Tashkilot

Tashkilot — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yig‘indisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — iqtisodiyot, taʼlim, fan, madaniyat, sogʻliqni saqlash va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular huquqiy shaxs maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.

 Etymologiyasi 
"Tashkilot" so‘zi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” so‘zidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.“Oʻzbek tilining izohli lugʻati”. 5 jildlik. – Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.

 Umumiy tavsif 
Tashkilot — bu maʼlum bir ijtimoiy, iqtisodiy yoki maʼmuriy maqsadni amalga oshirish uchun tashkil etilgan tizimdir. Har bir tashkilotda quyidagi asosiy elementlar mavjud boʻladi:
 maqsad — tashkilot mavjudligining asosiy sababi;
 tuzilma — ichki boshqaruv va ierarxiya tizimi;
 resurslar — inson, moliyaviy, moddiy va axborot manbalari;
 boshqaruv — maqsadlarga erishishni taʼminlovchi faoliyatlar majmui.

 Tashkilot turlari 
Tashkilotlar faoliyat sohasi va maqsadlariga koʻra quyidagi turlarga ajratiladi:

 1. Iqtisodiy tashkilotlar 
Bu turdagi tashkilotlar foyda olishni maqsad qiladi. Masalan:
 korxonalar;
 firmalar;
 banklar;
 aksiyadorlik jamiyatlari.

 2. Davlat tashkilotlari 
Davlat boshqaruvi, ijtimoiy xizmatlar yoki xavfsizlikni taʼminlovchi tuzilmalar. Masalan:
 Vazirliklar;
 Agentliklar;
 Mahalliy davlat hokimiyati organlari.

 3. Ijtimoiy tashkilotlar 
Ijtimoiy manfaatlarni himoya qiluvchi, notijorat maqsadlarda faoliyat yurituvchi birlashmalar. Masalan:
 kasaba uyushmalari;
 nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT);
 jamoat birlashmalari.

 4. Xalqaro tashkilotlar 
Bir necha davlat a’zoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:
 Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT);
 Yevropa Ittifoqi;
 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST);
 Jahon savdo tashkiloti (JST).

 Huquqiy maqomi 
Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, tashkilotlar:
 huquqiy shaxs maqomiga ega (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
 yoki huquqiy shaxs maqomiga ega emas (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).

Huquqiy shaxs tashkilotning o‘z nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega bo‘lishini ta’minlaydi. U shuningdek sudda da’vogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 42-modda // Lex.uz

 Tuzilishi va boshqaruvi 
Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat bo‘ladi:
 Rahbariyat — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pog‘ona;
 Bo‘limlar — aniq yo‘nalishlar bo‘yicha mas’ul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
 Xodimlar — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
 Nazorat mexanizmlari — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.

Tashkilotlar faoliyati odatda nizom yoki ustav asosida yuritiladi.

 Iqtisodiy va ijtimoiy roli 
Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy o‘rin tutadi. Ular:
 yangi ish o‘rinlarini yaratadi;
 iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
 innovatsiyalar va raqobatni rag‘batlantiradi;
 ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.

Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.

 Tashkilotlar va boshqaruv nazariyalari 
Menejment fanida tashkilotlar faoliyati turli nazariyalar orqali tahlil qilinadi:
 klassik nazariya (F. Teylor, A. Fayol);
 byurokratik model (M. Veber);
 insoniy munosabatlar nazariyasi (E. Meyo);
 tizimli yondashuv (L. Bertalanfi);
 zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.

Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini o‘rganadi.Fayol, A. (1916). Administration Industrielle et Générale. Paris: Dunod.

 O‘zbekiston amaliyotida 
O‘zbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:
 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi;
 Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risidagi qonun;
 Xo‘jalik jamiyatlari to‘g‘risidagi qonun;
 Davlat organlari to‘g‘risidagi qonun.

Tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tishi O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti

 Shuningdek qarang 
 Korxona  
 Muassasa  
 Nodavlat notijorat tashkiloti  
 Korporatsiya  
 Menejment  
 Ish beruvchi  
 Xodim

 Manbalar 

 Tashqi havolalar 
 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi  
 O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi  
 O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi  
 Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)  
 International Labour Organization (ILO)

Turkum:Huquq
Turkum:Iqtisodiyot
Turkum:Jamiyat
Turkum:Tashkiliy tuzilmalar
Turkum:Boshqaruv