Vellington viloyati

Katta Vellington yoki Vellington viloyati (māoricha: Te Upoko o te Ika) — Yangi Zelandiyaning Shimoliy orolidagi eng janubiy mintaqa hisoblanadi. Mahalliy boshqaruv hududi 8 049 kvadrat kilometr (3 108 kvadrat mil) maydonni egallaydi va 2024-yil iyun holatiga ko‘ra, 541 500 kishi istiqomat qiladi. 

Ushbu mintaqa o‘z nomini Yangi Zelandiyaning poytaxti — Vellington shahridan olgan bo‘lib, shahar viloyat ma’muriy markazi ham hisoblanadi. Vellington shahar hududi — ya’ni Vellington, Porirua, Lower Hutt va Upper Hutt shaharlarini o‘z ichiga oladi — butun mintaqa aholining 79 foizini tashkil etadi.

Hududdagi boshqa yirik aholi punktlariga Kapiti konurbatsiyasi (unga Waikanae, Paraparaumu, Raumati Beach, Raumati South va Paekākāriki kiradi) hamda Masterton shahri kiradi.

 Mahalliy boshqaruv 

Vellington viloyati Vellington mintaqaviy kengashi tomonidan boshqariladi. Kengash o‘zini targ‘ibot maqsadida Katta Vellington mintaqaviy kengashi nomi bilan ataydi. Kengash yurisdiksiyasi poytaxt Vellington atrofidagi yirik shahar aglomeratsiyasini qamrab oladi. U tarkibiga Lower Hutt, Porirua va Upper Hutt shaharlari kiradi; bu hududlarning har biri o‘ziga xos qishloq atroflariga (rural hinterland) ega. Mintaqa Shimoliy orolning g‘arbiy qirg‘og‘i bo‘ylab cho‘zilgan bo‘lib, Kāpiti Coast tumanidagi qirg‘oq bo‘yi aholi punktlarini ham o‘z ichiga oladi. Remutaka tizmasining sharqiy tomonida esa, asosan Wairarapa mintaqasini tashkil etuvchi uchta qishloq tumani joylashgan. Bu tumanlarga Masterton, Carterton, Greytown, Featherston va Martinborough shaharlari kiradi.

Wellington mintaqaviy kengashi dastlab 1980-yilda tashkil etilgan bo‘lib, u avvalgi Vellington mintaqaviy rejalashtirish boshqarmasi va Vellington mintaqaviy suv boshqarmasining birlashuvi natijasida vujudga kelgan. 2009-yilda Oklendda yagona “super-shahar” tuzilganidan so‘ng, Wellington viloyatidagi mahalliy kengashlarni birlashtirish bo‘yicha ham taklif ilgari surilgan. Bu masalani 2013-yilda Mahalliy boshqaruv komissiyasi o‘rganib chiqqan, biroq jamoatchilikning salbiy fikrlari sababli loyiha 2015-yilda bekor qilingan.

Vellington viloyati atamasi

Amaliy foydalanishda “Wellington viloyati” va “Greater Wellington” atamalari doimo aniq chegaralar bilan farqlanmaydi. Mintaqaning chekka hududlari ba’zida ushbu atamalarga kiritilmaydi. Torroq ma’noda, Wellington viloyati deganda Tararua tizmasining g‘arbiy qismida joylashgan shaharlashgan hududlar majmuasi nazarda tutiladi. Tizmaning sharqiy qismidagi kam aholili hududlar esa odatda, Wairarapa nomi bilan ataladi va uning markazi Masterton shahri hisoblanadi.

Ba’zi holatlarda Kāpiti qirg‘oqbo‘yi ham viloyat tarkibidan tashqarida deb qaraladi. Ayniqsa Ōtaki shahri shimolda joylashgan Horowhenua tumani bilan kuchli ijtimoiy va iqtisodiy aloqalarga ega. Shu sababli, Ōtaki ilgari MidCentral sog‘liqni saqlash kengashi (District Health Board, DHB) hududiga kirgan, holbuki Kāpiti qirg‘og‘ining qolgan qismi Capital and Coast DHB tizimiga mansub bo‘lgan.

 Tarixi 

Hududning dastlabki aholisi bo‘lgan māorilar bu joyni Te Upoko o te Ika a Māui deb atashgan, bu ibora “Māui baliqining boshi” degan ma’noni anglatadi. Afsonalarga ko‘ra, mashhur māori dengizchi Kupe taxminan X asrda bu mintaqani kashf etgan va o‘rganib chiqqan.

Yevropaliklar esa bu hududga 1839-yilda Yangi Zelandiya kompaniyasi orqali joylasha boshlashgan. 1853-yilda Vellington provinsiyasi tashkil etilgach, Vellington shahri uning poytaxtiga aylangan. Bu maqom 1876-yil 1-noyabrda “Viloyatlarni tugatish to‘g‘risidagi qonun” (Abolition of the Provinces Act) kuchga kirgunga qadar davom etganNew Zealand Provinces 1848–77.  1865-yilda esa Wellington Yangi Zelandiyaning poytaxti deb e’lon qilingan — u Russell va Aucklanddan keyingi mamlakatning uchinchi poytaxti bo‘lgan.

Geografiya

Vellington viloyati Yangi Zelandiyaning Shimoliy orolining janubiy uchida joylashgan bo‘lib, uning g‘arbiy, janubiy va sharqiy tomonlari dengiz bilan o‘ralgan. G‘arbda Tasman dengizi, sharqda esa Tinch okeani joylashgan. Bu ikki suv havzasi o‘rtasida Kuk bo‘g‘ozi (Cook Strait) joylashgan bo‘lib, u o‘zining tor va kuchli oqimlari bilan mashhur. Bo‘g‘ozning eng tor joyi — Cape Terawhiti (Shimoliy orol) va Perano Head (Marlborough Sounds, Janubiy orol) oralig‘ida joylashgan bo‘lib, 28 kilometr (17 mil) kenglikka ega. Hudud umumiy maydoni 8 049,44 kvadrat kilometr (3 107,91 kvadrat mil)ni tashkil etadi  va shimolda Ōtakigacha, sharqda esa Eketāhuna yaqinigacha cho‘ziladi.

Tabiiy jihatdan viloyat shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga yo‘nalgan to‘rtta parallel mintaqaga bo‘linadi, ularning har biri relyef va landshaft xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi:

 Kāpiti qirg‘og‘i (Kāpiti Coast) — Paekākārikidan Foxton tomonga shimolga cho‘zilgan tor qirg‘oqbo‘yi tekisligidir. Bu hududda bir nechta kichik shaharchalar va aholi punktlari joylashgan bo‘lib, ularning ko‘pchiligi o‘z iqtisodiy daromadining ma’lum qismini turizm hisobidan oladi. Hududning mashhurligi asosan uning chiroyli plyajlari va dengiz bo‘yi manzaralari bilan bog‘liq bo‘lib, bu joy dam olish va sayohat uchun mashhur maskan hisoblanadi.

 Kāpiti qirg‘og‘idan ichkarida joylashgan bu hudud tog‘li relyefga ega bo‘lib, u Janubiy oroldagi Janubiy Alp tog‘larini shakllantirgan asosiy geologik yoriq (fault line) bo‘ylab hosil bo‘lgan. Garchi bu tog‘lar Alp tizmasi kabi baland bo‘lmasa-da, Remutaka va Tararua tizmalari baribir tog‘li va qiyin relyefli hududlar hisoblanadi. Shu sababli, bu yerlarda aholi zichligi past bo‘lib, asosan kichik aholi punktlari mavjud.

Biroq aynan shu tizmalarning janubiy qismidagi qirg‘oq vodiylari va tekisliklarida Vellington shahri hamda Hutt vodiysi joylashgan.

 Wairarapa vodiysi Ruamahanga daryosi atrofida joylashgan bo‘lib, tepalikli va to‘lqinli relyefga ega hudud hisoblanadi. Daryo janubga qarab oqgan sari yerlar pastlab, tekisliklarga aylanadi va oxir-oqibat Wairarapa ko‘li atrofidagi botqoqlik hududlarida yakun topadi. Bu mintaqa serhosil qishloq xo‘jaligi yerlari bilan mashhur bo‘lib, Yangi Zelandiyaning muhim dehqonchilik va chorvachilik markazlaridan biri sanaladi.

 Bu hudud Tararua tizmasidan pastroq, ammo Ruamahanga daryosi atrofi yerlari kabi unumdor va iqtisodiy jihatdan foydali emas.

Mintaqaning bu qismi, shuningdek, unga tutash boshqa tepalik va togʻli zonalar hali ham asosan o‘rmonlar bilan qoplangan bo‘lib, tabiiy landshafti nisbatan kam o‘zgargan holda saqlanib qolgan.

 Bioxilma-xillik 

2005-yildan 2015-yilgacha bo‘lgan davr mobaynida Greater Wellington hududida mahalliy o‘rmon qushlarining turlari va soni ortgan. Shu bilan birga, bu qushlar yashaydigan hududlar doirasi ham kengaygan.
Bu o‘zgarishlar mintaqadagi tabiatni muhofaza qilish choralari va ekotizimni tiklash loyihalari samarasida yuzaga kelgani qayd etiladi.

Iqtisodiyoti

2019-yil mart oyida yakunlangan hisobot davrida Vellington mintaqasining hududiy yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 39,0 milliard Yangi Zelandiya dollari deb baholangan bo‘lib, bu Yangi Zelandiyaning milliy YaIMining 12,9 foizini tashkil etgan.

Shu davrda mintaqaning aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YaIM 74 251 Yangi Zelandiya dollarini tashkil etgan va bu ko‘rsatkich mamlakatdagi eng yuqori bo‘lgan.

2018-yil mart oyida yakunlangan yil ma’lumotlariga ko‘ra:

• Birlamchi sohalar (qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va h.k.) — 389 million dollar (1,0%),

• Tovar ishlab chiqaruvchi sanoatlar — 5,93 milliard dollar (15,9%),

• Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari — 27,84 milliard dollar (74,5%),

• Soliqlar va bojxona to‘lovlari — 3,20 milliard dollar (8,6%) hissasini qo‘shgan.

Madaniyat

Mintaqaning asosiy madaniy muassasalari qatoriga Vellington shahridagi Te Papa milliy muzeyi, Lower Hutt shahridagi Dowse san’at muzeyi hamda Poriruadagi Pataka muzeyi va galereyasi kiradi.


Transport

Mintaqada jamoat transporti tizimi Yangi Zelandiyaning boshqa hududlariga nisbatan yaxshi rivojlangan. U avtobuslar, poezdlar, avtomobillar, paromlar hamda Vellington kabel yo‘li (funikulyor) kabi transport vositalaridan iborat. 1964-yilgacha tramvaylar, 2018-yilgacha esa troleybuslar ham mavjud bo‘lgan. Avtobuslar va paromlar xususiy kompaniyalar tomonidan boshqariladi, biroq infratuzilma davlat idoralari tasarrufida bo‘lib, jamoat transporti ko‘pincha subsidiyalanadi.

Mintaqaning transport rejalashtirish va subsidiya siyosatini Vellington mintaqaviy kengashi amalga oshiradi. Xizmatlar Metlink brendi ostida yuritiladi. Transdev Wellington kompaniyasi poytaxt markazidan shimolda Waikanae, sharqda esa Masterton shaharlarigacha harakatlanadigan metropoliten poezd tarmog‘ini boshqaradi. 2015-yil iyunigacha bo‘lgan davrda jamoat transportida 36,41 million ta safar amalga oshirilib, yo‘lovchilar jami 460,7 million kilometr masofani bosib o‘tgan — bu har bir kishiga o‘rtacha 73 ta safar va 927 kilometrga teng. Vellington mintaqasida avtomobil egalik darajasi Yangi Zelandiya bo‘yicha eng past: 2013-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, 11,7 foiz xonadonlarda avtomobil yo‘q edi (butun mamlakat bo‘yicha bu ko‘rsatkich 7,9 foiz). Bir nechta avtomobilga ega xonadonlar ulushi ham eng past — 44,4 foiz (mamlakat bo‘yicha 54,5 foiz).

Mintaqaning asosiy porti Vellington bandargohida joylashgan. CentrePort Wellington kompaniyasi konteynerlar, yog‘och, avtomobillar va boshqa yuk turlarini qayta ishlaydi. Yoqilg‘i importi Seaview va Miramar bandargohlarida amalga oshiriladi. Kompaniya shuningdek Interislander va Bluebridge parom xizmatlariga infratuzilma ijaraga beradi — bu paromlar Cook bo‘g‘ozi orqali Vellington va Picton o‘rtasida qatnaydi. Bundan tashqari, kompaniya har yili Wellingtonga keluvchi kruiz kemalari uchun ham xizmat ko‘rsatadi. CentrePort aksiyalarining 77 foizi Katta Vellington mintaqaviy kengashi tegishli.

Manbalar

 Tashqi havolalar 

 Greater Vellington mintaqaviy kengashi rasmiy veb-sayti
 Hududiy chegaralarning yarim rasmiy xaritasi va ularning veb-saytlari 

Turkum:Yangi Zelandiya