Oddiy shoxterak

Oddiy shoxterak (Carpinus betulus) — Yevropa yoki oddiy shoxterak (hornbeam), qayinlar oilasiga (Betulaceae) mansub daraxt turi bo‘lib, G‘arbiy Osiyo hamda Markaziy, Sharqiy va Janubiy Yevropa, jumladan Janubiy Angliya tabiatiga xosdir. U yaxshi o‘sishi uchun iliq iqlimni talab qiladi va faqat 1 000 metr (3 281 fut) balandlikkacha bo‘lgan hududlarda uchraydi. Dub daraxtlari bilan aralash holda, ba’zi joylarda esa buk daraxtlari bilan birga o‘sadi hamda ko‘pincha qoyatosh o‘rmonlarida ham uchraydi. Shoxterak ilgari “yug‘um qayini” (yoke elm) deb ham atalgan. Oddiy shoxterak Carpinus orientalis va Carpinus austrobalcanica bilan birgalikda, Yevropada uchraydigan uchta shoxterak turlaridan biridir.

 Tavsif 
Oddiy shoxterak — bargini to‘kuvchi, kichik yoki oʻrtacha balandlikdagi daraxt boʻlib, balandligi odatda , kamdan-kam hollarda esa  gacha yetadi. Tanasi koʻpincha yoysimon va egri boʻladi. Po‘stlog‘i silliq va yashil-jigarrang boʻlib, qarigan daraxtlarda ham xuddi shunday qoladi. Kurtaklari buk daraxtidan farqli oʻlaroq, uzunligi eng koʻpi bilan  va shoxga yaqin joylashgan. Barglari navbatma-navbat oʻrnashgan, uzunligi , yirik tomirli, xos boʻrtmali tuzilishga ega hamda tishsimon chekkali. Daraxt bir bir uyli boʻlib, shamol orqali changlanuvchi erkak va urgʻochi salla gullari barglardan keyin, yoz boshida paydo boʻladi. Mevasi kichik, uzunligi  boʻlgan yong‘oqchadan iborat boʻlib, u qisman uch uchli bargsimon qobiq (involukra) bilan oʻralgan; uzunligi  va kuzda pishib yetiladi.

 Tarqalishi 
Oddiy shoxterak Gʻarbiy Osiyo va butun Yevropa boʻylab tabiiy tarqalgan tur hisoblanadi. U iliq iqlimni afzal koʻradi va faqat tabiiy ravishda  balandlikkacha boʻlgan hududlarda uchraydi. Shuningdek, koʻpincha qoyatosh oʻrmonlarida ham keng tarqalgan.

Angliyada oʻtmishda shoxterak daraxtlari tez-tez kesilib, qayta koʻkartirish (coppicing) yoki tepasini kesib boshqarish (pollarding) usuli bilan parvarish qilingan. Hozirda bu usullar kam qoʻllanadi, asosan tijorat maqsadlaridan koʻra tabiatni muhofaza qilish uchun ishlatiladi. Janubiy Essex, Hertfordshire va shimoliy Kentdagi qadimiy oʻrmonlarda shoxterak koʻpincha asosiy daraxt sifatida uchrab, koʻplab qadimiy oʻrmonlar va oʻrmon yaylovlarining yarmidan ortiq qismini egallaydi.

Bu tur asosiy daraxt sifatida hukmron boʻlgan mashhur oʻrmonlarga Buyuk Britaniyadagi Epping oʻrmoni va Shvetsiyadagi Halltorps hage (Öland oroli) kiradi.

 Qazilma yozuvlari 
Polshaning Nowy Sacz havzasidagi Gʻarbiy Karpatlardagi O‘rta miotsen davri chuchuk suv qatlamlaridan uchta oddiy shoxterak (Carpinus betulus) mevasining qazilma qoldiqlari aniqlanganŁańcucka-Środoniowa M.: Macroscopic plant remains from the freshwater Miocene of the Nowy Sącz Basin (West Carpathians, Poland) [Szczątki makroskopowe roślin z miocenu słodkowodnego Kotliny Sądeckiej (Karpaty Zachodnie, Polska)]. Acta Palaeobotanica 1979 20 (1): 3-117..

Ekologiyasi
Angliyada bu daraxtlar pH 3,6 dan 4,6 gacha bo‘lgan tuproqlarni afzal ko‘radi, biroq 7,6 gacha chidamli. Ular o‘rtacha gil tarkibli tuproqlarda o‘sadi va juda yuqori yoki juda past gil miqdorli tuproqlardan qochadi.
Oddiy shoxterak(Carpinus betulus) to‘liq quyosh yoki qisman soyani, o‘rtacha tuproq unumdorligi va namlikni yoqtiradi. U sayoz, keng tarqalgan ildiz tizimiga ega va kesilganda ko‘p sonli poya novdalarini chiqarishi bilan ajralib turadi.

Urug‘lar ko‘pincha ekilgandan keyin faqat ikkinchi yil bahorida unib chiqadi. Shoxli qarag‘ay juda ko‘p urug‘ hosil qiladi va kuchli tabiiy tiklanish xususiyatiga ega.

Boshqa turlar bilan bog‘liqligi
Shoxli qarag‘ay aralash holda eman bilan, ayrim hududlarda esa buk bilan o‘sadi. Barglari ayrim hayvonlar, jumladan, Lepidoptera turkumiga mansub Coleophora anatipennella kabi qurtqushoyoq kapalaklari uchun oziq hisoblanadi.

Bu daraxt zaharli qo‘ziqorin Amanita phalloides (xalq orasida o‘lim qo‘ziqorini deb ataladi) bilan bog‘langan bo‘lib, ular daraxt yetuk bo‘lgach tanasi atrofida o‘sadi. O‘lim qo‘ziqorini iste’mol qilinganda og‘ir kasallik holatlari va hatto o‘limga olib kelishi mumkin. U ko‘pincha yeyiladigan qo‘ziqorin turi Amanita princeps bilan adashtiriladi.

Yetishtirish va qo‘llanishi
Oddiy shoxterak(Carpinus betulus) keng miqyosda bezak daraxti sifatida shimoliy-g‘arbiy Yevropada bog‘ va xiyobonlarda ekiladi. U kesishga yaxshi chidaydi va zich barglari tufayli asosan baland to‘siqlar va topiariya san’atida ishlatiladi. Fransuzlarning rasmiy bog‘larida, masalan, Versal saroyi bog‘laridagi bosketlarda, shuningdek inglizlarning “bog‘li sahrolar”ida asosiy daraxt sifatida qo‘llangan.

Bir nechta navlari mavjud bo‘lib, eng mashhuri 'Fastigiata' yoki 'Pyramidalis' bo‘lib, yoshligida ustun shaklida o‘sadi va Buyuk Britaniya hamda boshqa mamlakatlarda keng tarqalgan ko‘cha daraxtiga aylangan. 'Frans Fontaine' ham shunga o‘xshash ustun shaklli nav hisoblanadi. Asl tur C. betulus hamda 'Fastigiata' navi Qirollik bog‘dorchilik jamiyatining Bog‘ mukofotini olgan.

Rim davridayoq, shuningdek O‘ttiz yillik urush davrida ham Markaziy Yevropada mudofaa to‘siqlari (Landwehr) asosan shoxli qarag‘aylardan tashkil etilgan. Butalar bolta bilan kesilib, sinib tushirilardi. Daraxtlar keyinchalik qoraqat, itburun va boshqa tikanli butalar bilan aralashib, o‘tilmas to‘siqlar hosil qilgan. Masalan, XI asrda Mainz saylovchiligi katta mudofaa o‘rmoni — Rheingauer Gebückni barpo etgan. -hagen va -hain qo‘shimchali ko‘plab joy nomlari ana shunday landverlarga ishora qiladi.

Bingenlik Xildegard shoxli qarag‘aydan an’anaviy tabobatda vitiligo kasalligini davolashda foydalanilganini yozgan. Qizdirilgan daraxt bo‘laklari teridagi zararlangan joylarga bosilgan. Shuningdek, shoxli qarag‘ay Bach guli damlamalarida charchoqni davolash vositasi sifatida qo‘llanadi.

Yog‘ochi zich va qattiq bo‘lib, asboblar hamda qurilishlarda ishlatiladi. Shuningdek, u yuqori haroratda va sekin yonadi, shu boisdan yoqilg‘i sifatida juda mos keladi.Hornbeam Tree - Gardening Central  Shu sababdan Epping o‘rmonida daraxtlarni kesib olish (pollarding) keng tarqalgan bo‘lib, ularni saqlab qolishda muhim rol o‘ynagan. Yog‘ochining yonuvchanlik qiymati juda yuqori bo‘lib, taxminan 2300 kVt/SM ga teng.

Mashhur namunalar
So‘nggi daraxt — 1916-yildagi Delvil o‘rmon jangi vayronagarchiliklaridan omon qolgan yagona daraxt. U hozirda Delvil o‘rmoni Janubiy Afrika milliy yodgorligi tarkibida, Longueval yaqinida saqlanmoqda.
Linkolnning shoxli qarag‘ayi — Prezident Avraam Linkoln tomonidan Qo‘shma Shtatlar botanika bog‘iga, Vashington D.C.dagi Kapitoliy hududida ekilgan.

Galereya

Manbalar