Jamoat

Jamoat — insonlarning biror umumiy maqsad, manfaat, qadriyat yoki e’tiqod asosida birlashgan ijtimoiy guruhi, birligi yoki tashkilotidir.  Jamoat tushunchasi sotsiologiya, falsafa, madaniyatshunoslik va huquq fanlarida insonlarning o‘zaro aloqalari, hamkorlik shakllari hamda jamiyat tuzilmasidagi mikrotuzilmalarni ifodalashda ishlatiladi.

 Etimologiya 
“Jamoat” so‘zi arabcha “جماعة‎” (*jamā‘a*) so‘zidan olingan bo‘lib, “to‘plam”, “birlik”, “uyushma”, “birgalikda bo‘lish” ma’nolarini bildiradi.  O‘zbek tilidagi “jamoa”, “jamiyat” atamalari bilan bir ildizdan keladi. Turkiy tillarda bu so‘z ijtimoiy birlik, odamlar to‘plami yoki birlashma ma’nosida qo‘llanadi.

 Falsafiy jihatdan 
Falsafada jamoat insonning ijtimoiy mavjudot sifatidagi tabiiy ehtiyojidan kelib chiqadi.  Inson jamiyatda yashaydi, lekin bu jamiyatning eng kichik hujayrasi jamoatdir.  Falsafiy nuqtayi nazardan jamoat — bu insonlarning birgalikda mavjud bo‘lish shakli, ularning axloqiy, ma’naviy va madaniy bog‘liqlik tizimi.  Aristotel insonni “ijtimoiy mavjudot” (zoon politikon) deb ataganida aynan shu birlik — jamoat tushunchasiga ishora qilgan.

 Tarix 
Insoniyat tarixining ilk bosqichlaridan boshlab jamoaviy yashash — omon qolish va taraqqiyotning asosi bo‘lgan.  Qabila, urug‘, oilaviy birlashmalar, diniy guruhlar va mahallalar ilk jamoat shakllarini tashkil etgan.  Yevropa sotsiologiyasi tarixida “jamoa” (Gemeinschaft) va “jamiyat” (Gesellschaft) tushunchalarini farqlagan olim Ferdinand Tönnies (1887) jamoani insonlar orasidagi hissiy, tabiiy va ma’naviy yaqinlik asosidagi birlik deb izohlagan.Community – English Wikipedia

Sharq madaniyatida esa “jamoat” tushunchasi “mahalla”, “fuqarolar yig‘ini”, “urug‘”, “sulola”, “tariqat jamoasi” kabi shakllarda yuzaga kelgan.  Bu jamoalar o‘zaro yordam, mas’uliyat, axloqiy me’yorlar va ijtimoiy birdamlik tamoyillari asosida yashaganlar.

 Ijtimoiy fanlarda 
Sotsiologiya jamoatni jamiyatning elementar birligi sifatida o‘rganadi.  Sotsiologik yondashuvda jamoat:

 umumiy qadriyatlar va e’tiqodlarga ega odamlar to‘plami;
 o‘zaro doimiy muloqot va ijtimoiy aloqalar tizimi;
 o‘zini o‘zi boshqarish imkoniyatiga ega guruh sifatida talqin etiladi.

Émile Durkheim jamoani “ijtimoiy birdamlikning tabiiy manbai” deb bilgan, chunki unda inson o‘zini jamiyatning ajralmas qismi sifatida anglaydi.  Max Weber esa jamoani “ruxiy yaqinlik va umumiy maqsad asosida ixtiyoriy tashkil topgan birlik” deb ta’riflagan.

 Jamoat va jamiyat farqi 
Jamoat — kichikroq, hissiy jihatdan yaqin va bevosita munosabatlarga asoslangan birlik.  Jamiyat esa — rasmiy, institutsional tizim bo‘lib, unda huquqiy va iqtisodiy aloqalar ustun.

Misol uchun:

 Oila yoki mahalla — jamoat.
 Davlat yoki xalq — jamiyat.

Ferdinand Tönnies bu ikki tushunchani ijtimoiy tuzilma rivojlanishining bosqichlari sifatida tahlil qilgan.

 Turlari 
Jamoatlar shakllanish sababi, maqsadi va tuzilishiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi:

 Mahalliy jamoat — ma’lum hudud aholisi (masalan, mahalla, qishloq, tuman jamoasi).
 Mehnat jamoasi — korxona yoki muassasa xodimlarining birlashmasi.
 Diniy jamoat — e’tiqod va ibodat asosida birlashgan guruh (masalan, masjid jamoati).
 Ta’lim jamoasi — o‘qituvchi va talabalarning o‘zaro birlashuvi (masalan, maktab yoki universitet jamoasi).
 Madaniy jamoat — san’at, sport yoki ko‘ngilochar faoliyat atrofida tuzilgan guruhlar.
 Onlayn (virtual) jamoat — internet orqali muloqot qiluvchi foydalanuvchilar guruhi.

 Zamonaviy jamoat tushunchasi 
Raqamli asrda jamoat tushunchasi yangi shakllarni kasb etmoqda.  Ijtimoiy tarmoqlar, forumlar, onlayn platformalar orqali shakllanadigan virtual hamjamiyatlar yangi turdagi jamoalar sifatida o‘rganilmoqda.  Bu jamoalar geografik chegarasiz, lekin umumiy qiziqishlar asosida faoliyat yuritadi (masalan, kinomuxlislar jamoasi, dasturchilar hamjamiyati, til o‘rganish klublari).

Zamonaviy jamoatlarning muhim jihati — ular o‘zini o‘zi boshqarish, ochiq muhokama, shaffoflik va o‘zaro yordam tamoyillariga asoslanadi.  Wikipedia ham ixtiyoriy asosda ishlovchi global onlayn jamoa sifatida eng mashhur misollardan biridir.

 Huquqiy kontekst 
Ko‘plab davlatlarda “jamoat” atamasi huquqiy kontekstda “fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi” yoki “nodavlat notijorat tashkiloti” sifatida qo‘llanadi.  Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida jamoat tashkilotlari, fuqarolar yig‘inlari va mahalla institutlari fuqarolarning ijtimoiy faolligini ta’minlovchi asosiy bo‘g‘in sifatida e’tirof etilgan.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

Jamoat tashkilotlari inson huquqlari, ekologiya, yoshlar siyosati, nogironlar huquqlari va madaniy meros sohalarida faoliyat yuritadi.  Masalan:

 “Mahalla” xayriya jamoat fondi
 “Yoshlar ishlari agentligi” huzuridagi jamoat kengashlari
 “O‘zbekiston ekologik harakati”

 Diniy jamoalar 
Diniy jamoa — bir e’tiqod asosida birlashgan, diniy amallarni ado etuvchi kishilar birlashmasidir.  Islomda “jamoat” atamasi namozda imom ortida birgalikda ibodat qiluvchi musulmonlar majmuasini bildiradi.  Shuningdek, har bir masjid yoki tariqat o‘z diniy jamoasiga ega.  Nasroniylikda bu “congregation” yoki “church community” deb ataladi.

 Madaniyatdagi o‘rni 
Jamoat inson madaniyatining asosiy ijtimoiy shakllaridan biridir.  U axloq, muloqot, mehnat, ijod va ijtimoiy birdamlik kabi qadriyatlarni mustahkamlaydi.  Har bir jamiyatning madaniy rivoji undagi jamoalarning faolligi, ochiqligi va birdamlik darajasi bilan chambarchas bog‘liq.  Jamoat shuningdek, fuqarolik jamiyatining poydevori hisoblanadi.

 Shuningdek qarang 

 Jamiyat
 Mahalla
 Fuqarolik jamiyati
 Sotsiologiya
 Kollektivizm
 Inson huquqlari

 Tashqi havolalar 

 Community – English Wikipedia
 Jamoat – Oʻzbekcha VikiLugʻatdagi izoh
 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – rasmiy sayt
 O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi