Al-Funaydiq jangi

Al-Funaydiq jangi 1060-yil 30-avgustda Nosir ud-Davla Ibn Hamdan boshliq Fotimiylar xalifaligi qoʻshinlari va Halabni egallashni maqsad qilgan Banu Kilabning murtad yetakchisi, Mirdosiy Mahmud ibn Nasr qoʻshinlari oʻrtasida boʻlib oʻtgan. Jang Fotimiylar uchun yirik magʻlubiyat bilan yakunlandi, chunki sulolaning badaviy ittifoqchilari tomonlarini oʻzgartirgach, Ibn Hamdan va uning aksariyat qoʻmondonlari asir olindi. Jang natijasida Halabning Mahmud ibn Nasrga taslim boʻlishi Fotimiylarning shahar ustidan hukmronligiga butunlay barham berdi.

 Kelib chiqishi 
Shimoliy Suriyadagi Halab amirligi Fotimiylar xalifaligining dastlabki bosqinlarini boshlab bergan xalifa al-Aziz () davridan boshlab xalifalikning asosiy nishoniga aylangan edi. Hamdoniy hukmdorlar va shaharni oʻz vassali deb daʼvo qilgan Vizantiya imperiyasi bilan bir qator qarama-qarshiliklardan soʻng, 1001-yilda Halabni Fotimiylar va Vizantiyaga qaram boʻlgan bufer davlat sifatida tan olgan oʻzaro maqbul modus vivendi natijasida doimiy tinchlikka erishilgan edi. Bu kelishuv ikki tomonga ham keyingi yillarda oʻz nomzodlarini joylashtirish imkonini berdi. Vaziyat har ikki kuchni bir-biriga qarshi gij-gijlashga intilib, oʻz manfaatlarini koʻzlagan badaviylarning Mirdosiylar boshliq Banu Kilab qabilasi taʼsiri kuchayishi bilan yanada murakkablashdi. Shunday qilib, 1017—1024-yillarda Fotimiylar shaharni bevosita boshqargan boʻlsa, undan soʻng, Mirdosiylar hukmronligi oʻrnatildi. Sulola hukmronligi 1038-—1042-yillar oraligʻida uzilib qoldi. Bu davrda shahar Fotimiylar qoʻshining Suriyadagi bosh qoʻmondoni Anushtakin ad-Dizbariy qoʻl ostida boʻlgan. 1048 va 1050-yillarda Fotimiylar hujumlarini muvafaqqiyatli qaytargan amir Muizz ud-Davla Timal () ham Qohira, ham Konstantinopol eʼtirofiga erishishga muvaffaq boʻlib, ikki tomonga oʻlpon toʻlashni yoʻlga qoʻydi.

Timal hukmronligiga oʻzining Kilabiy qabiladoshlari qarshi chiqavergach, 1057-yil yanvarda Halabni Fotimiylar noibi Ibn Mulhimga topshirishga rozi boʻldi. Buning evaziga Jubayl, Bayrut va Akko port shaharlarini qoʻlga kiritdi. 1060-yil yanvarda al-Basasiriyning Fotimiylar qoʻllovidagi Bagʻdodni egallash va Abbosiylar xalifaligiga barham berishga urinishi magʻlubiyat bilan yakunlandi. Bu voqeaning Suriyaga taʼsiri katta boʻldi. U yerda Fotimiylarning obroʻsi pasayib ketdi. Timal topshirgan va yurishning tayanch nuqtasi boʻlgan Rahba shahri Timalning ukasi Atiyya qoʻliga oʻtdi. Atiyya shaharni egallab, u yerdagi barcha xazina va qurol-yarogʻ zahirasini qoʻlga kiritdi. Shu bilan birga, Kilab Halab nazoratini qoʻlga kiritish uchun oʻz nomzodi Mahmudni qoʻllab-quvvatlashga qaror qildi. Mahmud Timalning jiyani va sobiq amir Shibl ud-Davla Nasrning () oʻgʻli edi. Mahmud amakivachchasi Moniy ibn Muqallad bilan birgalikda 1060-yil iyun oyida shaharga hujum boshladi. Biroq yetti kunlik samarasiz jangdan soʻng, chekinishga majbur boʻldi. Ammo Ibn Mulhimdan shahar lashkari (ahdas) qoʻshimcha haq talab qildi. Fotimiylar noibi talabni rad etgach, ahdas qoʻzgʻolon koʻtarib, shahar darvozalarini Mahmudga ochib berdi. Ibn Mulhim esa Halab qalʼasini boshpana qilib oldi.

 Jang 
Ibn Mulhim darhol Qohiraga odam yuborib, yordam soʻradi. Damashq noibi, 1048-yilda muvafaqqiyatsiz hujumga boshchilik qilgan Fotimiylar qoʻmondonining oʻgʻli Nosir ud-Davla Abu Ali al-Husaynga qoʻzgʻolonni bostirish vazifasi yuklatildi. Dastlab Homs, Baʼlabak, keyin esa Apameyaga yetib bordi. Kilab va Banu Xafaja badaviylari dastlab u bilan uchrashish uchun yoʻlga chiqdilar. Biroq Atiyyaning vositachiligi natijasida tarqalib, shimolga, Qinnasrin tomonga chekindilar. Nosir ud-Davla Apameyada ekanida nazariy jihatdan hali ham Fotimiylar ittifoqchisi boʻlgan Kilabni oʻziga qoʻshilishga undadi. Maʼlumotlarga koʻra, Nosir ud-Davla Halabga yurish qilishdan oldin oʻz oldiga kelganlarning sodiqligini taʼminlash maqsadida ketma-ket qirq marta on ichtirishgan. Biroq Sarmin shahriga yetganda, Kilab qabilasi Fotimiylar qoʻshinini tark etib, qabilaning qolgan aʼzolari toʻplanayotgan sharq tomonga yoʻl olgan.

Shu orada, 7-avgust kuni Halab ahdaslarining aksariyati shaharni tark etib, toʻplanayotgan Kilab qabilasiga qoʻshilish uchun yoʻlga chiqdi. Ibn Mulhim berber askarlari talon-taroj qilgan quyi shaharni qaytarib oldi. Ketmagan va asir tushgan qirqtacha ahdas qatl etildi. Ularning jasadlari ommaga namoyish qilish uchun shahar chorrahalarida osib qoʻyildi. Shaharni va qayerdan nima qidirishni yaxshi bilgan Ibn Mulhimning odamlari u yerni shunchalik talon-taroj qildilarki, bir necha kundan soʻng yetib kelgan Nosir ud-Davla shaharni talon-taroj qilmoqchi boʻlganida, unga bu ishi befoyda ekani aytilgan. Halab aholisidan Mahmudni haydab yuborgani uchun  oltin dinor miqdorida mablagʻ undirmoqchi boʻldi. Biroq Fotimiylar qoʻshini Mahmud kuchlariga qarshi jang qilish uchun joʻnab ketgunga qadar ham bu maqsadiga erisha olmadi.

XIII asrda yashagan Halab tarixchisi Ibn al-Adimning yozishicha, Nosir ud-Davla qoʻl ostida 15 ming otliq askar boʻlgan. Ular orasida nafaqat Fotimiylarning muntazam qoʻshinlari, balki Banu Kalb va Banu Tayy qabilalariga mansub badaviy ittifoqchilar ham bor edi. Mahmud esa atigi  otliqdan iborat qoʻshinga ega edi. Ikki qoʻshin 1060-yil 30-avgustda Tell Sultondagi al-Funaydiq degan joyda toʻqnashdi. Jangda Fotimiylar qoʻshini tor-mor qilindi. Tashnalikdan qiynalayotgan qoʻshinni badaviy ittifoqchilar tark etdi. Nosir ud-Davla va koʻplab qoʻmondonlar qoʻlga olingan jangchilari qatorida asir tushdilar. Bir nechta askarlar kiyimlarini yechib, qochishga muvaffaq boʻlishdi.

 Oqibati 
Jangda ishtirok etmagan Atiyya ertasi kuniyoq Halabda paydo boʻldi. Ibn Mulhim unga quyi shaharni topshriib, yana qalʼaga chekinishga majbur boʻldi. Shu kuni tunda Mahmud oʻz odamlari bilan shahar oldiga yetib keldi. Atiyya qochib ketdi. Yordam kelishidan umid uzgan Ibn Mulhim 9-sentyabrda taslim boʻldi. Mahmudning oʻgʻli va Kilabiy qabila boshliqlari oilasidan yana uch oʻgʻil Apameyaga garov sifatida yuborilganidan soʻng, Ibn Mulhim qalʼani tark etdi. Kilab qabilasi uni Apameyaga eson-omon kuzatib qoʻygach, garovga olinganlar bilan Halabga qaytdi. Halabning qoʻldan ketishi Fotimiylar va Timal oʻrtasidagi kelishuvni ham bekor qildi. Bu haqda xalifa al-Mustansir () Timalga xabar berdi. Shundan soʻng, Timal shaharga qaytishni istagan, biroq Mahmud amakisiga shaharni topshirishdan boish tortgach, Mirdosiylar oʻrtasida yana biz nizo kelib chiqdi. Fotimiylarning qoʻllab-quvvatlashiga umid qilgan Mahmud Nosir ud-Davla va al-Funaydiqda qoʻlga olingan boshqa qoʻmondonlarni ozod qildi. Mojaro Kilab qabilasi oqsoqollarining vositachiligi bilan hal qilindi. Timal Halabga qaytdi, Mahmud esa pul mukofoti bilan taqdirlandi. Shu orada hamon Rahbani boshqarayotgan Atiyya oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon qildi. 1062-yilda Timal vafot etgach, taxt uchun yana kurash boshlandi. Kurash 1065-yilda Halab amirligining Mahmud va Atiyya oʻrtasida amalda boʻlinishi bilan yakunlandi.

Al-Funaydiq jangidagi magʻlubiyat Fotimiylarning Halab va Suriya shimoli ustidan toʻgʻridan-toʻgʻri hukmronlik qilish ambitsiyalariga uzil-kesil nuqta qoʻydi. Biroq aholisining aksar qismi shialar boʻlgan shahar Fotimiy xalifalariga sodiqlikni saqlab qoldi. Juma xutbasiga ham xalifa nomini qoʻshishda davom etdilar. Bu holat 1070-yilgacha davom etib, shundan soʻng Sajuqiylar imperiyasi bosimi ostida sunniy Abbosiylar xalifaligi tan olindi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 



Turkum:1060-yil
Funaydiq
Turkum:1060-yillar ziddiyatlari
Turkum:11-asr Fotimiylar xalifaligida
Turkum:Halab Mirdosiylar amirligi
Turkum:Tayy
Turkum:Banu Kilab
Turkum:Banu Kalb