Yanalif

Yanalif (, , soʻzma-soʻz: „yangi alifbo“) – rasmiy sovet matbuotida – Yangi turkiy alifbo (NTA) – 1920-yillar oxirida umumittifoq lotinlashtirish loyihasi doirasida barcha turkiy tillarni lotin alifbosiga asoslangan yagona yozuvga oʻtkazish taklifi ilgari surilgan edi. 1928-yilda SSSRning turkiy tilli respublikalari va avtonom respublikalarida arab yozuviga asoslangan alifbolar oʻrniga rasman joriy etilgan. 1938—1940-yillarda esa tezkor sur’atda kirill yozuviga asoslangan alifbolarga qayta oʻzgartirilgan. Hozirgi kunda qoʻllanilmaydi.

Alifbo 33 ta belgidan iborat boʻlib, ularning 9 tasi unlilar uchun edi. Apostrof hiqildoq tutilishini ifodalash uchun ishlatilgan (arabcha hamza belgisiga oʻxshash) va baʼzan alohida harf sifatida qabul qilingan. Chet el ismlari uchun baʼzan qoʻshimcha harflar qoʻllanilgan. B harfining kichik shakli harfi bilan adashtirmaslik uchun ʙ koʻrinishida, Y harfining bosh shakli esa kirilchadagi U harfi kabi yozilgan. 33-raqamli harf Yunikodda mavjud emas, ammo Ь kirilchadagi yumshoq belgi kabi koʻrinadi. Bosh harf Ə baʼzi shriftlarda kirill alifbosidagi E harfiga oʻxshab ketadi.

 Tarix 
Lotin alifbosida yozilgan turkiy tilning eng qadimgi namunasi qipchoq tilida yozilgan Codex Cumanicus (Kuman kodeksi) dir. Ushbu yozuv Oltin Oʻrdaning bir nechta katoliklari orasida keng tarqalgan va u yoʻqolganidan keyin tez orada unutilgan, chunki katoliklik turklar orasida tarqalmagan.

Koʻp asrlar davomida tatar tili va Kavkaz hamda Oʻrta Osiyodagi bir qator turkiy tillar arab alifbosidan foydalanib kelgan. Bu alifbo turkiy fonetikani juda nomukammal tarzda aks ettirgan – xususan, aksariyat turkiy tillarga xos boʻlgan unlilar uygʻunligini ifodalay olmagan. Uni takomillashtirish urinishlari ancha kech, XIX-XX asrlarda, usmonli va fors tillaridagi imlo islohotlariga asoslanib paydo boʻlgan. Shu bilan birga, XIX asr oʻrtalarida turkiy tillarni kirill yoki lotin alifbosida yozishga intilishlar boshlangan – bu jarayon, avvalo, Ozarbayjonda kuzatilganM. Z. Zakiev. Tyurko-tatarskoe pismo. Istoriya, sostoyanie, perspektivi. Moskva, „Insan“, 2005. Shu bilan birga, rus missioneri Nikolay Ilminskiy bir guruh hamfikrlari bilan birgalikda Volga-Ural mintaqasidagi barcha xalqlar (tatarlar, boshqirdlar va boshqalar) uchun oʻzgartirilgan rus alifbosi asosida yangi alifbo ishlab chiqdi. Zamonaviy tatar alifbosi Ilminskiy loyihasidan bir qator belgilari bilan farq qilsa-da (Ә oʻrniga Ӓ, Ө oʻrniga Ӧ, Ү oʻrniga Ӱ, Җ oʻrniga J, Ң oʻrniga Ҥ), umumiy tamoyillar aynan Ilminskiy tomonidan yaratilgan edi. Shunday boʻlsa-da, Ilminskiyning loyihasi muvaffaqiyatsizlikka uchragan, chunki uning maqsadi musulmon turkiy xalqlari orasida nasroniylikni tarqatish edi. Shu sababli, ular bu alifbodan foydalanishdan bosh tortdilar. Bundan faqat kryashenlar mustasno boʻlib, ular orasida mazkur alifbo keng tarqaldi.

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida eski turkiy til asosida arab yozuviga asoslangan tatar yozma-adabiy tili shakllanib, rivojlandi.

Turkiy adabiy tilda Akmullaning sheʼrlari, XX asr boshlaridagi yozuvchi va shoirlar – Majid Gʻofuriy, D. Yultiy, Sh. Babich va boshqalarning asarlari bitilgan. Tatar tilida kitoblar, gazetalar va jurnallar chop etilgan, teatrlarda spektakllar sahnalashtirilgan, madrasa va maktablarda taʼlim berilgan. Bu koʻp jihatdan gʻarbiy boshqirdlar tilining oʻzga tillarga singib ketishiga sabab boʻldi.

19-asrning oʻrtalaridan boshlab boshqird milliy tilida yozuv tizimini yaratishga urinishlar boshlangan. 1859-yilda Mirsalih Bikchurin boshqird tilining janubiy shevasi asosida arab yozuvida „Podsho-bahodir ertagi“ni nashr ettirdi. Keyinchalik rus grafikasi kirill alifbosi asosida boshqird tilidagi dastlabki alifbolar ham yaratildi: V Katarinskiyning „Boshqirdlar uchun alifbo“ (1892) va Bessonov A. G.ning „Boshqirdlar uchun alifbo“ (1907) kitoblari shular jumlasidandir.

Boshqirdlarning milliy tilida arab yozuvi asosidagi yozma tizim faqatgina 1924-yilda yaratilgan. Shu bois, avval tatar tilida chop etilgan „Bashqoʻrtoston“ gazetasining boshqird tilidagi ilk soni 1924-yil avgustda nashrdan chiqdi.

Boshqird tilidagi yozuv tizimi 1924—1929-yillarda arab yozuvida, 1929—1940-yillarda lotin alifbosida, 1940-yildan boshlab esa boshqirdlar rus alifbosidan foydalanib kelmoqdalar.

1908—1909-yillarda tatar shoiri Sagit Ramiyev oʻz asarlarida lotin alifbosidan foydalana boshlagan. U ä uchun ea, ü uchun eu, ö uchun eo, i uchun ei digraflaridan foydalanishni taklif qilgan. Arablar uning loyihasini rad etishgan. 1920-yillarning boshlarida ozarbayjon olimlari lotin alifbosiga asoslangan oʻz loyihasini ishlab chiqdilar, ammo tatarlar bunga unchalik qiziqmadilar; 1920—1927-yillarda mavjud boʻlgan yana imla („yangi alifbo“) deb nomlangan arabcha iske imla („eski alifbo“) asosidagi isloh qilingan alifbodan foydalanishni afzal koʻrdilar.

Lotin alifbosiga asoslangan tatar va boshqird alifbosining birinchi loyihasi 1924-yilda Eshche (Ishchi) gazetasida chop etilgan. Digraflar boshqird tilining noyob tovushlari uchun ishlatilgan. Biroq, bu loyiha qoʻllab-quvvatlanmagan.

1926-yilda Bokuda boʻlib oʻtgan Butunittifoq turkologiya qurultoyi barcha turkiy tillarni lotin alifbosiga oʻtkazishni tavsiya qildi. 1926-yil aprel oyida Qozonda  („Yangi tatar alifbosi“) jamiyati ish boshladi.

1927-yil 3-iyulda Tatar partiyasi rahbariyati arab yozuviga asoslangan Yaʼna imla oʻrniga „yanalif“ (Jaꞑalif) tatar tilining rasmiy yozuvi deb eʼlon qilindi. Yanalifning birinchi versiyasida K va Q (ikkalasi ham K deb belgilangan), G va Ğ (ikkalasi ham G deb belgilangan), V va W (ikkalasi ham V deb belgilangan) uchun alohida harflar yoʻq edi. Sh oʻrniga kirill alifbosidagi Sh harfi ishlatilgan. C va Ç harflari turk alifbosidagi kabi maʼnoga ega boʻlib, keyinchalik yanalifning oxirgi variantiga koʻchirildi. Sovet matbuotida alifbo „oktyabr alifbosi“ deb ham atalganSharq madaniyati va yozuvi. 2-kitob..
+ Jaꞑalif (1928—1940) №  Belgi  Yangi imloasosida arab yozuvi Qabul qilinmagan zamonaviy 
tatar alifbosi lotin yozuvi asosidaZamonaviy tatar tili alifbosi 
kirill alifbosi asosida 1 A a ﯪ  A a  А а 2 B ʙ ﺏ  B b  Б б 3 C c ﭺ  Ç ç  Ч ч 4 Ç ç ﺝ  C c  Җ җ 5 D d ﺩ  D d  Д д 6 E e ﺋ  E e  Е е (э) 7 Ə ə  ﺋﻪ  Ä ä  Ә ә 8 F f ﻑ  F f  Ф ф 9 G g ﮒ  G g  Г г (гь) 10 Ƣ ƣ ﻉ  Ğ ğ  Г г (гъ) 11 H h ﻩ  H h  Һ һ 12 I i ئی  İ i  И и 13 J j ﻯ  Y y  Й й 14 K k ﮎ  K k  К к (кь) 15 L l ﻝ  L l  Л л 16 M m ﻡ  M m  М м 17 N n ﻥ  N n  Н н 18 Ꞑ ꞑ  ﯓ  Ñ ñ  Ң ң 19 O o ﯰ,  O o  О о 20 Ɵ ɵ  ﯰ  Ö ö  Ө ө 21 P p ﭖ  P p  П п 22 Q q ﻕ  Q q  К к (къ) 23 R r ﺭ  R r  Р р 24 S s ﺱ  S s  С с 25 Ş ş  ﺵ  Ş ş  Ш ш 26 T t ﺕ  T t  Т т 27 U u ﯮ,  U u  У у 28 V v ﻭ  W w  В в (в, у) 29 X x ﺡ  X x  Х х 30 U y ﯮ  Ü ü  Ү ү 31 Z z ﺯ  Z z  З з 32 Ƶ ƶ  ﮊ  J j  Ж ж 33 Ь ь ﺋ,  I ı  Ы ы (34.1) '  ء  '  ъ, ь, э (34.2) ьj ئی,  (Í í)  ый

1928-yilda yanalifning yakuniy islohoti boʻlib oʻtdi (jadvalga qarang), keyingi 12 yil davomida faol foydalanildi. Baʼzi manbalarga koʻra, alifbo 34 ta harfni oʻz ichiga olgan, lekin aslida oxirgi „harf“ jj tegishli tatar diftongining digrafi edi. Boshqa manbalarda apostrof 34 ta harfdan iborat. Turli manbalarda alifbo saralanishi farqlanadi (A dan keyin Ə, E dan keyin L).

+ 1924-07-18 Eshche alifbosi №  Belgi Yanalifnning yakuniy versiyasiZamonaviy lotinlashtirilgan tatar alifbosi va boshqird tilini romanlashtirish loyihasi Kirill alifbosiga asoslangan zamonaviy tatar alifbosiKirill alifbosiga asoslangan zamonaviy boshqird alifbosi Izohlar 1 A a A a  A a  A a  A a  2 B ʙ B ʙ  B b  B b  B b  hozirgi alifbodagidek 3 C c C c  Ç ç  Ch ch  (Ch ch)  Yanalifda boʻlgani kabi; boshqird tilida – faqat rus tilidan oʻzlashgan soʻzlarda 4 Ç ç  Ş ş  Ş ş  Sh sh  Sh sh  oʻziga xos variant 5 D d D d  D d  D d  D d  6 Dh dh Đ đ  Ź ź  - –  Ҙ ҙ  hozirgi boshqird alifbosidagi kabi; tatar tilida yoʻq 7 E e Ə ə  Ä ä  Ә ә  Ә ә  hozirgi tatar va boshqird alifbosidagi kabi 8 F f F f  F f  Ф ф  Ф ф  9 G g G g  G g  Г г (гь)  Г г  10 Ĝ ĝ  Ƣ ƣ  Ğ ğ  Г г (гъ)  Ғ ғ  hozirgi boshqird tilidagi alohida harf 11 H h H h  H h  Һ һ  Һ һ  12 I i I i İ i  И и  И и  xuddi yanalifdagidek 13 J j Ç ç  C c  Җ җ  - –  transliteratsiyada boʻlgani kabi, boshqird tilida yoʻq 14 K k K k  K k  К к (кь)  К к  15 L l L l  L l  Л л  Л л  16 M m M m  M m  М м  М м  17 N n N n  N n  Н н  Н н  18 Ꞑ ꞑ  Ŋ ŋ  Ñ ñ  Ң ң  Ң ң  19 O o O o  O o  О о  О о  20 Ö ö  Ɵ ɵ  Ö ö  Ө ө  Ө ө  hozirgi alifbodagidek 21 P p P p  P p  П п  П п  22 Q q Q q  Q q  К к (къ)  Ҡ ҡ hozirgi boshqird tilidagi alohida harf 23 R r R r  R r  Р р  Р р  24 S s S s  S s  С с  С с  25 T t T t  T t  Т т  Т т  26 Th th Ѣ ѣ  Ś ś  - –  Ҫ ҫ  hozirgi boshqird alifbosida alohida harf; tatar tilida yoʻq 27 U u U u  U u  У у  У у  28 Ü ü  U y  Ü ü  Ү ү  Ү ү  hozirgi alifbodagidek 29 W w V v  W w  В в (в, у)  У у (в)  hozirgi alifbodagidek 30 V v V v  V v  В в (в)  В в (в)  hozirgi alifbodagidek 31 X x X x  X x  Х х  Х х  32 Y y Ьj ьj  Í í (ıy)  ый  (и)  oʻziga xos variant; arabcha versiyada diftong uchun bitta harf ishlatilgan. 33 Z z Z z  Z z  З з  З з  34 Ƶ ƶ Ƶ ƶ  J j  Ж ж  Ж ж  kirill alifbosidagi kabi 35 Ə ə  Ь ь  I ı  Ы ы  Ы ы  oʻziga xos variant 36 E e E e  E e  Е е (э)  Е е (Э э)  kirill alifbosidagi kabi

 Kirill alifbosiga oʻtish (1938—1940) 
1939-yilda SSSR milliy yozuvlarini to‘liq kirilllashtirish jarayoni boshlandi. E’lon qilinishicha, lotin alifbosining kirill alifbosiga o‘zgartirilishi "mehnatkashlarning iltimosi asosida" amalga oshirilgan.

Kirilllashtirishning bir nechta loyihalari taklif etildi, biroq Ilminskiyning "diniy o‘tmishi bilan yuki og‘ir" loyihasi ular orasida tilga olinmadi.

1938-yilda professor M. Fazlullin tatar tili uchun qo‘shimcha belgilarsiz moslashtirilgan rus alifbosini taklif etdi. Maxsus tatar tovushlarini Ъ va Ь harflari qo‘shilgan rus harflaridan tashkil topgan digraflar bilan ifodalash taklif qilindi.

1939-yilda Gorbangaliyev va Ramazanov kirill alifbosining qo‘shimcha harflaridan foydalangan holda o‘z loyihalarini taklif etishdi. Ө, Ә, Ү, Һ harflari yanalifdan meros qolgan bo‘lsa, Җ va Ң harflari Щ va Ц harflariga o‘xshatib ixtiro qilingan. Ƣ va Q harflariga o‘xshash qilib Гъ va Къ digraflarini ishlatish mo‘ljallangan edi. Ushbu loyihaga ko‘ra, ƣədət ("") so‘zi gъәdәt, qar ("") so‘zi esa k’ar shaklida yozilgan. Ramazanov loyihasida W (yanalifda - V) bo‘g‘in boshida V va bo‘g‘in oxirida У, Ү bilan ifodalangan, masalan: vaq — вакъ; tav — тау; dəv — дәү. 1939-yil 5-mayda ushbu loyiha Tatariston ASSR Oliy Kengashi tomonidan rasman tasdiqlangan. Hayratlanarli tomoni shundaki, "tatar jamiyati loyihaga qarshilik bildirgan" va 1940-yil iyul oyida bo‘lib o‘tgan anjumanda kirill alifbosiga asoslangan yozuv tizimi yana bir bor isloh qilingan. 1941-yil 10-yanvarda bu yangi loyiha tasdiqlangan. Yangi talqinga ko‘ra, ƣədət so‘zi "гадәт" tarzida, qar esa "kar" shaklida yozila boshlangan.

Boshqird tiliga mos keladigan tovush yoʻqligi sababli Җ harfi kerak emas edi; Ҡ va Ғ lar Q va Ƣ ning analoglari sifatida, Đ va Ѣning oʻxshashlari sifatida esa Ҙ va Ҫ harflari ixtiro qilingan. Shunday qilib, boshqird tilida ƣəđət so‘zi ғәҙәт tarzida, qar so‘zi esa ҡар shaklida yozila boshlandi. Umuman olganda, boshqird tili uchun kirill alifbosi loyihasini tatar tiliga nisbatan haqiqiy tovushli til fonetikasini ifodalash jihatidan muvaffaqiyatliroq deb hisoblash mumkin: masalan, səƣət so‘zi zamonaviy imloda ,  tarzida yoziladi. Ko‘rinib turibdiki, boshqird yozuvida qator uyg‘unligi to‘liq saqlanib qolgan, yumshoq va qattiq belgilar esa faqat rus tilidan o‘zlashtirilgan so‘zlardagina qo‘llaniladi.

+ Tatar tili uchun kirill alifbosi (1940-yil) №  Belgi  Fazlullin loyihasi  Ilminskiy alifbosi  Yanalif 1990-yillar loyihasi

lotin alifbosi asosida Izohlar 1 A a А а  А а  A a  A a  2 B b Б б  Б б  B ʙ  B b  3 V v В в  В в  V v  W w, V v  ruscha soʻzlarda [v] tatarcha soʻzlarda [w] 4 G g Г г  Г г  G g, Ƣ ƣ  G g, Ğ ğ  5 D d Д д  Д д  D d  D d  6 Ye e Е е  Е е  E e, Je, Jь  E e, ye, yı  7 Yo yo  Е е   Jo  Yo  faqat ruscha oʻzlashmalarda 8 J j Ж ж  Ж ж  Ƶ ƶ  J j  9 Z z З з  З з  Z z  Z z  10 I i И и  И и  I i  İ i  11 Y y Й й  Й й  J j  Y y  12 K k К к  К к  K k, Q q  K k, Q q  13 L l Л л  Л л  L l  L l  14 M m М м  М м  M m  M m  15 N n Н н  Н н  N n  N n  16 O o О о  О о  O o  O o  17 P p П п  П п  P p  P p  18 R r Р р  Р р  R r  R r  19 S s С с  С с  S s  S s  20 T t Т т  Т т  T t  T t  21 U u У у  У у  U u  U u  22 F f Ф ф  Ф ф  F f  F f  23 X x Х х  Х х  X x  X x  24 Ts s Ц ц  Ц ц  Ts  Ts  faqat ruscha oʻzlashmalarda 25 Ch ch Ч ч  Ч ч  C c  Ç ç  26 Sh sh Ш ш  Ш ш  Ş ş  Ş ş  27 Щ щ Щ щ  Щ щ  Şc  Şç  faqat ruscha oʻzlashmalarda 28 Ъ ʼ  Ъ ъ  Ъ ъ    29 I i Ы ы  Ы ы   I ı  30    Ь ь  Ь ь    31 E e Э э  Э э  E e  E e  32 Yu yu Ю ю  Ю ю  Ju/Jy  Yu/Yü  33 Ya ya Я я  Я я  Ja/Jə  Ya/Yä  34 Ә ә Аъ аъ  Ӓ ӓ (Я я)  Ә ә  Ä ä  35 Ө ө Оъ оъ  Ӧ ӧ  Ө ө  Ö ö  36 Ү ү Уъ уъ  Ӱ ӱ (Ю ю)  U y  Ü ü  37 Җ җ Жъ жъ  Ж ж  Ç ç  C c  38 Ң ң Нъ нъ  Ҥ ҥ  Ꞑ ꞑ  Ñ ñ  39 Һ һ Хъ хъ  Х х  H h  H h 

1955, 1958, 1959 va 1989-yillarda tatar kirill alifbosini isloh qilish boʻyicha muvaffaqiyatsiz urinishlar boʻldi, xususan: tatar tilini pronunellatsiyaga yaqinlashtirish uchun [q], [ ɣ ] (ğ) va [w] tovushlarini ifodalash uchun Q, Gʻ va Oʻ harflarini qoʻshish taklif qilindi. Oʻ oʻrniga V dan foydalanish ham taklif qilindi.

А Ә Б В [Ў] Г [Ғ] Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К [Қ] Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

Kvadrat qavs ichidagi harflarni 1989-yilda qoʻshish taklif qilingan. 1997-yil yanvar oyida Tatar parlamenti kirill alifbosining yangi versiyasini tasdiqlagan.

А Ә Б В Г Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

 Tatar tili uchun yanalifni jonlantirishga urinishlar (1990-yillar boshi) 
1990-yillarda Tataristonda tatar fonetikasini toʻliqroq aks ettirish uchun V harfini qoʻshib Yanalifni jonlantirishga urinishlar boʻlgan. Biroq urinishlar qator texnik nosozliklar, xususan, bosmaxonalarda zarur shriftlar yoʻqligi va „Yanalif“ning foydalanishdan olib tashlanishi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 2000-yilda Tataristonda zamonaviy turk alifbosiga yaqinroq boʻlgan lotin alifbosining yangi versiyasi qabul qilindi, ammo 2002 yilda Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyaviy sudining qarori bilan rasmiy foydalanish taqiqlandi.

 Xotira 
Yangi alifbo sharafiga boshqirdlar va tatarlar qishloqlar va koʻchalarni nomladilar.

 Yana qarang 

 Birlashgan shimoliy alifbo

 Manbalar 

 Havolalar 

Turkum:Tatar tili
Turkum:Lotin alifbosi
Turkum:Tatariston tarixi
Turkum:Yangi turkiy alifbo