Biafra

Biafra Respublikasi (, ) — 1967-yil 30-mayda (mustaqillik e’lon qilingan sana) tuzilgan va 1970-yil 15-yanvargacha mavjud bo‘lgan, Nigeriyaning janubi-sharqiy qismida joylashgan o‘zini o‘zi e’lon qilgan, qisman tan olingan davlat. Bu davlat Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tan olinmagan, biroq Gabon, Gaiti, Kot-d'Ivuar, Tanzaniya va Zambiya uni tan olgan.

Nomi
Davlat o‘z nomini u joylashgan Biafra qo‘ltig‘idan olgan.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi
O‘zini o‘zi e’lon qilgan davlat hududi 76 400 km² (29,4 ming kvadrat mil)ni tashkil etgan. Poytaxti — 180 ming aholiga ega Enugu shahri. Ma’muriy-hududiy jihatdan respublika 25 ta provinsiyaga bo‘lingan edi.

Aholisi
1966-yilda mamlakat aholisi taxminan 14 million kishini tashkil etgan. Asosiy etnik guruh — igbo bo‘lib, shuningdek, Kamerun chegarasida ibibio, Niger deltasi hududida idjo va boshqa xalqlar ham yashagan. Rasmiy tillari — ingliz va igbo tillari. Diniy e’tiqodi — xristianlik va animizm.

Tarixi
Ko‘pchilik Afrika davlatlari singari, Nigeriya ham diniy, til va etnik farqlari hisobga olinmagan holda Britaniya imperiyasi tomonidan yaratilgan sun’iy tuzilma edi. 1960-yilda Nigeriya Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishgan paytda uning aholisi 60 million kishini tashkil etar, taxminan 300 xil etnik va madaniy guruhdan iborat bo‘lib, ularning uchtasi asosiy hukmron guruhlar edi:
 Igbo (Ibo) — janubi-sharqda yashovchi aholining 60–70 foizini tashkil etgan;

 Xausa-fulani — mamlakatning shimoliy qismida yashovchi aholining taxminan 65 foizini tashkil etgan;

 Yoruba — janubi-g‘arbiy qismida yashovchi aholining 75 foizini tashkil etgan.

Mustamlaka davrida Britaniya siyosiy mafkurasi Nigeriyani Shimol, G‘arb va Sharqqa bo‘lishga asoslangan bo‘lib, bu yondashuv mamlakatdagi turli etnik guruhlar o‘rtasidagi iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy raqobatni yanada kuchaytirdi. 1947-yilda Nigeriya gubernatori Richards tomonidan qabul qilingan konstitutsiya kuchga kirdi. Ushbu konstitutsiyaga ko‘ra, Nigeriya uchta ma’muriy hududga bo‘lingan bo‘lib, ularni mahalliy hokimiyat organlari boshqarardi:

 Gʻarbiy Nigeriya (markazi — Ibadan)

 Sharqiy Nigeriya (markazi — Enugu)

Shimoliy Nigeriya (markazi — Kaduna)

Hududiylashtirish tamoyili keyingi konstitutsiyaviy islohotlarda mustahkamlandi: 1951-yilda Nigeriya gubernatori Makferson tomonidan va 1954-yilda Buyuk Britaniya mustamlakalar vaziri Litlton tomonidan. Makferson konstitutsiyasi ko‘pchilik partiya vakillaridan iborat hududiy hukumatlarni tuzishni nazarda tutgan.

Shimol aholisi boshqa barcha hududlar aholisi yig‘indisidan katta edi. Shu sababli, federal qonunchilik organida ko‘pchilik o‘rinlar Shimol hududiga ajratilgan edi. Ushbu uch hudud ichida hukmron etnik guruhlar — xausa-fulani, yoruba va igbo — asosan hududiy va qabila asosidagi siyosiy partiyalarni tuzdilar:

 Shimoliy Xalq Kongresi (ShXK) — Shimol hududida;

 G‘arbiy Harakat Guruhi (GʻHG);

 Nigeriya va Kamerun Milliy Kengashi (1959-yildan — Nigeriya Fuqarolari Milliy Kengashi, NFMK) — Sharq hududida.

Mustaqil Nigeriyaning birinchi hukumati NFMK va ShXK partiyalari koalitsiyasiga asoslangan bo‘lib, bosh vazir lavozimini ShXK vakili Abubakar Tafava Baleva egallagan.

1963-yilda Nigeriya respublika deb e’lon qilinganidan so‘ng, prezident lavozimini NFMK vakili Nnamdi Azikiv egalladi. Muxolifatni Obafemi Avolov boshchiligidagi Harakat Guruhi vakillari tashkil etdi. Hududiy hukumatlarni boshqarishgan shaxslar quyidagilar edi: Shimol hududida — ShXK yetakchisi Ahmadu Bello, G‘arb hududida — Harakat Guruhi vakili Samuel Akintola, Sharq hududida — NFMK vakili Maykl Okpara.

1963-yilda G‘arbiy Nigeriyaning sharqiy qismida to‘rtinchi hudud — O‘rta G‘arbiy hudud tashkil etildi. 1964-yilda ushbu hududda o‘tkazilgan saylovlarda NFMK g‘olib chiqdi.

1960-yilda Nigeriya mustaqillikka erishgach, qit’adagi “koʻrgazmali demokratiyasi” va iqtisodiy barqarorlik bilan tanilgan davlatga aylandi. Biroq bu barqarorlik uzoq davom etmadi. Shimol hududi G‘arb va Sharqning tobora kuchayib borayotgan muxolifati qarshisida mamlakat ustidan nazorat o‘rnatishga urinishi ommaviy tartibsizliklar va ular bilan bog‘liq zo‘ravonliklarga olib keldi.

1966-yil 15-yanvarda igbo ofitserlarining kichik tarkibi, mayor Chukvuma Kaduna Nzeogvu boshchiligida, barcha yirik siyosiy liderlarni bir vaqtning o‘zida Balevuni Lagosda, Akintolani Ibadan shahrida, Belloni Kaduna shahrida, shuningdek, shimoliy kelib chiqishli taniqli ofitserlarni ham o‘ldirdi. Qoʻzgʻalon muvaffaqiyatsiz tugadi, chunki harbiylarning bir qismi isyonchilarni qo‘llashdan bosh tortdi. Isyon rahbari K. Nzeogvu hibsga olindi.

Armiya qo‘mondoni, general-mayor Jonson Aguiyi Ironsi (etnik igbo), tartibni tikladi va vaqtinchalik boshqaruv rahbari bo‘ldi. U provinsiyalarga keng vakolatli harbiy gubernatorlarni tayinladi, vazirlik lavozimlariga ofitserlarni o‘rnatdi, siyosiy partiyalar taqiqlandi va konstitutsiya amaliyoti to‘xtatildi. Biroq shimoliy ofitserlar o‘ldirilganiga qaramay, igbo ofitserlarni jazolanmadi, va inqilobning barcha belgilari (jumladan, faqat bitta igbo o‘ldirilgan, ko‘plab shimoliklar qurbon bo‘lgan va Ironsining igbolarga nisbatan tarafkashligi) shimoliklar orasida kuchli norozilikni keltirib chiqardi. Ular inqilobni birlikka erishish yo‘li emas, balki igbolarning mamlakat ustidan hukmronlik qilish umididagi fitna deb hisoblashdi.

Shimoldagi janubliklarning ahvoli juda xavfli boʻlib qoldi. 1966-yil 24-mayda Ironsi hukumati Nigeriyaning federal tuzilmasini bekor qiluvchi farmon chiqardi. Farmon Shimoliy Nigeriyada keskin salbiy munosabatga sabab boʻldi. 1966-yil 29-mayda mahalliy hokimiyat xabari bilan boshlangan qirgʻinlarda Shimolda yashovchi minglab Sharqdan kelgan (asosan igbo) odamlar halok boʻldi. Ironsi hukumati Shimoldagi ommaviy qotillik va talonchilik sabablarini oʻrganish hamda qirgʻin qurbonlariga kompensatsiya toʻlash maqsadida tribunal tashkil etilishini e’lon qildi. Shimoliy amirlar Shimoliy Nigeriyani federatsiyadan ajratish niyatida ekanliklarini eʼlon qilishdi.

29-iyul kuni, tribunal boshlanishidan toʻrt kun oldin, shimolliklarga qarshi toʻntarish uyushtirib, Ironsi va Gʻarbiy Nigeriya harbiy gubernatori mayor Adekunle Fajui Ibadan shahrida oʻldirildi. Harbiy rejimning yangi boshligʻi podpolkovnik (keyinchalik general-mayor) Yakubu Dan-Yumma Govon boʻldi. Piyodalarning asosini shimolliklar tashkil etgan va qoʻshinlar oʻrtasida urushlar boshlandi, barcha kazarmalar «sharqliklar» bilan toʻqnash keldi. Shundan soʻng isyonchilar Nigeriya Bosh shtabida ofitserlik lavozimlarini egallab turgan barcha igbolarni qirib tashlashdilar. Umuman olganda, taxminan 400 nafar igbo amaldori oʻldirildi. Govon darhol Shimoliy siyosiy elitaning talablari asosida Nigeriyaning federal tuzilmasini qayta tikladi.

1966-yil 29-sentyabrda Sharqdan kelganlarga qarshi qirgʻinlar yana boshlandi. Shimolda, Gʻarbda va Lagosda yashovchi 30 mingga yaqin sharqiy nigeriyaliklar oʻldirildi. Umuman olganda, 1966-yilgi qirgʻinlar vaqtida 40–50 ming igbo oʻldirildi, ularning mol-mulki va uylari vayron qilingach, qariyb 2 million kishi Sharqqa qochib ketdi. 1966-yilga kelib, taxminan 1 million 300 ming igbo Shimolda, yana 500 mingga yaqini esa Gʻarbda yashar edi. Sharqiy hududdan Shimoldan kelganlar ommaviy ravishda qochib keta boshladilar.

Mamlakatning janubidagi Niger daryosi deltasi hududida katta neft zaxiralari ochilishi Nigeriyaning janubi-sharqiga iqtisodiy mustaqillikka erishish imkonini berdi. Biroq igbolarning hokimiyatdan chetlatilishi neft qazib olishdan tushadigan daromadlar adolatsiz taqsimlanib, igbolarga zarar yetkazishi mumkinligi haqidagi xavotirlarni keltirib chiqardi.

1966-yil sentyabrida Shimolda igbolarga qarshi qirgʻinlardan soʻng Sharqiy Nigeriyada separatistik kayfiyatlar kuchaya boshladi. Igbo yetakchilari barcha igbolarni oʻzlarining tarixiy vatani — Sharqiy Nigeriyaga qaytishga chaqirdilar.

Sharqiy viloyatning harbiy gubernatori (1966-yil yanvaridan beri) boʻlgan podpolkovnik Odumegvu Ojukvu (millati boʻyicha igbo) Nigeriya uchun konfederativ tuzilmani joriy etishni talab qildi. Unga koʻra, federal hukumat faqat iqtisodiy aloqalarni saqlab turuvchi kotibiyat darajasiga qadar qisqartirilishi, qolgan hududlar esa deyarli toʻliq mustaqil davlatlar sifatida faoliyat yuritishi kerak edi.

1966-yil 9-avgustda Lagosda harbiy gubernatorlar vakillari ishtirokida oʻtkazilgan uchrashuvda tinchlikni tiklash va konstitutsiyaviy muzokaralarni oʻtkazish uchun barcha qoʻshinlarni ularning kelib chiqish hududlariga qaytarish zarurligi toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Ushbu qaror toʻliq amalga oshirilmadi.

12-sentyabr kuni Lagosda Nigeriyaning barcha hududlaridan vakillar ishtirok etgan Maxsus konstitutsiyaviy konferensiya ish boshladi. Uning maqsadi Nigeriyaning yaxlitligini saqlab qolish shaklini ishlab chiqish edi. Sharqiy Nigeriya vakillari konferensiyani boykot qildilar. Ojukvuning unda ishtirok etish uchun qoʻygan asosiy sharti — barcha shimoliy qoʻshinlarning Lagosdan olib chiqilishi va Shimolda igbolarga qarshi qirgʻinlarning toʻxtatilishi edi.

1967-yil 4–5-yanvar kunlari Gananing Aburi shahrida Nigeriya harbiy rahbarlari sammiti bo‘lib o‘tdi, unda Nigeriyaning turli siyosiy kuchlari mamlakatni markazlashtirishni kamaytirish va mintaqaviy muxtoriyatni kuchaytirish g‘oyasiga rozi bo‘ldilar. Govon sammitda ishtirok etdi va hattoki markazlashuvni kamaytirish bo‘yicha memorandumning yakuniy variantini imzolashga ham rozi bo‘ldi. Biroq, Nigeriyaga qaytgach, u oʻz soʻzlaridan voz kechdi.

1967-yil boshiga kelib, Ojukvu Nigeriya federatsiyasidan ajralib chiqish va o‘zining mustaqil davlatini tuzish qaroriga keldi. 1967-yil mart oyida Sharqiy viloyat hukumati federal hukumat nomidan yigʻilgan barcha daromadlar endilikda Sharqiy viloyat ehtiyojlari uchun qolishini eʼlon qildi. Federal hukumat oʻz ish hududlaridan qochib ketgan davlat xizmatchilariga ish haqi toʻlashdan bosh tortdi. Bundan tashqari, federal hukumat Sharqqa qonun bilan belgilangan daromad ulushini ham toʻlamadi. Sharqda federal mulkni egallash harakati boshlandi. Bunga javoban Govon hukumati mintaqaga dengiz blokadasini oʻrnatdi.
300px|thumb|left|1967-yil iyun oyidagi Biafra hududi
1967-yil may oyida mojaroni tinch yo‘l bilan hal etish bo‘yicha so‘nggi urinish amalga oshirildi. Ya. Govon Sharqqa qarshi joriy etilgan iqtisodiy sanksiyalarni bekor qilishni va britan qoʻshinlari uchrashuv xavfsizligini kafolatlagan taqdirda, mintaqaviy harbiy gubernatorlar uchrashuvini tashkil etishni taklif qildi. Ojukvu esa bu taklifni rad etdi.

Mustaqillik eʼlon qilinishiga rasmiy bahona sifatida 1967-yil 27-maydagi federal hukumat farmoni xizmat qildi. Mazkur farmonga koʻra, mamlakatning toʻrt viloyatga boʻlinishi bekor qilinib, ularning oʻrniga 12 ta shtat tashkil etildi (Shimoliy viloyatga oltita, Sharqiy viloyatga uchta, Gʻarbiy viloyatga esa ikkita shtatga boʻlindi). Yangi shtatlar tabiiy etnik birliklarga mos tarzda tuzildi. Sharq shunday boʻlib olindiki, neft zaxiralari igbolar koʻpchilikni tashkil etmaydigan shtatlar hududida qoldi. Shu bilan birga, avvalgi gubernatorlik lavozimlari ham bekor qilindi.

Odjukvu bunga zudlik bilan javob qaytardi. 30-may kuni Sharqiy viloyat suveren Biafra Respublikasi (shu nomdagi Biafra qoʻltigʻi nomi bilan atalgan) deb eʼlon qilindi. Qirgʻinlar toʻlqinidan qoʻrqib qolgan viloyat aholisi bu qarorni asosan mamnuniyat bilan qarshi oldi. Shu tariqa 1960-yillarda Afrikadagi eng uzoq va eng qonli fuqarolar urushi boshlandi. Nigeriya konstitutsiyasiga koʻra, Sharqiy viloyat federatsiyadan chiqish huquqiga ega edi, biroq harbiy rejim rahbari Ya. Govon neftning boy konlarini yoʻqotishni istamay, masala kuch ishlatish yoʻli bilan hal etilishini maʼlum qildi.

6-iyun kuni Govon qoʻzgʻolonni bostirish haqida buyruq berdi va Shimoliy hamda Gʻarbiy musulmon shtatlarida safarbarlik eʼlon qildi. Biafrada esa yashirin safarbarlik mustaqillik eʼlon qilinishidan ham avval boshlangan edi. Har ikki tomon qoʻshinlari Niger daryosi bo‘yiga to‘planib, uni qurolli to‘qnashuv chizig‘iga aylantirdi. Iyun oyi boshida federal qoʻshinlar isyon ko‘targan hududni blokadaga ola boshladilar.
Nigeriyada fuqarolar urushi

1967-yil 6-iyulda qisqa muddatli politsiya amaliyoti sifatida rejalashtirilgan “Yagona shox” operatsiyasi boshlandi. Hukumat qoʻshinlari qoʻmondoni, polkovnik (keyinchalik brigada generali) Hassan Katsina, optimistik tarzda qoʻzgʻolon “48 soat ichida bostiriladi” deb bayon qildi. Biroq u isyonchilar kuchini past baholagan edi. Hujum boshlagan qoʻshinlar darhol qattiq mudofaa chizigʻiga duch keldi va janglar choʻzilgan, qattiq qarshilik ko‘rinishida kecha boshladi. Federal armiya shimoldan ikki kolonna boʻlib Biafra hududiga kirib bordi. 1-kolonna Ogugu — Ogunga — Nsukka yo‘nalishi bo‘yicha, 2-kolonna esa Gakem — Obudu — Ogoja yo‘nalishi bo‘yicha hujum qildi. 12-iyul kuni Ogoja va Gakem shaharlari, 14-iyul kuni esa Nsukka shahri qo‘lga olindi.

26-iyul kuni nigeriyaliklar desanti Port-Xarkortdan 30 kilometr uzoqlikdagi Bonni orolidagi neft konlarini egallab oldi. Natijada Biafra asosiy valyuta tushum manbaidan mahrum boʻldi. Biafra qoʻshinlari Bonni orolini qaytarib olishga urinishdi, biroq bu muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Port-Xarkort esa federal kuchlar tomonidan toʻliq blokadaga olindi.

10-iyul kuni biafraliklar Makurdi shahridagi aerodromga havo hujumi uyushtirdilar, 26-iyul kuni esa dengizdan Port-Xarkortni blokada qilayotgan “Nigeriya” fregatini bombardimon qildilar. 12-avgustda esa Biafra havo kuchlari Niger bo‘ylab hukumat qo‘shinlari pozitsiyalariga reyd o‘tkazdi.

Shimoldan bosimni yumshatish maqsadida, 9-avgust kuni 3000 askardan iborat Biafra armiyasining mobil brigadasi, artilleriya va zirhli texnika ko‘magida, Nigerning g‘arbiy sohiliga o‘tib, shunday atalgan “shimoli-g‘arbiy yurish”ni boshladi.

Avvaliga hujum muvaffaqiyatli rivojlandi. Biafraliklar Markaziy-g‘arbiy viloyat hududiga deyarli hech qanday uyushgan qarshilikka duch kelmay kirib bordilar, chunki u yerda joylashtirilgan federal qo‘shinlar asosan igbo qabilasidan chiqqan askarlardan iborat edi. Ba’zi qismlar shunchaki tarqalib ketdi yoki isyonchilar tomoniga o‘tib ketdi. Shtat poytaxti — Benin-Siti shahri operatsiya boshlanganidan atigi o‘n soat o‘tib jang qilmasdan taslim bo‘ldi. Shuningdek, Varri, Sapele, neft markazi bo‘lgan Ugele, Agbor, Uromi va Ubiadja shaharlari ham egallandi. Qo‘zg‘olonchilar g‘arbga tomon ancha ilgarilab, Nigeriya poytaxti Lagosdan 200 kilometr uzoqlikdagi Ore shahrigacha yetib bordilar. 20-avgust kuni biafraliklar Oreni hujum bilan egalladilar. Markaziy-g‘arbiy viloyatning qo‘lga olinishi urushdagi kuchlar nisbatini o‘zgartirdi, chunki Nigeriyaning barcha neft resurslari Biafra nazoratiga o‘tdi.

Harbiy muvaffaqiyatlar cho‘qqisida Biafra radiosi Nigeriya poytaxti Lagosga kirish niyatini e’lon qildi. Ojukvuning G‘arbga bostirib kirish rejalari yoruba siyosiy elitasida (qamoqdan ozod qilingan O. Avolovo boshchiligida) tashvish uyg‘otdi va natijada yorubalar hamda barcha viloyatlardagi ozchilik xalqlar igbolarga qarshi kayfiyatda bo‘lib qoldilar. 21-avgust kuni biafraliklarning g‘alabali yurishi to‘xtatildi.

Aholisi zich bo‘lgan poytaxt mintaqasida umumiy safarbarlik o‘tkazganidan so‘ng, Nigeriya harbiy qo‘mondonligi raqibga nisbatan sezilarli son jihatdan ustunlikka ega bo‘ldi. Sentabr boshiga kelib, g‘arbiy frontda isyonchilarning bitta brigadasi va bir nechta alohida batalyonlariga qarshi allaqachon hukumat qo‘shinlarining ikki diviziyasi harakat qilar edi. Jonli kuch va qurol-yarog‘da ulkan ustunlikka erishgan (bu yerda SSSR va Buyuk Britaniya yordam berdi) Nigeriya armiyasiga qarshi hujumga o‘tib, dushmanni Benin-Siti shahrigacha siqib chiqardi.

Shakllangan vaziyatda Biafra armiyasida Ojukvuga qarshi fitna pishib yetildi. Fitnaga G‘arbiy Nigeriyaga yurish uchun mo‘ljallangan Biafra qo‘shinlari qo‘mondoni, yoruba millatiga mansub brigada generali Viktor Bandjo va polkovnik Emmanuel Ifeadjuana boshchilik qildilar. 12-sentabr kuni Bandjo o‘z boshimchalik bilan Benin-Siti shahrini birorta ham o‘q uzmasdan tashlab chiqish haqida buyruq berdi. Keyin Bandjo Varri, Sapele, Aushi, Igueben va boshqa muhim nuqtalarni jang qilmasdan tashlab chiqish haqida buyruq berdi. Shu bilan bir vaqtda Nsukkidan janubdagi biafraliklarning mudofaa chizig‘i qulab, federal qo‘shinlar Enugu tomon ilgariladi.

18-sentabr kuni fitnachilar hibsga olinib, otib tashlandilar. Biroq fitna Biafra armiyasining ruhiy tushkunlikka uchrashiga olib keldi.

19-sentabr kuni Biafra harbiy ma’muri Albert Okonkvo “Benin Respublikasi” mustaqilligini e’lon qildi. 22-sentabrda shahar Nigeriya armiyasi tomonidan hujum bilan egallandi, shundan so‘ng biafraliklar shoshilinch tarzda Nigerning sharqiy sohiliga chekindi. Shimoli-g‘arbiy yurish” aynan boshlangan chiziqda tugadi. 1967-yil sentabr oxiriga kelib, Markaziy-g‘arbiy viloyatning katta qismi separatistlardan tozalandi. Vaziyatni o‘z tomoniga og‘dirishga urinib, isyonchilar sentabr oyida Nigeriya poytaxtiga muntazam havo hujumlarini boshladilar.

12-sentabr kuni Nsukka tomondan Nigeriya armiyasining Biafra poytaxti Enugu sari hujumi boshlandi va 4-oktabrda shahar quladi.

Ojukvu o‘z poytaxtini mamlakat markazidagi Umuaxiya shahriga ko‘chirishga majbur bo‘ldi.

12-oktabr kuni Asaba shahridan Niger daryosini kechib o‘tib, Onicha shahrini qo‘lga kiritish urinishining oqibatida Nigeriya federal armiyasi 5000 dan ortiq askardan ayrildi — ular halok bo‘ldi, yaralandi, asir olindi yoki bedarak yo‘qoldi.

18-oktabr kuni harbiy kemalardan kuchli artilleriya o‘q uzishidan so‘ng, oltita dengiz piyodalari batalyoni Kalabar portiga tushirildi. Uni bitta isyonchilar batalyoni va yomon qurollangan fuqarolik militsiyasi otryadlari himoya qilayotgan edi. Shu bilan bir vaqtda shaharga shimol tomondan hukumat piyodalarining 8-batalyoni yaqinlashdi.

Ikki o‘t orasida qolgan biafraliklarning qarshiligi bostirildi va Nigeriyaning janubidagi eng yirik dengiz porti hukumat qo‘shinlari nazoratiga o‘tdi.

Federal qo‘shinlar igbolar yashamaydigan boshqa hududlarni ham egalladilar va 1968-yil boshlariga kelib urush pozitsion bosqichga o‘tdi.

1968-yil yanvarida hukumat qo‘shinlari Kalabardan Port-Xarkort tomon hujum boshladi. Isyonchilar deyarli to‘rt oy davomida bosimni qaytarishga muvaffaq bo‘ldilar, biroq 19-may kuni shahar quladi. Biafra so‘nggi dengiz porti va yirik aerodromidan ayrildi.

Biafra qamali boshlandi. Federal qo‘shinlar butun-butun qishloqlarni qirib tashladi va ommaviy ocharchilikni keltirib chiqardi. 1968-yil yozida barcha qit’alarda igbo xristianlariga qarshi genotsidni fosh etishga qaratilgan kuchli kampaniya avj oldi. Yevropa telekanallarining yangiliklari urush dahshatlari haqidagi reportajlar bilan boshlanardi.

Nigeriyaning birligi tarafida Buyuk Britaniya, SSSR va arab mamlakatlari chiqdi; igbolarni esa Fransiya, Ispaniya, Portugaliya, Janubiy Afrika Respublikasi, Xitoy va Isroil qo‘llab-quvvatladi. Ojukvu qurol sotib olish va yollanma askarlarni jalb etish uchun idoralar tarmog‘ini tuzishga yetarli darajada neft qazib olishni yo‘lga qo‘ydi. Biroq kuchlar nisbati igbolar foydasiga emas edi. BMT Biafrani tan olishdan bosh tortdi. 1968-yil sentabrida Afrika Birligi Tashkiloti Biafrani mustaqillik g‘oyasidan voz kechishga chaqirdi.

Bu orada Lagos asta-sekin ustunlikka erishayotgan edi. Sentabr oyida Nigeriya armiyasi Biafraning markazidagi Aba shahrini egalladi. Shu vaqtdan boshlab tashqi dunyo bilan aloqalar faqat Ekvatorial Gvineya orqali tartibsiz havo yo‘li bilan cheklangan edi.

1969-yil bahorida biafraliklar voqealar borishini o‘zgartirishga urindilar. Mart oyida ular qarshi zarba berib, Nigeriya armiyasining yaqinda egallagan Overri shahridagi brigadasini qurshovga oldilar. Aprel oyida Overri yana Biafra nazoratiga o‘tdi. Biroq 1969-yil 22-aprel kuni federal kuchlar zarbasi ostida Biafraning poytaxti — Umuaxiya quladi. 16-iyunda esa mamlakatning asosiy aeroporti bo‘lgan Avgu qo‘ldan ketdi. Biafraliklarning og‘ir samolyotlar uchishi va qo‘nishi uchun yaroqli yagona qattiq qoplamali uchish-qo‘nish yo‘lagi qoldi. Uli — Ixiala federal shosse bo‘lagi, “Annabel aeroporti” nomi bilan ham mashhur bo‘lib, Biafra mustaqilligining o‘ziga xos ramziga aylandi va bir vaqtning o‘zida hukumat qo‘shinlari uchun asosiy nishonga aylandi.

1969-yil iyunida Biafra federal kuchlarga qarshi umidsiz hujum boshladi. Biafraliklarni oziq-ovqat, dori-darmon va qurol yetkazishda davom etayotgan chet ellik yollanma uchuvchilar qo‘llab-quvvatladilar. Yollanma uchuvchilar ichida eng mashhuri shved grafi Karl Gustav fon Rozen bo‘lib, u raketalar va avtomatlar bilan qurollangan beshta kichik porshenli samolyot yordamida havo hujumlarini amalga oshirdi. Maydan iyulgacha uning kichik otryadi Port-Xarkort, Enugu, Benin-Siti va Ugellidagi Nigeriya harbiy aerodromlariga hujumlar uyushtirib, ko‘plab Nigeriya samolyotlarini vayron qildi yoki shikastladi. Biafraning havo hujumlari haqiqatan ham Nigeriya havo kuchlarining jangovar amaliyotlariga putur yetkazdi, ammo bu faqat bir necha oy davom etdi. 1969-yil yozida Biafra armiyasi Onitsha aerodromini qo‘lga kiritishga urindi, biroq natija bermadi. Fuqarolar urushi esa o‘zining mantiqiy yakuniga yaqinlashayotgan edi.

1969-yil 30-iyunda Nigeriya hukumati Qizil Xochning Biafraga har qanday yordam ko‘rsatishini taqiqladi, bu esa oziq-ovqat zahiralarini jiddiy cheklab qo‘ydi. 1969-yil oktabrida Ojukvu Birlashgan Millatlar Tashkilotiga sulh tuzish taklifi bilan murojaat qildi. Federal hukumat bu taklifni rad etdi va Biafrani taslim bo‘lishga chaqirdi. O‘sha paytga kelib Biafra 2000 km² maydonga ega kichik oval shakldagi anklavga aylangan edi, u yerda qariyb 5 million kishi qamalib qolgan edi.

Biafraning qulashidan oldin hukumat armiyasi (kelajakdagi prezident) general Obasanjoning qo‘mondonligi ostida keng ko‘lamli hujum boshladi. Operatsiya 1969-yil 22-dekabrda boshlandi. Operatsiyaning maqsadi isyonchilar nazoratidagi hududni shimol va janubdan ikki tomonlama zarba bilan bo‘lib tashlash edi. Operatsiyaga 180 mingga yaqin qo‘shin, og‘ir artilleriya, aviatsiya va zirhli transport vositalari jalb qilindi.

Nigeriyaning yakuniy hujumi, “Yonayotgan shamol” nomi bilan atalgan, 1970-yil 7-yanvarda boshlandi. 1970-yil 9-yanvarda Overri quladi, 10-yanvarda “Annabel” uchish-qo‘nish yo‘lagi egallandi, 11-yanvarda esa Uli shahriga hukumat qo‘shinlari kirdi. 1970-yil 13-yanvarda Amichi shahrida Biafra qo‘shinlarining so‘nggi taslim bo‘lish marosimi bo‘lib o‘tdi.

General Ojukvu qolgan qo‘shinlar boshqaruvini o‘z o‘rinbosari Filip Effiongga topshirdi va 10–11-yanvar kechasi oila a’zolari va Biafra hukumatining bir necha vakillari bilan mamlakatdan qochib ketdi. 15-yanvarda general Effiong o‘z respublikasining shartsiz taslim bo‘lishi to‘g‘risida aktni imzoladi. Biafra aholisi 2 millionga kamaydi, ularning aksari ocharchilikdan vafot etdi (eng ko‘p qurbonlar — bolalar edi). Urushdan oldin Afrikaning eng rivojlangan hududlaridan biri hisoblangan viloyat vayron bo‘ldi.

1982-yil oxirida Odumegvu Ojukvu amnitsiya olgan holda Nigeriyaga qaytdi. Keyinchalik u Nigeriya siyosiy hayotida faol ishtirok etdi. 2011-yilda Buyuk Britaniyada vafot etdi.

Manbalar

Havolalar
 Nigeriyada fuqarolar urushi 
 Xayr, Biafra! 1967–1970 yillardagi Nigeriyadagi havo urushi
 Biafra valyutasi — Biafra funti
 Biafra tarixi (Frederik forsayt)

Turkum: Tarixiy davlatlar