Yevrosiyo qoyatosh qaldirgʻochi

Yevrosiyo qoyatosh qaldirgʻochi (Ptyonoprogne rupestris) – qaldirgʻochlar oilasiga mansub kichik oʻlchamli qush turi. Uning uzunligi taxminan  boʻlib, ustki qismi kulrang-jigarrang, qorni esa ochroq tusda, dumining uchi toʻrtburchak shaklda boʻlib, aksariyat patlarida oq dogʻlar mavjudligi bilan ajralib turadi. U Janubiy Yevropa togʻlarida, Shimoliy-Gʻarbiy Afrikada hamda butun Palearktika hududida uya qurib koʻpayadi. Uchinchi jinsdagi boshqa turdagi qoyatosh qaldirgʻochlari bilan adashtirilishi mumkin, biroq bu turning dumidagi oq dogʻlari kattaroq va patlari ohangi boshqacharoq boʻladi. Yevropadagi koʻplab qushlar butun yil davomida shu hududlarda yashaydi, ammo shimoliy populyatsiyalar hamda Osiyoda koʻpayadigan aksariyat qushlar qishda Afrika, Yaqin Sharq yoki Hindistonga koʻchib ketadi.

Qoya soyasi ostida yoki tobora ko‘proq inson tomonidan qurilgan inshootlarga yopishgan holda uya quradi. Uyalari loydan yasalgan yarim chashka shaklida bo‘lib, ichiga quruq o‘t va patlardan yumshoq qatlam to‘shaladi. Odatda juftlab uya quradi, ammo qulay joylarda bir nechta juftlik yonma-yon ko‘payishi mumkin. Urg‘ochi ikki-to‘rt dona jigarrang dog‘li oq tuxum qo‘yadi va ularni asosan o‘zi bosib yotadi, bolalarni esa ota-ona qushlarning ikkalasi boqadi. Bu tur katta koloniyalar hosil qilmaydi, ammo ko‘payish mavsumidan tashqari davrlarda to‘dalashib yuradi. Asosan turli hasharotlar bilan oziqlanadi, ularni uchib yurib qoyalarga yaqin joylarda, soylar yoki tog‘li yaylovlar ustida tutib oladi. Uni yirtqich qushlar yoki qarg‘alar ovlashi mumkin, shuningdek, qon so‘ruvchi mayda parazitlarga ham mezbonlik qiladi. Biroq keng tarqalganligi va soni ko‘pligi sababli bu turning saqlanishi yuzasidan xavotir yo‘q.

Qush boshqa uch xil qoyatosh qaldirg‘ochi bilan yaqin qarindosh hisoblanadi. Ba’zan ular bir turning shakllari sifatida qaralgan, ammo ayrim hududlarda turli turning hududlari kesishgan bo‘lsa-da, ular o‘zaro chatishtirilmaydi. Ptyonoprogne jinsiga mansub to‘rt turning hammasi loydan uya quradigan boshqa Eski Dunyo qaldirg‘ochlariga o‘xshash. Ba’zan ular Hirundo jinsiga qo‘shib yuboriladi, lekin bu uslub boshqa turlarni tasniflashda chalkashlik tug‘diradi. 

 Taksonomiyasi 
Yevrosiyo qoyatosh qaldirgʻochini dastlab 1769-yilda italiyalik tabiatshunos Giovanni Antonio Scopoli Hirundo rupestris nomi bilan taʼriflaganScopoli (1769) p. 172. 1850-yilda esa nemis ornitologi Heinrich Gustav Reichenbach uni yangi Ptyonoprogne jinsiga kiritganReichenbach (1850) plate LXXXVII figure 6. Jins nomi yunoncha ptuon „yelpigʻich“ (dum ochilganda shakliga ishora) va Prokne qaldirgʻochga aylangan afsonaviy qiz nomidan olinganTurner (1989) pp. 160–164. Rupestris esa lotincha rupes – „qoya“ soʻzidan kelib chiqqan. Umumiy qabul qilingan kichik turlari yoʻq. Marokashdagi Atlas togʻlarida yashovchi theresae shakli taklif qilingan boʻlsa-da, kichik oʻlcham va tusdagi farqlar izchil geografik qonuniyatni koʻrsatmaydiTurner (1989) pp. 158–160.

Bu turning qoldiqlari kech Pleistotsen davriga oid qatlamlardan Bolgariya va Fransiyadan topilgan boʻlib, ular 242 ming yildan 301 ming yilgacha davrga tegishliBoev Zlatozar. (2001). „Late Pleistocene birds from the Kozarnika Cave (Montana District; NW Bulgaria)“ in Delchev P., Shanov S., Benderev A. (Eds) Proceedings of the First national Conference on Environment and Cultural Heritage in Karst. Sofia 10–11.11.2000. Volume 1 113–128.. Ptyonoprogne jinsiga mansub toʻrt turning hammasi qaldirgʻochlar oilasiga kiradi va ular Hirundininae kichik oilachasi tarkibiga joylashtirilgan. Bu kichik oila barcha qaldirgʻoch va qarchigʻaylarni oʻz ichiga oladi, biroq daryo qaldirgʻochlari undan mustasno. DNK tadqiqotlari Hirundininae ichida uchta katta guruh mavjudligini koʻrsatadi: yer kovlaydiganlar (masalan, qum qaldirgʻochi), uya egallovchilar (masalan, daraxt qaldirgʻochi), va loy uya qurganlar – ular ichiga qoyatosh qaldirgʻochlari kiradi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 











 Havolalar 

 Ageing and sexing (PDF; 2.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze

Category:Ptyonoprogne