Kamerun Federativ Respublikasi

Kamerun Federativ Respublikasi (, ), shuningdek, 1972-yil 20-maydan Kamerun Birlashgan Respublikasi (, ) — 1961-yil 1-oktyabrda Britaniya Kameruni vasiylik hududi Fransuz Kameruni tarkibiga qo‘shilishi yo‘li bilan e’lon qilingan assotsiatsiyalashgan davlat. KFR federativ davlat bo‘lib, uning tarkibida G‘arbiy va Sharqiy Kamerun respublikalari cheklangan muxtoriyatga ega edi.

Kamerun Federativ Respublikasi 1972-yil 20-mayda federatsiyani tugatish bo‘yicha o‘tkazilgan referendum natijalariga ko‘ra Kamerun Birlashgan Respublikasiga aylantirildi.

Tarixi

Britaniya Kameruni plebisiti
BMT 1960-yil oxiriga qadar vasiylik mandatlarini tugatish haqida qaror qabul qildi, bu esa BMTning vasiylik hududlarining shartsiz mustaqilligiga olib keldi. Biroq Janubiy Kamerunning maqomi noaniq bo‘lgani sababli, u mustaqillik olmadi, chunki 1959-yildagi Filipsonga oid hisobotga ko‘ra, Janubiy Kamerun mustaqil davlat sifatida o‘zini ta’minlashga qodir emas edi. BMT Janubiy Kamerun bo‘yicha plebissit natijalari ular foydasiga bo‘lsa, u holda Janubiy Kamerunning birlashish shartlarini muhokama qilish uchun Fransuz Kameruni va Nigeriya bilan muzokaralarni boshlab berdi. Plebissitning o‘zi yomon tashkil etilgan bo‘lsa-da, u 1961-yilda tartibsizliklar, noroziliklar va chalkashliklar fonida o‘tkazildi: Janubiy Kamerun aholisi Fransuz Kameruniga qo‘shilishga qat’iyan qarshi edi, chunki u davlat fransuz tilida so‘zlashar, fuqarolar urushi holatida bo‘lar va demokratik bo‘lmagan siyosiy madaniyatga ega ediLunn, J; Brooke-Holland, L. "The Anglophone Cameroon Crisis. Briefing House of Commons Library".. Nigeriya ham aholining nazarida maqbul variant sifatida ko‘rilmadi. Janubiy Kamerun xalqlari mustaqillikdan mahrum etilgani uchun g‘azablangan va ranjigan edilar. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya va Fransiya mustaqillik uchun millatchi harakatlarga har tomonlama qarshilik ko‘rsatdilar, natijada Janubiy Kamerun hech qanday muqobil tanlov imkoniyatisiz ikkita nihoyatda noxush variantdan birini tanlashga majbur bo‘ldi. 

1961-yil 21-aprelda BMTning 1608 (XV)-rezolyutsiyasiga muvofiq Janubiy Kamerun ustidan vasiylikni tugatish sanasi sifatida 1961-yil 1-oktabr belgilandi, bu qarorni 64 ta davlat qo‘llab-quvvatladi. BMT Buyuk Britaniya, BMTning o‘zi, Janubiy Kamerun va Fransuz Kameruni mamlakatlarning assotsiatsiyasi masalalari bo‘yicha konferensiya o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qildi.

1961-yil iyul oyida BMT va Buyuk Britaniya assotsiatsiya masalalariga oid konferensiyada ishtirok etishdan bosh tortdilar va Janubiy Kamerun hamda Fransuz Kameruni delegatsiyalari Fransuz Kamerunining Fumban shahrida yig‘ilish o‘tkazdilar. Biroq assotsiatsiya masalalarini muhokama qilish o‘rniga, Fransuz Kamerun Respublikasi (FKR) prezidenti Axidixo Janubiy Kamerun delegatsiyasiga 1960-yilgi Kamerunning fransuz konstitutsiyasi nusxasini (prezident hokimiyati kuchli bo‘lgan, cheklangan darajada demokratik) topshirdi va assotsiatsiya vaqtida e’tiborga olinishi mumkin bo‘lgan o‘zgartirish takliflarini kiritishni so‘radi. Janubiy Kamerun delegatsiyasi bundan qattiq hafsalasi pir bo‘lib konferensiyani tark etdi, chunki ular Fransiya hukumati o‘z pozitsiyasini qayta ko‘rib chiqadi va assotsiatsiya vaqtida yangi, demokratik, federativ konstitutsiya qabul qilinadi, u esa ikki teng huquqli muxtoriyatdan iborat federativ davlat tuzish g‘oyasiga mos keladi, degan umidda edilar. Ammo bunday bo‘lmadi. 1961-yil avgust oyida Janubiy Kamerun delegatsiyasi konstitutsiyani yanada muhokama qilish uchun yana fransuz kamerunliklar bilan Yaundeda uchrashdi, biroq hech qanday kelishuvga erishilmadi. Shunday qilib, plebissit shartli ravishda FKR bilan assotsiatsiyaga tayyorlikni ko‘rsatgan bo‘lsa-da, konstitutsiyani o‘zgartirish yoki uni qayta ishlab chiqish haqidagi barcha muhokamalar, shuningdek federatsiyaning huquqiy asoslari yuzasidan muzokaralar boshi berk ko‘chaga kirib qoldi. Natijada ikki hukumat o‘rtasida assotsiatsiya bo‘yicha hech qanday kelishuv yoki shartnoma tuzilmadi.
Kamerun Federativ Respublikasining tashkil topishi
1961-yil 1-sentyabrda Fransuz Kameruni parlamenti yangi konstitutsiya uchun ovoz berdi; u Fumban konferensiyasida taklif qilingan konstitutsiyaning bir varianti bo‘lib, FKR prezidenti va uning fransuz maslahatchilari tomonidan oldindan yozib qo‘yilgan edi. Konstitutsiya Janubiy Kamerunni Federatsiya tarkibidagi Respublika sifatida mustahkamladi, biroq uning o‘zini o‘zi boshqarishi nihoyatda cheklangan bo‘lib, ko‘proq Sharqiy Kamerun foydasiga yo‘naltirilgan edi. Konstitutsiyani legitimlashtirish va kuchga kiritish uchun uni Janubiy Kamerun parlamenti ham qabul qilishi kerak edi, biroq bu amalga oshmadi. Bunga mamlakatlar o‘rtasida kelishuvning yo‘qligi va Ambazoniyaning (Janubiy Kamerun) cheklangan o‘zini o‘zi boshqarishi sabab bo‘ldi; bu esa teng huquqli federatsiyaga o‘xshamas edi. Shuningdek, Janubiy Kamerunni ranjitgan jihatlardan biri shuki, Fransuz Kamerun Respublikasi bu holatni o‘z yerlarining qaytarilishi va Buyuk Britaniyaning sovg‘asi sifatida qabul qilgan edi. Shuningdek, 1960-yil 14-dekabrdagi BMTning 1514 (XV)-rezolyutsiyasida barcha mustamlaka xalqlari va mamlakatlariga mustaqillik berilishi belgilanganiga qaramay, Buyuk Britaniya Janubiy Kamerun vasiylik hududini Ambazoniya hukumati mustaqillikka ega bo‘lmasdan darhol Fransuz Kamerun Respublikasi suverenitetiga topshirdi, bu esa xalqaro huquqni buzardi. 30-sentyabr kuni Britaniya ma’muriyati Ambazoniyani tark etdi. 1-oktabr kuni FKR harbiy bo‘linmalari Janubiy Kamerun chegarasini kesib o‘tdi, Ambazoniya politsiya bo‘linmalari qurolsizlantirildi va bu, aslida, Janubiy Kamerunning kuch bilan bosib olinishi edi. Janubiy Kamerun (Ambazoniya) uchun general-gubernator tayinlandi, u FKR amaldori edi. Rasmiy ravishda u Janubiy Kamerun Federal Hukumatining nazoratchisi hisoblangan, amalda esa Ambazoniyaning boshligʻi bo‘lib, bosh vazir yoki parlamentdan ham yuqori hokimiyatga ega edi. Fransuz Kamerun Respublikasi Sharqiy Kamerunga, Ambazoniya esa G‘arbiy Kamerunga qayta nomlandi va ularning assotsiatsiyalashgan ittifoqi Kamerun Federativ Respublikasi deb e’lon qilindi.

Iqtisodiy rivojlanishi
Sharqiy Kamerun hududida 1961–1965 yillar davrini qamrab olgan besh yillik rivojlanish rejasi joriy etildi, u hukumat tomonidan Sharqiy Kamerunning 20 yillik umumiy iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish rejasini amalga oshirishning birinchi bosqichi sifatida ko‘rib chiqildi. Xuddi shu davrda G‘arbiy Kamerun uchun ham rivojlanish rejasi ishlab chiqila boshlandi. Eng muhim bandlardan biri xorijiy investitsiyalar edi, ularning katta qismi Fransiyadan kelardi, Fransiya esa Sharqiy Kamerun iqtisodiyotida hukmron mavqeini saqlab qolgan edi. Buyuk Britaniya esa investitsiyalar hajmi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turib, G‘arbiy Kamerunni moliyalashtirardi. 1962-yilga kelib, mamlakatning qayta ishlash va kon sanoatiga kiritilgan sarmoyaning 98 foizigacha bo‘lgan qismi xorijiy investitsiyalarni tashkil etardi. 1960-yil 13-noyabrdagi KFR va Fransiya o‘rtasidagi “hamkorlik” shartnomasiga muvofiq, fransuz kompaniyalari katta imtiyozlar va bojxona yengilliklariga ega bo‘ldi, fransuz armiyasi esa Kamerundagi o‘z ishtirokini tasdiqladi.

1962 va 1963-yillarda SSSR va Varshava shartnomasi mamlakatlari bilan savdo bitimlari hamda iqtisodiy, madaniy va texnik hamkorlik to‘g‘risidagi kelishuvlar imzolandi.

1962-yilga kelib aholining savodsizligiga qarshi kurash va ta’lim markazlarini tashkil etish bo‘yicha kampaniya boshlandi. Shunday qilib, 1962-yilda qariyb 3,2 mingta boshlang‘ich maktab, 91 ta o‘rta va yuqori maktab, 16 ta pedagogika bilim yurti hamda 78 ta kasb-hunar kolleji mavjud edi. 1962-yilda ochilgan KFU (Kamerun Federal Universiteti) pedagogik, ma’muriy va ilmiy kadrlar tayyorlashni boshladi.

1964-yilda KFR (Kamerun Federativ Respublikasi) iqtisodiy va siyosiy jihatdan g‘arb mamlakatlari bilan bog‘langan 14 ta davlatni (a’zolik paytida) birlashtirgan Afrika-Malagasi Iqtisodiy Hamkorlik Ittifoqiga qo‘shildi. Xuddi shu davrda Afrika Birligi Tashkilotiga a’zolik ratifikatsiya qilindi.
Siyosiy vaziyati
KFR tashkil topgan paytdan boshlab, mamlakat hukumati hokimiyatni kuchaytirish va turli huquqiy normalar, favqulodda farmonlar va boshqa choralarni ko‘paytirish orqali hukumatni qonun ustuvorligidan bosqichma-bosqich ozod etish yo‘lini tutdi. Muxolifat faollari va nomaqbul shaxslarni hibsda saqlash muddatlari o‘zboshimchalik bilan uzaytirilardi, yig‘ilishlar, mitinglar va yurishlarga taqiq joriy etildi, materiallarni oldindan senzurasiz chop etish esa man qilindi. Harakatlanishga komendantlik soatlari va ruxsatnomalar joriy etish orqali cheklovlar kiritildi. Kasaba uyushmalarining faoliyati ham cheklanar, ayrim sohalardagi faoliyatlariga esa taqiq qo‘yilishi mumkin edi. “Jamoat xavfsizligini xavf ostiga qo‘yish” kabi noaniq ayblov bilan gumon qilingan har qanday shaxs advokat yollash huquqidan mahrum etilar va o‘z hukmiga qarshi shikoyat qila olmas edi. Muxolifat tarafdorlari uchun umrbod qamoq jazosiga, og‘ir majburiy mehnatlarga yoki ommaviy o‘lim jazolariga hukm qilinish odatiy holga aylandi.

1966-yilda bir partiyali tizim joriy etildi, boshqa siyosiy harakatlar taqiqlanib, yagona hukumat partiyasi sifatida Kamerun Milliy Ittifoqi (KMI) tuzildi. Amaldagi hokimiyat prezident qo‘lida to‘plandi. O‘sha yili SKP qo‘zg‘oloni bostirildi, 1970-yilda esa muxolifat harakati yetakchilaridan biri qo‘lga olindi. 1970-yil 28-mart kuni Axidixo o‘zini Kamerunning oliy magistri etib tayinladi.

Davlatning qayta tashkil etishilishi
1972-yil bahorida prezident Axidixo davlat tuzilishi shakli bo‘yicha referendum o‘tkazilishini va mamlakatning unitar respublikaga aylantirilishini e’lon qildi. Bu G‘arbiy Kamerun aholisining g‘azabiga va unga qarshi noroziliklarga sabab bo‘ldi, biroq prezident Axidixoning bosimi va qon to‘kilishi xavfi ostida G‘arbiy Kamerun referendum o‘tkazilishini ma’qulladi. 1972-yil 20-may kuni referendum o‘tkazildi va unda Axidixoning unitar respublika tuzish varianti qabul qilindi. Shu bilan birga, referendum jarayoni davlat shaklini o‘zgartirishni taqiqlagan konstitutsiyaning 47-moddasini buzgan edi. Davlat nomi “Kamerun Federativ Respublikasi”dan “Kamerun Birlashgan Respublikasi”ga o‘zgartirildi va muxtoriyatni tugatish jarayoni boshlandi.
Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari
Kamerun Milliy Ittifoqi, KMI (Union Nationale Camerounaise), 1966-yilda tuzilgan. Kamerun Ishchilari Milliy Ittifoqi 1972-yilda Kamerun Kasaba uyushmalari Federatsiyasi (1963-yilda tashkil etilgan), Kamerun Dindor Ishchilari Kasaba uyushmalari Birlashmasi (1962-yilda tashkil etilgan) va G‘arbiy Kamerun Kasaba uyushmalari Birlashmasi birlashtirilishi natijasida tuzildi.
Maʼmuriy boʻlinishi
 Provinsiyalar Aholisi, ming kishi (1970) Markazi Maydoni Sharqiy  280 Bertva 113,2 ming km² Gʻarbiy  1000 Bafusam 13,5 ming km² Sohilboʻyi 650 Duala 21,5 ming km² Shimoliy  1580 Garva 165,3 ming km² Markazi-janubiy 1130 Yaunde 119,0 ming km² Shimoli-gʻarbiy 1200 42,9 ming km² Bamenda

Manbalar

Havolalar
Kamerun Federativ Respublikasi — Katta sovet ensiklopediyasi

Turkum: Tarixiy davlatlar