Galadriel

Galadriel – J. R. R. Tolkien tomonidan oʻylab topilgan Oʻrta Yer haqidagi asarlarda mavjud qahramon. „Uzuklar hukmdori“, „Silmarillion“ va „Unfinished Tales“ asarlarida uchraydi. U ham noldor, ham teleri elflaridan boʻlib, qirollar Finwë va Olwëning nabirasi boʻlgan. Shuningdek, buvisi Indis orqali vanyarlar qiroli Ingwëga ham yaqin qarindosh. Galadriel noldorlar qoʻzgʻolonida yetakchilik qilgan va Birinchi davrda ularning Valinordan qochish paytida ishtirok etgan. Oʻrta Yerda oʻtgan umrining soʻnggi paytida, eri Celeborn bilan birga Lothlorienni boshqargan. Lorien xonimi, Galadhrim bekasi, Nur sohibasi yoki Zarhal oʻrmon malikasi oʻlaroq tanilgan. Qizi Celebrian Elrondning rafiqasi hamda Arwen, Elladan va Elrohirning onasi boʻlgan. Tolkien uni „Oʻrta Yerda qolgan barcha elflarning eng qudratli va eng goʻzali“ (Gil-galadning vafotidan soʻng) va „elf ayollarining eng buyugi“ deya taʼriflagan.

Tolkienshunos Tom Shippey Galadriel Tolkienning qadimgi ingliz tilidagi saqlanib qolgan ishoralarga asoslanib, elf obrazini qayta yaratishga boʻlgan urinishini aks ettirgan deya yozadi. Tolkien oʻz elflarini nasroniy oʻrta ingliz tilida bitilgan „The Early South English Legendary“ asaridagi malaklarga oʻxshash elflar bilan qiyoslagan. Sarah Downey Galadrielni oʻrta asr allegoriyasidagi samoviy ayolga, Dantening Beatricesi va XIV asr ingliz sheʼriyatidagi „Pearl“ poemasining marvarid qizi singari yoʻl koʻrsatuvchi timsolga oʻxshatadi. Yana bir olim Marjorie Burns esa Galadrielni koʻplab jihatlarda Rider Haggardning Ayesha personaji hamda Tennisonning „The Lady of Shalott“ asaridagi ayol obrazi bilan taqqoslaydi. Bu ikki obraz ham Artur haqidagi afsonalarning qayta ishlangan timsollaridandir. Yorugʻlik sohibasi Galadriel, Yagona uzukni yoʻq qilishda Frodoga yordam berishi va zulmatning ulkan hamda yovuz urgʻochi oʻrgimchagi Shelobga qarshi turishi, Homerning „Odisseya“ asaridagi qarama-qarshi ayol qahramonlariga oʻxshatilgan. Ushbu taqqoslovda Galadriel Kirke va Kalipsoga oʻxshaydi, chunki ular Odisseyning safarida qudratli va dono homiylar oʻlaroq unga yordam bergan. Boshqa tomondan, Shelob jozibador sirenlar hamda halokatli Ssilla va Xaribda kabi xavf-xatarlarni aks ettirgan.

Zamonaviy qoʻshiqnavislar Galadriel haqida qoʻshiqlar yaratgan. Tolkienning „Namárië“ sheʼriga Donald Swann musiqa bastaladi. Galadriel animatsion filmlarda ham, jonli filmlarda ham, televideniyeda ham suratga tushgan. Ushbu qahramonni Peter Jacksonning trilogiyalarida Cate Blanchett, „The Lord of the Rings: The Rings of Power“ serialida esa Morfydd Clark gavdalantirgan.
 Toʻqima biografiyasi 
 Birinchi davr 
Galadrielning Uzuk urushidan oldingi hayoti haqidagi hikoyalar „Silmarillion“ va „Unfinished Tales“ asarlarida boshlanadi. U Finwë qirollik xonadoni aʼzosi, Valinorda tugʻilgan. Noldor shahzodasi Finarfin va Lúthienning amakivachchasi hamda Olwëning qizi boʻlmish Eärwenning yagona qizi va kenja farzandi boʻlgan. Katta akalari Finrod Felagund, Angrod va Aegnor edi. Galadriel koʻpincha Aman yoki Oʻrta Yerdagi barcha elflarning eng goʻzali deb atalgan. Boshqalarning ongiga kirib, ularni adolatli baholay olardi.

Tolkienning „The Road Goes Ever On“ asarida yozilgan va „Silmarillion“da qoʻllanilgan hikoyasining dastlabki talqiniga koʻra, Galadriel noldorlar qoʻzgʻoloni va ularning Valinordan qochishida faol ishtirokchi etgan hamda yetakchi boʻlgan discusses "the reasons and motives given for Galadriel's remaining in Middle-earth", citing The Road Goes Ever On.. „oʻsha davrlarda oʻzini munosib tutgan yagona ayol“ deya taʼriflanadi. Biroq, Fëanor va oʻgʻillari bilan allaqachon aloqani uzgan edi. Beleriandda Nargothrondagi akasi Finrod Felagund bilan birgalikda Doriatdagi Thingol va Melian saroyida yashagan. Oʻsha davrlarning baʼzi oshkor etib boʻlmas sirlarini saqlagan. Melaniga silmarillar va Morgoth tomonidan Finvëning oʻldirilishi haqidagi shafqatsiz hikoyaning bir qismini soʻzlab bergan, ammo elflarning elflar tomonidan oʻldirilishi haqida hech narsa aytmagan.

 Ikkinchi davr 
Galadriel va Celeborn birinchi boʻlib Lindonga sayohat qilib, bu yerda ular bir guruh elflar ustidan hukmronlik qilishgan va oʻzlari esa Gil-galad tomonidan boshqarilgan. Galadriel va Celebornga oid maʼlumotlarga koʻra, ular keyin Nenuial (Evendim) koʻli qirgʻoqlariga koʻchib oʻtishgan va butun Eriador elflarining xoʻjayini va bekasi aylanishgan. Keyinchalik ular sharqqa tomon siljib, Eregion (Hollin) saltanatiga asos solganlar. Anduin daryosi vodiysidagi Nandorin aholi punkti bilan aloqa oʻrnatganlar, bu hudud Lothlórienga aylangan. Qaysidir paytda Celeborn va Galadriel Eregionni tark etib, Lothlorienga joylashdilar. Tolkienning baʼzi maʼlumotlariga koʻra, ular Ikkinchi davrda bir muddat Lórienning hukmdorlari boʻlishgan. Ammo barcha maʼlumotlarda ular uchinchi davrning oʻrtalarida Amroth yoʻqolib ketganidan keyin ushbu hudud hukmronligini oʻz qoʻliga olish uchun Lórienga qaytib kelishgan.

Celeborn va Galadrielning Celebrian ismli qizi bor edi, u rivendelllik yarimelf Elrondga turmushga chiqqan.

Ikkinchi Davr, Qudrat uzuklari yaratilgan paytda, Galadriel Celebrimborga uzuk yasash sanʼatini oʻrgatgan Annatar ismli ustoz-donishmandga ishonmadi. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, Celebrimbor uning fikriga qarshi chiqib, Eregionda hokimiyatni egallab oldi. Buning natijasida Galadriel Moria darvozalari orqali Lorienga yoʻl oldi, ammo Celeborn gnomlar qal’asiga kirishni rad etib, ortda qoldi. Galadrielning shubhasi oʻrinli edi, chunki Annatar aslida Yovuzlik hukmdori Sauron boʻlib chiqdi. Sauron Eregionga hujum qilgan chogʻda, Celebrimbor elflarning uch uzugidan biri boʻlgan Nenyani Galadrielga ishonib topshirgan. Celeborn Elrond bilan birlashadi, ammo ularning kuchlari Eregionga yordam berolmadi, biroq Imladrisga qaytib qochishga erishadilar. Urush tugagach, Celeborn Galadriel bilan qayta uchrashdi. Bir manbaga koʻra, Imladrisda bir necha yil oʻtgach (aynan shu davrda Elrond Celebrianni ilk bor koʻrib, unga oshiq boʻlgan edi), Galadrielning dengizga boʻlgan sogʻinchi shunchalik kuchayadiki, er-xotin Belfalasga koʻchib ketishadi va keyinchalik Dol Amroth deb atalgan maskanda yashaydilar.

 Uchinchi davr 

„Uzuklar ittifoqi“ida Galadriel Moriadan chiqib ketgach Lothlorienda ittifoqni qabul qiladi. Zarhal oʻrmonda ittifoq bilan uchrashgan paytda, har bir aʼzoga izlanuvchan nigoh tashlab, ularning qatʼiyatini sinab koʻradi. Frodo Baggins Hokimi Mutlaq uzukni uning ixtiyoriga topshirishni taklif qilgach, malika sinovdan oʻtgan. Uzukning buzgʻunchi taʼsiri oʻzini „buyuk va daxshatli“ qilishini anglab hamda bir paytlar Oʻrta Yerga kelishiga sabab boʻlgan intilishlarini eslab, uni rad etadi. Oʻz uzugining qudrati barbod boʻlishiga, xalqi Yagona uzukning yoʻq qilinishi bilan kamayib, yoʻq boʻlib ketishiga hamda elflar va odamlar hukmronligidan yagona najot yoʻli nihoyat Valinorga qaytish ekanligiga iqror boʻladi.

Ittifoq Lothlorienni tark etganida, har bir aʼzoga sovgʻa va elf yopinchigʻini bergan va kengashni esa ham amaliy qoʻllab-quvvatlash, ham ishonch, umid va xayrixohlik ramzi sifatida taʼminlagan. Frodoga bergan sovgʻasi sehrli fial boʻlib, unda ozgina boʻlsa-da, Eärendil yulduzining nuri bor edi. Eri Celeborn ham ittifoqni elf qayiqlari bilan taʼminlaydi. Ittifoq Lórienni tark etgan kuni, ammo ularga bu hali nomaʼlum chogʻda, Gendalf Gwaihir burguti bilan keladi. Galadriel uning yaralarini davolaydi va unga oq libos tuhfa etadi, ushbu kiyim uning sehrgarlar ordeni Istari boshligʻi oʻlaroq yangi maqomda ekanligini ifodalardi.

Sauron halok boʻlgach, Celeborn Lorien qoʻshinini Anduin daryosidan olib oʻtib, Dol Guldurni egalladi. Galadriel kelib, „qal’a devorlarini yakson etadi va chuqurlarini ochadi.“ Nabirasi Arwenning qirol Aragorn bilan toʻyi uchun Minas Tiritga safar qiladi. Galadriel Elrond, Gandalf va Uzuk tashuvchilar Bilbo va Frodo bilan Buyuk dengizdan oʻtib Valinorga yoʻl olishadi. Shu bilan Uchinchi davr yakunlanadi. Celeborn ortda qoldi va bu haqda Tolkien: „U oxir-oqibat Kulrang bandargohlarni izlagan kunning hech qanday qaydnomasi mavjud emas“ daya yozgan.
 Xarakteristikasi 
Dúnedainlarning aytishicha, uning boʻyi ikki rangar yoki „odam boʻyi“ bilan teng boʻlib, taxminan 6 fut 4 dyuym (193 sm) edi. Biroq, Galadrielning eng eʼtiborni tortadigan xususiyati uning goʻzal, uzun, kumushrang-oltinsimon sochlari edi. „The Shibboleth of Fëanor“ nomli inshoda (unda Galadrielning isyonkor surguni va Celebornning telerilardan ekanligi tilga olingan) aytilishicha, Tirion elflarining fikriga koʻra, uning sochlari Laurelin va Telperion deb nomlangan Ikki daraxtning nurini oʻzida mujassam etgandi.

Fëanor uning sochlarini juda yaxshi koʻrardi. Ana shu sochlar uni silmarillarni yaratishga ilhomlantirgan boʻlishi mumkin.

Shunga qaramay, Galadriel Fëanorning hayratiga hech qachon javob qaytarmadi. Fëanor undan uch marta bir tutam soch soʻragan, u esa uch bora ham hatto bir tutam bermagan. Aytishlaricha, Valinor eldarlarining eng buyuklari hisoblangan bu ikki qarindosh bir umrga dushman boʻlib qolganlar.

Uning tabiati oʻzi kelib chiqqan eldarlarning xususiyatlari aralashmasidan iborat edi. Unda noldorlarning gʻururi va intilishlari mujassam boʻlib, bular vanyarlarning muloyimligi va ziyrakligi bilan uygʻunlashgan edi. Bu xislatlar otasi Finarfin va akasi Finroddan meros qolgan edi.

Galadriel, eri Celebornni gnomni Lothlorienga kiritish qaroridan afsuslanishga moyil boʻlgani uchun tanbeh berganida, uning Gimliga koʻrsatgan hamdardligi Gimlining koʻnglini butunlay zabt etdi.

 Qarindoshligi 

+ Ranglar uchun kalit: Rang Izoh  Elf  Odam  Maiar  Yarimelf Elflardek yashash qismatini tanlagan yarim elflar Foniy odamlardek yashash qismatini tanlagan yarim elf
§ Bu maʼlumotlar „Tugallanmagan ertaklar“da keltirilgan, biroq nashr etilgan „Silmarillion“da uchramaydi. 1968-yildan oldingi Selebornning (Sinda sifatida) nasabnomasi koʻrsatilgan. Keyingi yozuvlarda Seleborn (Teler sifatida) turli vaqtlarda Gilitironing oʻgʻli, p. 143 va Olwëning nabirasi ekanligi aniq belgilangan.
¶ „Silmarillion“da Edellos uchramaydi, Orodreth Finarfinning oʻgʻli (Finduilasning otasi), Gil-galad esa Fingonning oʻgʻli sanaladi (shu sababli u bu shajara daraxtida boʻlmagan boʻlardi).

 Soʻnggi oʻzgarishlar 

Tolkien umrining soʻnggi yillarida Galadriel va Celeborn hikoyasiga bir nechta oʻzgartirishlar kiritdi. „Uzuklar hukmdori“ asarida Celeborn „Thingolning qarindoshi“ deb taʼriflangan; „The Road Goes Ever On“ kitobida sindarlardan biri sifatida tasvirlangan. „Silmarillion“ da qoʻshimcha qilinishicha, Galadriel va Celeborn Doriathda uchrashgan. Tolkien 1968-yildan keyin yozilgan matnlarda oʻz fikrini oʻzgartirib, Celebornning kelib chiqishini Alqualondëning teleri elfiga almashtirgan. U hali ham Thingolning qarindoshi edi, lekin faqat „uzoqdan“. Bu keyingi tasavvurda, ular ikkisi Amanda uchrashgan edilar.

1967—1971-yillar oraligʻida Tolkin Galadriel noldorlar qoʻzgʻolonining rahbari (Uchinchi davr oxirida omon qolgan yagona) boʻlgani uchun Valinorga qaytish huquqidan mahrum boʻlganini bir necha bor taʼkidlagan, "Of Dwarves and Men". Bu shaxsiy taqiq uning uzuk va hokimiyatdan voz kechganini tan olish uchun olib tashlandi. „Uzuklar hukmdori“ yozilayotgan paytda bunday taqiq yoʻq edi.

1973-yil avgust oyida Tolkien Galadrielning boshqa isyonkor noldorlar bilan birga Beleriandga kelmaganini koʻrsatish uchun tarixni butunlay qayta yozishga qaror qilgan. Buning oʻrniga u „dogʻlanmagan“ (hech qanday yomonlik qilmagan) va oʻz qobiliyatlarini namoyon etish uchun Oʻrta Yerga borishni istagan. Biroq u va Celeborn valardan ruxsat soʻramoqchi boʻlganlarida, Valinor zulmatga choʻmdi. U Fëanorning qoʻzgʻolonida ishtirok etmadi va (akasi Finrod bilan birga) unga qarshi Qardoshlar qatlida kurashdi; lekin shunga qaramay, Valinordan umidini uzadi va Celeborn bilan birga qorongʻulikka qarab suzib ketadi. Tolkien keyingi oyda vafot etadi va shu sababli bu tahririni yakunlay olmaydi.
 Manbalar 

Turkum:Filmlardagi ayol obrazlar
Turkum:Silmarillion obrazlari
Turkum:Adabiyotdagi ayol obrazlar
Turkum:Xayoliy malikalar
Turkum:Xayoliy telepatlar
Turkum:Oliy elflar
Turkum:Noldorlar
Turkum:Telerilar