Monarxizm

Monarxizm – monarxiya yoki monarxik boshqaruv tizimini himoya qilish va targʻib etishdirWebster’s Encyclopedic Unabridged Dictionary of the English Language, 1989 edition, p. 924.. Monarxist – bu muayyan monarxdan qatʼi nazar, ushbu boshqaruv shaklini qoʻllab-quvvatlovchi shaxsdir. Aksincha, maʼlum bir monarxni qoʻllab-quvvatlovchi shaxs royalist hisoblanadi. Monarxiya boshqaruviga qarshi turish esa respublikachilik deb ataladi.

Mamlakatga qarab, royalist taxtda oʻtirgan shaxsni, noibni, taxt daʼvogarini yoki taxtni egallashi mumkin boʻlgan, ammo taxtdan tushirilgan shaxsning hukmronligini yoqlab chiqishi mumkin.
 Tarixi 
Monarxiya boshqaruvi eng qadimgi siyosiy institutlardan biridir. Boshliqlik yoki qabilaviy boshqaruv deb nomlanuvchi jamiyat ierarxiyasining shunga oʻxshash shakli ibdidoiy jamoa davridir. Qabilalar Mesopotamiya, Qadimgi Misr va Hind vodiysi sivilizatsiyasi kabi sivilizatsiyalardan boshlangan davlat shakllanishi konsepsiyasini oʻzida aks ettirgan. Dunyoning baʼzi qismlarida qabilalar monarxiyalarga aylangan.

Monarxlar oʻz hokimiyatlarini asosan zamonaviy davrda qoʻldan boy berishgan, ayniqsa Birinchi va Ikkinchi jahon urushlaridan soʻng ularning mavqei sezilarli darajada pasaygan. Bu jarayonning ildizlari XVIII asrga borib taqaladi. Oʻsha paytda Volter va boshqa mutafakkirlar „maʼrifatli mutlaqiyat“ gʻoyasini ilgari surishgan. Bu gʻoya Muqaddas Rim imperatori Iosif II va Rossiya imperatoritsasi Yekaterina II tomonidan qabul qilingan edi.

XVII-XVIII asrlarda Maʼrifatchilik boshlandi. Natijada monarxiyaga qarshi yangi gʻoyalar paydo boʻladi, bu esa XVIII asrdagi Amerika va Fransiya inqiloblari kabi bir qancha inqiloblarga olib keladi, bu ikkalasi ham Yevropa monarxiyalari hokimiyatini zaiflashtirishda qoʻshimcha qadamlar edi. Ularning har biri oʻziga xos tarzda Jan-Jak Russo tomonidan qoʻllab-quvvatlangan xalq suvereniteti konsepsiyasini namoyish etdi. 1848-yil kontinental Yevropa monarxiyalariga qarshi inqiloblar toʻlqinini boshlab berdi. Birinchi jahon urushi va oqibatlari natijasida Yevropaning uchta yirik monarxiyasi: rus Romanovlar sulolasi, nemis Gogensollernlar sulolasi, shu jumladan boshqa barcha nemis monarxiyalari va Avstriya-Vengriyadagi Gabsburglar sulolasi barham topdi.

1947-yil oxiriga kelib Sharqiy Yevropaga kommunizmning yoyilishi bilan Sharqiy Yevropaning qolgan monarxiyalari, yaʼni Ruminiya, Vengriya, Albaniya, Bolgariya va Yugoslaviya Qirolliklari barham topdi va ularning oʻrniga sotsialistik respublikalar tashkil topdi.

 Hozirgi monarxiyalar 

Hozirgi monarxiyalarning aksariyati konstitutsiyaviy monarxiyalardir. Konstitutsiyaviy monarxiyada monarxning hokimiyati yozma yoki yozilmagan konstitutsiya bilan cheklanadi. Buni monarx faqat ramziy vakolatga ega boʻlib, hukumat yoki siyosatda deyarli ishtirok etmaydigan yoki umuman qatnashmaydigan marosimiy monarxiya bilan adashtirmaslik lozim. Baʼzi konstitutsiyaviy monarxiyalarda monarx boshqalarga qaraganda siyosiy ishlarda faolroq rol oʻynaydi. Masalan, Tailandda 1946-yildan 2016-yilgacha hukmronlik qilgan qirol Bhumibol Adulyadej mamlakatning siyosiy kun tartibida va turli harbiy toʻntarishlarda muhim rol oʻynagan. Xuddi shunday, Marokashda qirol Muhammad VI ning oʻrni katta, ammo mutlaq hokimiyatga ega emas.

Lixtenshteyn demokratik knyazlik boʻlib, uning fuqarolari soʻnggi yillarda oʻz ixtiyori bilan monarxga koʻproq hokimiyat bergan.

Mutlaq monarxiya tizimi saqlanib qolgan bir nechta mamlakatlar hali ham mavjud. Ushbu mamlakatlarning aksariyati Saudiya Arabistoni, Bahrayn, Qatar, Ummon va Birlashgan Arab Amirliklari kabi neft qazib oluvchi arab islom monarxiyalaridir. Boshqa kuchli monarxiyalar qatoriga Bruney va Esvatini kiradi.
 Davlat SuverenHamshahzoda Emmanuel MacronHamshahzoda Joan Enric Vives i SicíliaQirol Charles IIIQirol Hamad ibn IsoQirol PhilippeQirol Jigme Khesar NamgyelSulton Hassanal BolkiahQirol Norodom SihamoniQirol Frederik XQirolMswati IIIImperator NaruhitoQirol Abdulloh IIAmir Mishal Al-AhmadQirol Letsie IIIShahzoda Hans-Adam IIBuyuk Knyaz HenriSulton IbrohimSuveren Shahzoda Albert IIQirol Muhammad VIQirol Willem-AlexanderQirol Harald VSulton Haysam ibn ToriqTamim ibn Hamad al TaniyQirol SalmonQirol Felipe VIQirol Carl XVI GustafQirol VajiralongkornQirol Tupou VIShayx Muhammad ibn Zayd Al NahayonLeo XIV

 Monarxiyani yoqlash 
 Hozirgi monarxiyalar 

 Davlat  Saylov byurosi/manba Namuna hajmi Qoʻllab-quvvatlovchilar foizi Oʻtkazilgan sana  Manba Lord Ashcroft Polls 510 45% 2023-yil fevral va mart  Essential 1,125 48% 2023-yil aprel  IVOX 1,000 58% 2017-yil sentabr  Nanos Research 1,001 48% 2022-yil iyun  Gallup 86% 2014  Lord Ashcroft Polls 510 40% 2023-yil fevral va mart  Mainichi Shimbun 74% 2019-yil aprel  Afrobarometer 75% 2018-yil iyun  Le Monde 1,108 91% 2009-yil mart  EenVandaag 56% 2024-yil aprel  Lord Ashcroft Polls 2,012 44% 2023-yil fevral va mart  Nettavisen 20,000 85% 2022 Hukumat konstitutsiyaviy referendumi 52,262 56.3% 2009-yil noyabr Ispaniya 65.7% 2024-yil yanvar  Novus 73% 2023-yil yanvar  Suan Dusit Rajabhat University 5,700 75% 2020-yil oktyabr  Hukumat konstitutsiyaviy referendumi 1,939 64.9% 2008-yil aprel  Ipsos 2,166 81% 2024-yil may
 Avvalgi monarxiyalar 
 Davlat Talabgor yoki eng oxirgi qirollik uyi Saylov byurosi/manba Namuna hajmi Qoʻllab-quvvatlovchilar foizi Oʻtkazilgan sana  Manba Habsburg-Lotaringiya xonadoni 20%  Windsor xonadoni West Indies universiteti 500 12% 2021-yil noyabr  Orlean-Bragansa xonadoni Círculo Monárquico Brasileiro 188 32% 2019-yil sentabr  Habsburg-Lotaringiya xonadoni Consilium Regium Croaticum 1,759 41% 2019  Habsburg-Lotaringiya xonadoni MEDIAN.EU 1,015 10% 2021-yil avgust  Bourbon xonadoni / Orlean xonadoni / Bonapart xonadoni Le Figaro ~1,000 44% 2022-yil sentabr  Bagrationi Doctrina 560  30% 2015-yil iyul  Gohensollern xonadoni IamExpat 1,041 14% 2023  Gliksburg xonadoni Tatler — 31.2% 2023-yil aprel  Habsburg-Lotaringiya xonadoni Azonnali 3,541 46% 2021-yil may  Pahlaviylar Empirical Research and Forecasting Institute 2,639 60.4% 2023-yil fevral  Savoy xonadoni Piepoli institute — 15% 2018  Sanusiylar Cambridge MENAF <200–300  50–55% 2022-yil fevral  Urax xonadoni Delfi 1,104 8.3% 2006-yil noyabr  Iturbide xonadoni / Habsburg-Lotaringiya xonadoni Parametría — 7.6% 2014-yil iyul  Gorkha (Shohlar sulolasi) Interdisciplinary Analysts 3,000 49% 2008-yil yanvar  Vettin xonadoni wPolityce.pl 1,067 14% 2021-yil aprel  Bragansa-Koburg xonadoni Marktest Group ~1,000 19.7% 2010-yil sentabr  Ruminiya qirollik oilasi Cotidianul — 35.4% 2023-yil dekabr  Golshtin-Gottorp-Romanovlar xonadoni Rossiya jamoatchilik fikri markazi ~1,800 28% 2017-yil mart  Karadjordjević xonadoni Blic 1,615 49.8% 2015-yil iyul  I xonadoni Naver News 1,000 40.4% 2010  Usmonlilar sulolasi MetroPOLL 1,691 3% 2023-yil oktyabr  Brunsvik-Lyuneburg xonadoni YouGov 1,500 12% 2023-yil may 
 Taniqli monarxistlar 

Quyida monarxiyani targʻib qilgan yoki monarxist boʻlgan bir qancha taniqli jamoat arboblari keltirilgan:

 Sanʼat va koʻngilochar soha 

 Honoré de Balzac, fransuz romannavisi va dramaturg
 Fyodor Dostoyevskiy, rus romannavisi va essechi
 Pedro Muñoz Seca, ispan dramaturgi
 George MacDonald, britan ilohiyotchisi va yozuvchi
 C. S. Lewis, britan ilohiyotchisi va yozuvchi
 J. R. R. Tolkien, britan yozuvchisi
 T. S. Eliot, amerikalik-britan shoiri va yozuvchi
 Salvador Dalí, ispan rassomi
 Hergé, belgiya komikschi rassomi
 Éric Rohmer, fransuz kinorejissyori
 Yukio Mishima, yapon yozuvchisi
 Joan Collins, ingliz aktrisasi va yozuvchi
 Stephen Fry, ingliz aktyori va yozuvchi

 Ruhoniylar 

 Thomas Aquinas, italiyalik katolik ruhoniy va ilohiyotchiAquinas, Thomas. De Regno, to the King of Cyprus
 Robert Bellarmine, italiyalik kardinal va ilohiyotchisi
 Jacques-Bénigne Bossuet, fransuz episkopi va ilohiyotchisiBossuet, Jacques-Bénigne. Politics Drawn from the Very Words of Holy Scripture
 Jules Mazarin, italiyalik kardinal va vazir
 André-Hercule de Fleury, fransuz kardinali va vaziri
 Pius VI, italiyalik papa va Papa viloyati hukmdoriPius VI, Pourquoi Notre Voix
 Fabrizio Ruffo, italiyalik kardinal va gʻaznachi
 Ercole Consalvi, italiyalik davlat kotibi-kardinal
 Pelagio Antonio de Labastida y Dávalos, meksikalik arxiyepiskop va Ikkinchi Meksika Imperiyasi regenti
 Louis Gaston Adrien de Ségur, fransuz episkopi va yozuvchi
 Louis Billot, fransuz ruhoniysi va ilohiyotchisi
 Pius XII, italiyalik papa va Vatikan shahri hukmdori
 József Mindszenty, vengriyalik kardinal va prins-primas

 Falsafa 

 Dante Alighieri, italiyalik shoir va faylasufAlighieri, Dante. De Monarchia
 Jean Bodin, fransuz siyosiy faylasufi
 Robert Filmer, ingliz siyosiy nazariyotchisi
 Thomas Hobbes, ingliz faylasufi
 Joseph de Maistre, Savoyalik faylasuf va yozuvchiBeum, Robert (1997). „Ultra-Royalism Revisited“, Modern Age, Vol. 39, No. 3, p. 305.
 Juan Donoso Cortés, ispan siyosatchisi va siyosiy ilohiyotchi
 Søren Kierkegaard, daniyalik faylasuf va ilohiyotchi
 Charles Maurras, fransuz yozuvchisi va faylasuf
 Kang Youwei, xitoy siyosiy mutafakkiri va islohchi
 Ralph Adams Cram, amerikalik meʼmor va yozuvchi
 Erik von Kuehnelt-Leddihn, avstriyalik siyosatshunos va faylasuf
 Vernon Bogdanor, britan siyosatshunosi va tarixchi
 Roger Scruton, ingliz faylasufi va yozuvchi
 Hans Hermann-Hoppe, nemis-amerikalik siyosiy nazariyotchi
 Charles A. Coulombe, amerikalik tarixchi va yozuvchi

 Siyosat 

 François-René de Chateaubriand, fransuz tarixchi va elchiChateubriand. Of Buonaparte, and the Bourbons, and of the Necessity of Rallying Round Our Legitimate Princes
 Manuel Belgrano, argentinalik siyosatchi
 Klemens von Metternich, avstriyalik kansler
 Miguel Miramón, meksikalik prezident va harbiy general
 Otto von Bismarck, nemis kansleri
 Juan Vázquez de Mella, ispan siyosatchisi va siyosiy nazariyotchisi
 Panagis Tsaldaris, yunon bosh vaziri
 Winston Churchill, britan Birlashgan Qirollik bosh vaziri
 Călin Popescu-Tăriceanu, rumin bosh vaziri
 Salome Zurabishvili, gruzin prezidenti
 Tony Abbott, avstraliyalik bosh vaziri
 Carla Zambelli, braziliyalik siyosatchi

 Izoh 

 Manbalar 

Turkum:Siyosiy mafkuralar