Britaniya Gʻarbiy Afrikasi

Britaniya Gʻarbiy Afrikasi — Mustamlaka davrida Buyuk Britaniya nazorati ostida boʻlgan Afrikaning gʻarbiy qismida keng taqsimlangan hududlar birlashmasi. Ularga Syerra-Leone, Gambiya, Nigeriya (Britaniya Kameruni bilan) va Oltin qirgʻoq (Oltin qirgʻoq tojli koloniyasi, Ashanti imperiyasi, Shimoliy hududlar va Britaniya Togolendi) kirgan.

Tarixi
Syerra-Leone 1787-yilda Angliyadan kelgan sobiq qullar tomonidan mustamlaka qilindi; keyinchalik 1792-yilda Yangi Shotlandiyadan va 1800-yilda Yamaykadan boshqa guruhlar ham keldi. Ular 1808-yilgacha xususiy Syerra-Leone kompaniyasi tomonidan homiylik qilingan va boshqarilgan, 1808-yilda esa Buyuk Britaniya Syerra-Leoneni tojli koloniyasiga aylantirdi. 1816-yilda britaniyaliklar Gambiya daryosi qo‘ltig‘ida Banjul koloniyasini tashkil etdilar. Ikkala koloniya ham Buyuk Britaniyaning sohil bo’ylab qul savdosini yopib qoʻyish uchun baza boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Britaniya hukmronligi Syerra-Leone va Gambiyaning ichki hududlariga tarqaldi. Ikkala hudud ham mahalliy hukmdorlar orqali boshqariladigan protektoratlarga aylandi.

Britaniyaning bilvosita boshqaruv siyosati Nigeriyada Frederik J.D. Lugard tomonidan aniq bayon etildi. 1900-yillarning boshlarida, Britaniya Lagosni tojli koloniyasi sifatida anneksiya qilganidan ancha oldin (1861), Lugard shimolni egallagan edi. 1906-yilda alohida birliklar sifatida tashkil etilgan Shimoliy va Janubiy Nigeriya 1914-yilda Lugard boshchiligida birlashtirildi. Uning markaziy hukumati tayinlangan gubernator, ijro etuvchi hokimiyat va qonunchilik kengashidan iborat edi. Biroq, mahalliy boshqaruv va yurisdiksiya an’anaviy hukmdorlar va an’anaviy institutlarga bog‘liq edi. Ba’zi hollarda bu G‘arbda ta’lim olgan yangi afrikaliklar sinfidan hokimiyatni olib qo‘yishni va allaqachon boshlangan ijtimoiy o‘zgarishlarni bostirishni anglatardi. Britaniyalik rezident yoki okrug ofitseri anʼanaviy hukmdor va mustamlaka tuzumi oʻrtasida bogʻlovchi boʻgʻin boʻlib xizmat qilgan. Lugard tizimi butun Britaniya Gʻarbiy Afrikasiga namuna boʻldi.

Oltin qirgʻoqning bir qismi (hozirgi Gana) Buyuk Britaniya tomonidan turli vaqtlarda sotib olingan. Gvineya qo‘ltig‘i sohilida joylashgan Oltin Qirgʻoq (Gold Coast) to‘g‘ridan-to‘g‘ri Birlashgan Qirollik mustamlakasi sifatida 1874-yilda tashkil etildi; u Fante va Ga xalqlarining yerlari, Britaniya savdo qal’alari yaqinida joylashgan edi. Shimolda joylashgan qudratli Ashanti imperiyasi 1900–1901-yillarda bosib olinib, protektoratga aylantirildi. Uzoq shimoliy hudud ham protektoratga aylantirildi. 1919-yildan 1929-yilgacha gubernator bo‘lib ishlagan ser Gordon Guggisberg, Ashanti qiroli unvonini tiklash orqali bilvosita boshqaruvni joriy qildi.

Birinchi jahon urushidan keyin Germaniyaning Togolend va Kamerun mustamlakalari Buyuk Britaniya va Fransiya oʻrtasida Millatlar Ligasi mandati sifatida taqsimlandi. Britaniya Togolendi Oltin Qirgʻoqdan, Britaniya Kameruni esa Nigeriyadan boshqarilgan. 1946-yilda ular BMT  homiyligidagi hududlar sifatida qayta belgilandi.

Britaniya G‘arbiy Afrikasi o‘z nihoyasiga yetay deb qolgan edi, chunki bilvosita boshqaruv davrida hokimiyatdan chetlashtirilgan g‘arbda tahsil olgan afrikaliklar mustaqillik uchun milliy harakatlarga boshchilik qildilar. Gana (shu jumladan Britaniya Togolendi) 1957-yilda mustaqillikka erishdi. Nigeriya (1960), Syerra-Leone (1961), va Gambiya 1965-yilda mustaqillikka erishdi. Britaniya kameruni Nigeriya va Kamerun Respublikalari oʻrtasida boʻlingan.

Yana qarang
 Britaniya Sharqiy Afrikasi
Havolalar
 Britaniya Gʻarbiy Afrikasi