daryolar Gamasiab va Qelqelrud (Gamasiabning irmogʻi) hisoblanadi. Gamasiab yuqori oqimida Kerxe daryosining nomi bilan ham tanilgan[3]. Uning manbalari – Sarobi Gamasiab – Nahavandning janubi-sharqida joylashgan. Daryo Nahavand tekisligidan oqib oʻtadi va unga Malayer daryosi hamda Qelqelrud qoʻshiladi.

Yana bir daryo tizimi – Abshineh Rud – Alvandning sharqiy yonbagʻirlaridan boshlanadi. U shimolga qarab Qum kaviriga yoʻl oladi, biroq sugʻorish uchun suvning katta qismi ishlatilgani sababli, faqat juda nam qishlardan keyin kavirga yetib boradi. Eng yuqori oqim mart va aprel oylarida kuzatiladi, yozda esa deyarli butunlay qurib qoladi.

 Koʻchmanchilik 
Alvand balandliklari bir qancha koʻchmanchi qabilalarning anʼanaviy yaylovlaridir. Laki tilida soʻzlashuvchi torkeshvandlar yozgi yaylov sifatida Alvandning gʻarbiy yonbagʻirlarini, yarimtogʻlu esa sharqiy yonbagʻirlarini foydalanadi. Shahseven ittifoqiga mansub yana bir guruh ham sharqiy tomonga keladi, biroq ularning soni kam. XX asrdan boshlab esa oʻtroq dehqonchilik va chorvachilik avvallari koʻchmanchilarga tegishli boʻlgan hududlarning katta qismini egallab bormoqda.

 Galereya 

 Manbalar 

 Havolalar 

 Profile at SummitPost. Org
 „Kuh-e Alvand, Iran“ on Peakbagger

Turkum:Hamadon ustoni geografiyasi