Ibn Xon

Horun ibn Molik at-Turk yoki Ibn Xon (1070-yilda vafot etgan) – Suriya hududiga kirgan tarixdagi ilk erkin turkman qoʻshinlari sarkardasi. Suriya hududlarida ilgari mavjud boʻlgan turkiy guruhlarning aksariyati qul askarlar, saroy xizmatchilar va ularning avlodlaridan iborat edi. Ibn Xon 1064-yilda Suriyaga taklif etilgan. Halabning mirdasiy amiri Atiyya ibn Solihni uning jiyani va amirlikka daʼvogar raqibi Mahmud ibn Nasrga qarshi qoʻllab-quvvatlashi kerak edi.

 Biografiyasi 

 Kelib chiqishi 
Oʻrta asr manbalarida „Ibn Xonning kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlar ham noaniq, ham yetarli emas“, deydi tarixchi Suhayl ZakkarZakkar 1971, p. 206.. XIII asr halablik solnomachisi Ibn al-Adim Ibn Xonning asl ismi „Horun“ boʻlgani va „Malik at-turk“ (turklar podshosi) ismli shaxsning oʻgʻli ekanini taʼkidlagan. Biroq Malik at-Turk haqida hech qanday qoʻshimcha maʼlumot bermagan. Ibn Xonni „turk podshosining oʻgʻli“ deya tarjima qilgan. Ibn al-Adimning solnomasida yozilishicha, Ibn Xon otasidan nizo tufayli ajralib, Jazira (Yuqori Mesopotamiya) hududidagi Marvoniylarga qarashli Diyor Bakr yerlariga kirib borganBianquis 1993, p. 120..

 Mirdosiylar qoʻl ostidagi harbiy xizmati 
Ibn Xon 1064-yilda Halabning mirdosiy amiri Atiyya ibn Solihning iltimosiga koʻra, Suriya shimoliga kirib borgan. Atiyya oʻz jiyani Mahmud ibn Nasrga qarshi kurash uchun kuchlarini mustahkamlayotgan edi. Mahmud ibn Nasr amirlikka daʼvo qilgan hamda uni Mirdosiylarning qudratli arab qabilasi Banu Kilab qoʻllab-quvvatlagan edi. Ibn Xon 1000 nafar turkman kamonchilariga boshchilik qilib, Suriya hududlariga kirishi erkin turkman qoʻshinlarining hududga ilk bor kirishi boʻldi. Atiyya Ibn Xonga oyiga 11 ming dinor toʻlab, qoʻshinlarni Halab chekkasidagi al-Hazir deb ataladigan hududga joylashtirdiPeacock, p. 155.. Mahmud va Kilab 1064-yil may oyida Hamo, Maarat an-Numon hamda Kafartab shaharlarini qoʻlga kiritib, Halab shahrini qamal qilishga kirishdilarZakkar 1971, p. 174.. Ibn Xon va uning odamlari Atiyyani hokimiyatdan agʻdarib, Halab shahriga kirdilar hamda amirlik ishlariga sezilarli taʼsir koʻrsata boshladilarZakkar 1971, pp. 174–175.. Bu ish ahdas (shahar militsiyasi) va Atiyyaning qoʻli bilan amalga oshirildiZakkar 1971, p. 175.. Atiyya, ahdas va Ibn Xonning askarlari Vizantiyaga qarshi bosqin uyushtirgach, Ibn Xon Atiyya bilan birga Halabga qaytib keldi. Ibn Xonning shaharda ekanidan norozi boʻlgan Atiyya 1065-yil yanvarida shahar tashqarisidagi qoʻshin qarorgohida boʻlgan vaqtida Ibn Xonga hujum qilishga qaror qildi. Kechasi ahdas guruhiga Ibn Xonning qarorgohini talon-taroj qilishni buyurdi.

Atiyya hujumi natijasida Ibn Xon odamlarining aksariyati oʻldirildi. Ibn Xon tirik qolganlar bilan birga Yuqori Mesopotamiyaga yoʻl oldi. Biroq, mintaqadagi badaviy guruhlar uning yoʻlini toʻsib qoʻyishdi. Shu sababli u gʻarbga, Sarminga yoʻl olib, u yerda Mahmud bilan uchrashdi hamda uning qoʻshinlariga qoʻshildi. Ibn Xon va Mahmud kam sonli qoʻshin bilan Tripoliga yoʻl oldilar. U yerda, ehtimol, Ibn Xon qoʻshinlari safini toʻldirgan boʻlishi mumkinZakkar 1971, p. 207.. Ibn Xonning asosan turkmanlardan iborat qoʻshini umumiy nom bilan „an-Navakiya“ deb atalgan boʻlishi mumkin. Arab solnomachilari qoʻshinlarning qolgan qismi asosan turkmanlar, shuningdek, Saljuqiylar hokimiyatiga boʻysunmagan hamda janubi-gʻarbiy Suriya, Falastin, Vizantiya nazoratidagi Onadoʻliga koʻchib oʻtgan boshqa arab boʻlmagan koʻchmanchi guruhlar ekanini taʼkidlagan. Bu guruhlarning aksariyat qismi turkmanlar boʻlsa-da, ular orasida boshqa millatga mansub koʻchmanchilar ham bor edi. Zakkarning taʼkidlashicha, Navaqiya qabilasi Tripoli mintaqasida Ibn Xonning Suriyaga kirishidan avvalgi davrlardanoq yashay boshlagan boʻlishi mumkin. Yoki Ibn Xonning oʻzi Navaqiya qabilasiga mavjud boʻlib, mazkur qabilaning oliy sardori boʻlgan boʻlishi mumkin.

Ibn Xon qoʻshinlari Mahmudning Halabni qamal qilishida eng kuchli qoʻshinlar boʻlgan edi. Qamal 1065-yil avgust oyida Atiyyaning magʻlubiyati bilan yakunlanganZakkar 1971, p. 208.. Shundan soʻng, Ibn Xon koʻproq qoʻshin toʻplash uchun Iroqqa joʻnab ketib, 1066-yilda 1000 nafarga yaqin turkman, kurd va daylamiy qoʻshinlar bilan Halabga qaytib keldi. Ahdas bilan ziddiyatga kirishishni istamagan Ibn Xon shaharga kirishdan oʻzini tiygach, unga Maarrat an-Nuʼmon vodiysi iqto qilindi. 1066-yil 10-sentyabr kuni oʻz qoʻshinlari bilan mazkur mulkka kirib bordiZakkar 1971, p. 176.. 1067-yilda Ibn Xon va Mahmud Hama tekisligidagi badaviylarni boʻysundirdilar. Ular oʻsha vaqtlarda yaqin atrofdagi Homs shahrida boʻlgan Atiyya yordam berayotgan edilarZakkar 1971, p. 177.. Ibn Xon badaviylarga qarshi kurashda qatʼiyat koʻrsatganiga qaramay, Mahmud bilan munosabatlar murakkab edi. Bu hol Fotimiy xalifa al-Mustansirning Ibn Xonni xizmatdan chetlatish toʻgʻrisidagi iltimosiga nisbatan Mahmudning javobida oʻz aksini topdi. Mahmud xalifaga Ibn Xonni lavozimidan chetlatishga qodir emasligini maʼlum qildi. Ibn Xonni oʻz hokimiyatidan mustaqil boʻlgan taqdirda keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan muammolardan qochish maqsadidagina xizmatda saqlab turganini maʼlum qildi. Shuningdek, xalifaga Ibn Xonga qarshi yuboriladigan Fotimiylar qoʻshiniga yordam berishini maʼlum qildi.

 Tyredagi xizmati va oʻlimi 
1070-yilda Ibn Xon Halabni tark etib, Tyre shahriga yoʻl oladi va u yerda shahar hokimi Ibn Oqil xizmatiga kiradi. Ibn Xon Halabni oʻsha yili qamal qilgan Saljuqiylar sardori Alp Arslondan qoʻrqqani tufayli tark etgan boʻlsa kerak. Alp Arslon Ibn Xonning ukasini Mahmudni Saljuqiylar hukmronligiga rasman hurmat bajo keltirmaslikda aybladi. Ayni sabab qamalni keltirib chiqargan edi. Xuddi shu yili Ibn Aqil uyushtirgan fitnada Ibn Xon oʻz odamlari tomonidan oʻldirilgan.

Ibn Xonning jiyani Qurlu 1071-yilgi maʼlumotlarda Navaqiya turkmanlari sardori sifatida tilga olingan. Oʻsha paytda bu guruh  nafar otliqdan iborat edi. Qurlu Mahmudga Alp Arslon bilan boʻlgan toʻqnashuvda qisqa muddat yordam bergan. Biroq, keyinchalik Suriyaning janubi-gʻarbiga chekingan. Mahmud esa Ahmadshoh boshliq  nafar turkman askari bilan qolgan.

 Manbalar 

 Adabiyotlar