Gulu Xalilov

Gulu Xalilli (Ozarbayjon: Gulu Qosim oʻgʻli Xalilov‎; 1930-yil 20-noyabr, Qiziljiq, Qorakilsa tumani – 1995-yil 16-noyabr, Boku) — Ozarbayjon yozuvchisi, publitsist, tanqidchi, adabiyotshunos, filologiya fanlari doktori (1967), Boku davlat universiteti professori (1969-yil), SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi (1953-yil), SSSR Jurnalistlar uyushmasi a’zosi (1953), Ozarbayjon Respublikasida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1993)

 Hayoti 
Gulu Xalilov 1930-yilda Sisyan tumanining Qiziljiq qishlog‘ida tug‘ilgan. 1948-yilda uning oilasi Ag‘jabediy tumanidagi Po‘ladli qishlog‘iga majburan ko‘chirildi. 

1949-yilda oʻqishga kirgan Ozarbayjon davlat universitetining jurnalistika fakultetini 1954-yilda imtiyozli diplom bilan tugatgan. Talabalik yillarida Talabalar ilmiy jamiyati raisi, komsomol byurosi a’zosi, “Divar” gazetasi muharriri bo‘lgan. 1954-1955-yillarda “Adabiyot va sanʼat” gazetasi tahririyatida tanqid boʻlimi mudiri. 1956-1959-yillarda Ozarbayjon pedagogika universitetining aspiranturasida tahsil olgan, 1959-yilda muddat tugashidan 6 oy oldin “Voqif” pyesasi va tarixiy drama janri” mavzusida nomzodlik, 1968-yilda “Ozarbayjon romanining rivojlanish tarixi” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, filologiya fanlari doktori ilmiy unvonini olgan. 

1967-1970-yillarda OMFA (Ozarbayjon Milliy Fanlar akademiyasi) Nizomiy nomidagi Adabiyot institutida katta ilmiy xodim, Ozarbayjon davlat universiteti jurnalistika fakultetining Ozarbayjon matbuoti tarixi kafedrasida oʻqituvchi, soʻngra professor (1967), filologiya fakulteti dekani (1977-1978), umrining oxirigacha  Ozarbayjon davlat universiteti jurnalistika fakultetining “Matbuot tarixi” kafedrasining professori (1968-1995) bo‘lgan. 

Ko‘p yillar davomida uning sog‘lig‘ida jiddiy muammolar bor edi. U 9 ​​ta og‘ir jarrohlik operatsiyasini boshdan o‘tkazgan. 1995-yil 20-noyabrda Bokuda vafot etdi. Uni II Faxri Xiyobonda dafn etishga qaror qilingan boʻlsa-da, uning vasiyatini va oila aʼzolarining xohish-istaklarini inobatga olib, Xazar viloyatining Shag‘an qishlogʻidagi qabristonda otasi yoniga dafn etishdi.  

 Ijodi 
Gulu Xalilov ijodida hamisha inson omili, xalq manfaati asosiy yo‘nalish bo‘lib kelgan. U 1953-yil 8-yanvarda “Adabiyot va san’at gazetasi”da chop etilgan “Qilich dog‘ida” maqolasi bilan ish boshladi. Shundan so‘ng davriy matbuotda muntazam ravishda publitsistik va tanqidiy maqola va hikoyalar e’lon qildi, radio va televideniyada ko‘rsatuvlar olib bordi. “Men yashashni xohlayman” o‘z davrining eng ko‘p o‘qilgan va sevimli biografik hikoyasi bo‘lgan, shuning uchun u ko‘p marta nashr etilgan . “Otam va men”, “Umr bahori”, “Keksalar suhbati”, “Quling yomon kishnadi”, “Ustoz”, “Oʻrgimchak”, “Yolgʻiz eman”, “Kelma” kabi asarlar yozgan . Xalq yozuvchisi Sulaymon Rahimov uni tanqidchiligimizning “Ko‘ro‘g‘li quroli”, xalq shoiri Baxtiyor Vahobzoda “Bobakning qilichi” deb atagan. Jami 15 ta ilmiy, tanqidiy, publitsistik, 10 ta badiiy kitob va 1000 dan ortiq ilmiy-publisistik maqolalar muallifi. 

 Adabiy-tanqidiy faoliyati 
Gulu Xalilovning adabiy-tanqidiy faoliyati Ozarbayjon sovet romanining g‘oya-mazmun tuzilishi, tematik rivojlanish dinamikasi, syujet va xarakterlar tizimining shakllanishi, shuningdek, til va uslub xususiyatlarini tahlil qilish nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. U o‘z tanqidlarida adabiy obrazlar bilan ijtimoiy voqelik o‘rtasidagi munosabatni, ularning badiiy-estetik qiymatini tizimli tahlil qilgan. 

Sulaymon Rahimovning “Shamo”, “Sochli”, “Mehmon” romanlarini strukturaviy tahlil qilish uning tadqiqotida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, bu asarlarda g‘oyaviy komponentlarning badiiy qurilish bilan o‘zaro ta’siri G.Xalilov tomonidan xolisona tadqiq etilgan. Mirza Ibrohimovning “Katta tayanch” romani dastlab u tomonidan kompleks tahlilga jalb qilingan va asarning g‘oyaviy jihatlari bilan bir qatorda kompozitsion va tuzilish xususiyatlariga ham baho berilgan. 

Gulu Xalilovning Sobir Ahmadli ijodiga bag‘ishlangan “Cho‘qqiga ko‘tarilgan arava” maqolasi Ozarbayjon nasrining rivojlanish yo‘nalishlarini o‘rganuvchi tanqidiy matnlardan biri hisoblanadi. Uning adabiy portret janrida yozgan “Atoqlili realist musavvir” (M. P. Voqif haqida), “Mayakovskiy haqida bir necha so‘z”, “Tog‘dek viqorli rassom” (S. Rahimov haqida) va “Sharafli umr yo‘li” (S. Rustam haqida) kabi maqolalari ozarbayjon adabiyotshunosligida o‘ziga xos yondashuv metodologiyasi bilan ajralib turadi. 1960-yilda nashr etilgan “Rasul Rizo” monografiyasi Gulu Xalilov adabiy-tanqidiy metodologiyasining asosiy yo‘nalishlarini aks ettiruvchi fundamental tadqiqot ishlaridan biri sifatida qadrlanadi. Gulu Xalilovning xalq shoiri Rasul Rizo ijodi tahlilida uning she’riy uslubining o‘ziga xosligi va yangiligi alohida ta’kidlangan. Muallifning ta’kidlashicha, “Rasul Rizo bosib o‘tilgan, chizib berilgan yo‘ldan yurgan shoirlardan emas. Avvalo, u mumtoz Ozarbayjon she’riyati, shuningdek, rus va jahon she’riyatining ilg‘or an’analariga sodiq shoir sifatida doimo yangi ifoda vositalarini izlaydi, o‘ziga xos xususiyatlarni o‘ylab topadi”. Uning she’rlarida “yangi g‘oyalar, yangi mazmun va ifoda vositalari asosiy o‘rin tutadi” deb ta’kidlaydi. Ammo bu she’riy izlanishlar ba’zan tuzilish jihatidan nomutanosiblikni keltirib chiqarishini ta’kidlab, qo‘shimcha qiladi: “...bu she’rda ham shakl mazmunga to‘g‘ri kelmaydigan bir qancha nuqsonlar bor. Ya’ni, birlik yaratilmagan, mazmuni nihoyatda lirik va teran, shakli rangpar, sovuq va quruq...” Bunday tanqidiy yondashuv Gulu Xalilovning Rasul Rzo ijodiga nafaqat ijobiy tomonlari, balki she’riy tuzilishdagi muayyan nomuvofiqliklar nuqtai nazaridan ham baho berganligini ko‘rsatadi. 

U Samad Vurg‘uning “Voqif” asarining badiiy-g‘oyaviy xususiyatlarini “Voqif” dramasi va tarixiy drama janri” monografiyasida tahlil qilib, uning qahramonlik janrida yozilganligini ilmiy asoslab bergan. 

Gulu Xalilovning tanqidiy faoliyati “Tanqidchilik – qiyin kasb” (1986) kitobida jamlangan. Bu yerda sovet davridagi adabiy tanqidga munosabat, uning tarkibiy muammolari, tanqidchi pozitsiyasining adabiyotdagi o‘rni o‘rganildi. U xolis va prinsipial tanqidchi sifatida adabiyot rivojida tanqidning vazifasini ko‘rsatib berdi [18]. Bundan tashqari, Gulu Xalilov Ozarbayjon adabiyotidagi yangi avlod adiblari ijodini o‘rganib, Sobir Rustamxonli, Eldor Baxsh, Seyran Saxovat va Zalimxan Yoqublar adabiy faoliyati asosida ilk tanqidiy yondashuvlarniilgari surdi. 

Gulu Xalilov detektiv adabiyotni qattiq tanqid qilib, bu janr Ozarbayjon adabiyotida kerakli darajaga yetmaganini ta’kidladi. U detektiv asarlarning asosiy vazifasi nafaqat o‘quvchini qiziqtirish, balki jiddiy adabiy-ijtimoiy qadriyatlarni o‘z zimmasiga olish ekanligini ta’kidladi. 

Ayrim adiblar ijodidagi qahramonlar haddan tashqari ideallashtirilgani, bu ularning real hayotga aloqadorligini susaytirishini ta’kidladi. U bunday personajlar o‘quvchi uchun ishonarli emasligini aytdi. 

 Mukofotlar 

 1941-1945 yillar “Ulug‘ Vatan urushidagi shonli mehnati uchun" medali - (06.06.1945) 
 V.Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan “Shon-sharafli mehnat” yubiley medali - (1970). 
 “1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan urushidagi G‘alabaning 30 yilligi” medali - (25.06.1975) 
 Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining farmoni bilan Faxriy ordeni -(16.01.1981). 
 SSSR Oliy Soveti Prezidiumining farmoni bilan “Buyuk xizmatlari uchun” medali - (22.08.1986) 
 Ozarbayjon Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi - (10.10.1993)

 Manbalar 

Turkum:1995-yilda vafot etganlar
Turkum:Adabiyotshunoslar
Turkum:1930-yilda tugʻilganlar