Yaponiya Liberal demokratik partiyasi

Yaponiya Liberal-Demokratik Partiyasi (inglizcha: Liberal Democratic Party of Japan, qisqartma LDP; yaponcha: 自由民主党, Jiyū Minshutō) – Yaponiya siyosatida eng nufuzli va uzoq muddat hukmron bo‘lgan konservativ partiyalardan biri. (Wikipedia)

LDP 1955-yilda tashkil topgan bo‘lib, bir necha partiyalar — xususan, Yaponiyaning Liberal Partiyasi va Demokratik Partiyasi — qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan.

Partiyaning siyosiy yo‘nalishi konservativ, pro-biznes (biznesga hurmat qiluvchi), milliy xavfsizlikni kuchaytirishga yo‘naltirilgan va Yaponiyaning Amerika bilan alyansini muhim deb biladi. 

Yaponiyada pos­turush tizimida LDP uzun yillar davomida hukmron partiya bo‘lib keldi — 1955 yildan buyon ko‘plab saylovlarda g‘olib bo‘ldi yoki boshqaruvda qatnashdi.

Ayni paytda, LDP boshqa partiyalar bilan koalitsiya shaklida ham hukmronlik qiladi — xususan Kōmeitō partiyasi bilan alyans tuzadi. 

 Tarix va rivojlanish 
Tashkil topishi va dastlabki yillar

1955-yil noyabr oyida Yaponiyaning Liberal Partiyasi (Jiyū-tō) va Demokratik Partiyasi qo‘shilishi natijasida Liberal-Demokratik Partiya tashkil etilgan.

Bu qo‘shilish, 1955-system (1955 tizimi) deb ataladigan siyosiy davrni boshlab berdi: bu davrda LDP de-facto dominant rolga ega bo‘ldi.

1950–1960-yillarda LDP Yaponiyaning modernizatsiyasi, iqtisodiy o‘sishi, infratuzilma rivoji va Amerika bilan mustahkam aloqalarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi.

 Davr bosqichlari va muammolar 
1970–1980-yillar.

LDP ichida murakkab ichki fraksiyalar (派閥, habatsu) tuziladi. Bu fraksiyalar partiya ichida quvvat almashinish va hokimiyat kurashlarida muhim rol o‘ynaydi. (Wikipedia)

Shuningdek, siyosiy korrupsiya, byudjet isrofgarchiligi va skandallar LDPga qarshi tanqidlar sabab bo‘ldi. (Encyclopedia Britannica)

1993 yilgi inqiroz.

LDP 1993-yilda birinchi bor ko‘pchilik o‘rinni yo‘qotdi va hukmronlikdan chetda qoldi. (Encyclopedia Britannica)

Bu, partiyadan chiqishlar va muqobil partiyalar tashkil etilishi bilan bog‘liq edi.

Ammo 1994–1996-yillarda qayta koalitsiyalar orqali LDP hokimiyatni tikladi. (Encyclopedia Britannica)

2000-yillar.

Koizumi Jun’ichirō boshchiligida LDP ichida qaytaqurish va islohotlar boshlangan. U byudjetni qisqartirish, davlat korporatsiyalarini xususiylashtirish kabi islohotlarni ilgari surdi. (Encyclopedia Britannica)

2009-yilda LDP o‘z tarixidagi eng yomon saylov natijalaridan birini berdi va hukmronlikdan chiqdi. (Encyclopedia Britannica)

Lekin 2012-yildan boshlab, LDP yana hukmronlikni qayta qo‘lga oldi, Shinzo Abe boshchiligida. 

 So‘nggi davr va rahbarlar 
2024-yil sentyabrda LDP prezidenti saylovi bo‘lib o‘tdi. 

Partiya prezidenti ko‘pincha Yaponiya bosh vaziri ham bo‘ladi, chunki LDP hukmron partiya sifatida parlamentda yetakchi bo‘ladi. 

2025-yil oktabrida, Sanae Takaichi LDP prezidenti etib saylandi, u Yaponiya tarixida birinchi ayol bo‘lib LDP boshlig‘i bo‘ldi. 

So‘nggi saylovlarda LDP va uning koalitsiya hamkorlari (xususan Kōmeitō) parlament ko‘pchilikdan mahrum bo‘lishdi. (AP News)

 Tuzilma va ichki tashkilot 

 3.1. Partiya tuzilishi 
LDP ning tashkil etilishi va strukturasida bir nechta bosqichlar mavjud:

 Partiya konferensiyalari / kongresslar – yuqori qaror qabul qiluvchi organlar.
 Prezident (総裁, Sōsai) – partiyaning eng yuqori rahbari. 
 Kotib-genera­li, Bosh katiblar, vakillar guruhi va soha bo‘linmalari – partiyaning ayirmachilarga bo‘linishi va siyosiy strategiyalarni boshqarish ishlari uchun.
 Ichki fraksiyalar (habatsu) – LDP ichida kuchli sub-guruplar bo‘lib, ular rahbarlik zo‘rliklari va hokimiyat bo‘lishuvlarida muhim rol o‘ynaydi. 

Fraksiyalar odatda ma’lum siyosiy yo‘nalishlar, loyihalar, yoki shaxsiy siyosatchilar atrofida shakllanadi. Ular saylov kampaniyalarida, nomzodlarni qo‘llab-quvvatlashda va partiyada kursni aniqlashda kuchli ta’sirga ega bo‘ladi. 

 3.2. Siyosiy byura va strategiyalar 
LDP siyosiy platformasini shakllantirishda bir qator sektor bo‘yicha bo‘linmalar va ekspert tarmoqlari faol. Partiya ichida iqtisodiy siyosat, tashqi aloqalar, mudofaa, ijtimoiy siyosat va agroindustria bo‘yicha bo‘limlar mavjud.

Partiya rahbariyati saylov kampaniyalarini boshqaradi, arboblar tarmog‘ini tashkil qiladi va mamlakat siyosatida nuqtai nazarni belgilaydi.

 3.3. Muvozanat va shaffoflik 
Ichki fraksiyalarning faoliyati ham partiyada ba’zan korrupsiya va qudrat tortishuvlariga sabab bo‘lishi mumkin. LDP ichida moliyaviy byudjetlar, saylov mablag‘lari, yirik infratuzilma loyihalarida manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga keladi.

Partiyada shaffoflik va hisobot berish mexanizmlarini mustahkamlash uchun tashqi nazorat, jurnalistik tergovlar va sudiy tekshiruvlar muhim rol o‘ynaydi.

 Ideologiya va siyosiy yo‘nalish 

 4.1. Konservatizm va liberalizm muvozanati 
Garchi nomida “Liberal-Demokratik” deb atalgan bo‘lsa-da, LDP asosan konservativ siyosat yo‘nalishini tutadi. U iqtisodiy liberallik (bozor prin­siplari, xususiy mulk, erkin biznes) va ijtimoiy konservatizmni uyg‘unlashtirishga intiladi. (Encyclopedia Britannica)

Ba’zan LDP liberallik konseptsiyasiga yaqin siyosatlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi, ammo odatda bu liberallik iqtisodiyot kontekstida bo‘ladi — ya’ni, davlatning aralashuvi minimal bo‘lishi, biznesga qulay muhit yaratish.

 4.2. Milliy xavfsizlik va konstitutsiya islohotlari 
LDP milliy mudofaa va xavfsizlik masalalarida qattiq pozitsiyani oladi. Yaponiyaning pacifistik (tinchlikni saqlashga qaratilgan) Konstitutsiyasining 9-moddasini qayta ko‘rib chiqish va Yaponiyaning mudofaa kuchlarini kengaytirish istagi partiyaning muhim yo‘nalishlaridan biridir. 

LDP tashqi siyosatda, ayniqsa, Amerika bilan harbiy va strategik alyansni mustahkamlash tarafdori. (Encyclopedia Britannica)

 4.3. Iqtisodiy siyosat, ijtimoiy va infratuzilma siyosati 
Iqtisodiy sohada LDP odatda quyidagi siyosatlarni qo‘llab-quvvatlaydi:

 Soliqlarni past darajada saqlash (ayni paytda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsadida).
 Davlat infratuzilmasiga investitsiyalar — yo‘llar, trem, energetika, transport.
 Yaponiyaning eksportga yo‘naltirilgan sanoatini qo‘llab-quvvatlash va tashqi savdo aloqalarini mustahkamlash.
 Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, subsidiya va muddatli kreditlar.

Ijtimoiy siyosatda, LDP markaziy jamg‘arma, pensiya tizimi va sog‘liqni saqlashni saqlab qolishga intiladi, lekin katta ijtimoiy “welfare” davlat ideallarini rad etmaydi, xususan demografik muammolarni yengish maqsadida.

 4.4. Kritik nuqtai nazarlar va ichki qarama-qarshiliklar 

 Ba’zi tahliliy nuqtalar LDP ning nomida “liberal” bo‘lishiga qaramay, uning konservativ pozitsiyalari iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda liberalizmga ziddir, ya’ni liberallik bilan konservatizm o‘rtasida ziddiyat bo‘lishi mumkin.
 Fraksiyalar ichida maqsad va yo‘nalish bo‘yicha qarama-qarshiliklar mavjud — ba’zilari kuchli mudofaa va millatchilik tarafdori, boshqalari yumshoqroq iqtisodiy liberalizm tarafdori bo‘lishi mumkin. (Wikipedia)
 Mudofaa va konstitutsiyaviy islohotlar bo‘yicha jamoatchilik va boshqa partiyalar bilan qarama-qarshiliklar.
 Korrupsiya, skandallar va byudjet manfaatlar to‘qnashuvi doim tanqid mavzusi bo‘ladi.

 Siyosiy faoliyat va ommaviy hokimiyat 

 5.1. Saylovlarda ishtirok va natijalar 
LDP deyarli har yili bo‘ladigan parlament saylovlarida, mahalliy saylovlarda faol qatnashadi. U ko‘p hollarda koalitsiyalar orqali ko‘pchilik kursi qo‘lga kiritadi.

2009-yilda LDP jiddiy tor-mor bo‘ldi, ammo tezda tiklandi. (Encyclopedia Britannica)

2012-yildan boshlab, LDP yana saylovlarda muvaffaqiyatli bo‘ldi va rulya qaytdi. 

So‘nggi yillarda partiya ichki muammo va saylov natijalaridan kelib chiqib, parlamentda ko‘pchilikni yo‘qotib qo‘ydi. (AP News)

 5.2. Koalitsiya siyosati va hamkorlik 
LDP ko‘pincha kichik partiyalar bilan koalitsiyalar tashkil qiladi. Eng barqaror va muhim hamkor — Kōmeitō, buddistik yo‘nalishdagi siyosiy partiya. (Wikipedia)

LDP-Kōmeitō koalitsiyasi ko‘plab yillardan beri hamkorlikda ishlaydi, lekin so‘nggi siyosiy skandallar va ichki nizolar tufayli ular orasida ziddiyatlar paydo bo‘lmoqda. (AP News)

 5.3. Muhim siyosiy tashabbuslar 

 Konstitutsiyani isloh qilish — LDP bir necha marta 9-moddani (siyosiy qurollashmaslik haqidagi qism) qayta ko‘rib chiqishni taklif qilgan.
 Mudofaa xarajatlarini oshirish va mustaqil mudofaa kuchlarini rivojlantirish.
 Iqtisodiy “Abenomics” siyosati — Shinzo Abe tomonidan ilgari surilgan iqtisodiy o‘sish strategiyasi (pul siyosatini yumshatish, infrastrukturaga investitsiyalar, struktural islohotlar).
 Mahalliy infrastrukturani yangilash va “decentralizatsiya” siyosatini mustahkamlash.
 Demografik muammolar bilan kurashish (kambag‘allik, yoshlarga ish, pensiya tizimi).

 6. Muammolar va tanqidlar 

 Korrupsiya va skandallar. LDP tarixida ko‘plab siyosatchilar korrupsiya bilan bog‘liq tanaffuslar qilgan. Bu partiyaning obro‘siga zarar yetkazadi.
 Ichki fraksiya kurashlari. Ular partiyaning birovga qarshi bo‘lishi, rahbar tanlashda bo‘linish va ichki nizolarni keltirib chiqaradi.
 Yo'qotilgan ko‘pchilik. So‘nggi saylovlarda LDP va uning koalitsiyasi parlament ko‘pchiligini yo‘qotdi, bu hukmronlikni qiyinlashtiradi. (AP News)
 Yosh avlod siyosatchilarining tanqidi. Yosh va liberallashtirilgan guruhlar LDP siyosatlari juda konservativ va eskirgan deb tanqid qiladi.
 Ideologik baza murakkabligi. “Liberal-Demokratik” nomiga qaramay, partiya ba’zan liberallik tamoyillariga zid siyosatlarni olib boradi, bu tanqid mavzusi bo‘ladi.
 Jamoatchilik bilan aloqa. Demokratik va ochiq siyosatga intiladigan jamoatchilik LDP ning shaffofligi va hisobot berishi yetarli emas deb hisoblaydi.

 7. Kelajak istiqbollari 

 LDP agar saylov strategiyasini yangilasa, yoshlarni va liberal tanqidchilarning ehtiyojlarini hisobga olsa, yana siyosat maydoniga qayta mutanosib bo‘lishi mumkin.
 Koalitsiya siyosati yanada muhim bo‘ladi — kichik partiyalar bilan hamkorlik va kompromisslar zarur bo‘ladi.
 Konstitutsiya islohotlari va mudofaa siyosati LDP uchun katta imtiyoz va xatar manbai bo‘lishi mumkin.
 Partiyani ichki demokratizatsiya, shaffoflik va skandallarni kamaytirish orqali obro‘ tiklash mumkin.
 Xorijiy siyosatda, LDP Yaponiyaning global rolini oshirish, Xitoy, Koreya, AQSh bilan muvozanatli aloqalar o‘rnatishni davom ettiradi.

 Manbalar