Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib

Muhammad ibn Sulaymon (), familiyasi al-Kotib, Abbosiylar xalifaligining yuqori martabali amaldori hamda sarkardasi boʻlib, asosan qarmatlarga qarshi kurashda erishgan gʻalabalari hamda Suriya va Misrni mustaqil Tuluniylar sulolasidan qaytarib olgani bilan tanilgan.

 Hayoti va faoliyati 
Al-Kotib familiyasidan koʻrinib turibdiki, Muhammad dastlab Misrning mustaqil amiri Ahmad ibn Tulun nomidan Shimoliy Suriyani maʼmuriy markazi Raqqadan boshqargan Tuluniylar sarkardasi Luluning kotibi boʻlgan. 882-yilda Lulu Abbosiylar regenti al-Muvaffaqqa taslim boʻlgach, oʻz xoʻjayiniga ergashgan Muhammad xalifalik markaziy boshqaruvida kotiblik lavozimini egallagan. Muhammad keyingi safar at-Tabariy tomonidan 891-yilda vazir Abulsaqr Ismoil ibn Bulbulning kotibi boʻlganida tilga olingan. Vazir al-Muvaffaqni taxtdan tushirib, hokimiyatni sobiq xalifa al-Muʼtamidga qaytarish uchun qilingan muvafaqqiyatsiz urinishni qoʻllab-quvvatlagan. Biroq, Bagʻdod aholisi va qoʻshinining qarshiligi tufayli urinish barbod boʻladi. Yuzaga kelgan gʻalayonlar vaqtida olomon Muhammadning uyini yondirib yuboradi.

Shunday boʻlsa-da, Muhammad 896-yilda qoʻshin qoʻmondoni boʻlgan va yangi Tuluniylar amiri Jaysh ibn Xumaravayhni oʻldirishni rejalashtirgan koʻplab Tuluniy zobitlarni roʻyxatga olish vazifasi unga topshirilgan. 903-yilda Muhammad qoʻshin devoni (devon al-jaysh) boshligʻi lavozimiga tayinlanib, qarmatlarga qarshi kurashish vazifasi yuklatilgan. Qarmatlar Kufada 874-yil atrofida tashkil topgan soʻnggi radikal ismoiliy sekta edi. Dastlab Savadda vaqti-vaqti bilan uchrab, kichik bezovtalik sodir etib turgan qarmatlarning kuchi 897-yildan keyin Abbosiylarga qarshi bir qator qoʻzgʻolonlar boshlangach, tez orada xavotirli darajaga yetgan. Ular Abu Said al-Jannabiy rahbarligida 899-yilda Bahraynni egallab, keyingi yili al-Abbos ibn Amr al-Gʻanaviy boshliq xalifalik qoʻshinini magʻlubiyatga uchratishgan. Palmira atroflarida missionerlar yana bir oqim shakllantirishadi. Missionerlardan biri Yahyo ibn Zikravayh boʻlib, u Sohib an-Naqa („Urgʻochi tuya egasi“) nomi bilan ham tanilgan edi. Boshqasi esa, ehtimol Yahyoning ukasi boʻlgan al-Husayn edi. Al-Husayn oʻziga Sohib ash-Shama („Xolli odam“) degan nom olgan. Qarmatlar Bahrayn va Suriya sahrosidagi oʻz bazalaridan Abbosiylar va Tuluniylar viloyatlarining shahar markazlariga qarshi hujumlar uyushtirishgan. Ular hatto Damashqni qamal qilish va Suriya viloyatlarini talon-taroj qilishgacha borib yetishgan. Tuluniylar qoʻshini isyonchilarni toʻxtata olmaydigandek tuyulgan. Shu sababli vaziyatga Abbosiylar hukumati bevosita aralashishga qaror qilgan. Yurishga rasman xalifa al-Muktafiy boshchilik qilgan boʻlsa-da, u Raqqada qolib, jang maydonida qoʻshinni Muhammad boshqargan edi. 903-yil 29-noyabrda Muhammad boshliq Abbosiylar qoʻshini Hamo shahridan taxminan 24 km uzoqlikdagi joyda qarmatlar bilan toʻqnashib, ularni qaqshatqich magʻlubiyatga uchratgan. Tarqab ketgan qarmatlar qoʻshinini Abbosiylar lashkari taʼqib qilgan. Sohib ash-Shama va qarmatlarning boshqa yetakchilari asir olingan. Al-Muktafiy Bagʻdodga qaytgan. Muhammad esa qolgan isyonchilarni qoʻlga olish hamda atrofdagi hududlarni isyonchilardan tozalash uchun Raqqada qolgan. Soʻngra Bagʻdodga yoʻl olgan Muhammad 904-yil 2-fevralda zafar bilan poytaxtga kirib boradi. Oʻn bir kundan soʻng, Muhammad poytaxtning sohib ash-shurtasi Ahmad ibn Muhammad al-Vosiqiy bilan birgalikda qarmatlar yoʻlboshchilarining ommaviy qatl etilishiga rahbarlik qiladi. 19-may kuni boʻlib oʻtgan marosimda xalifa Muhammadni faxriy libos bilan mukofotlaydi. Bu mukofot yuqori martabali qoʻshin sardorlari bilan birga topshirilgan. Ushbu marosimdan besh kun oʻtgach, Muhammad, at-Tabariyning maʼlumotlariga koʻra,  askardan iborat qoʻshin bilan yana poytaxtni tark etgan. Uning vazifasi janubiy Suriya va Misr hududlarini Tuluniylardan qaytarib olish edi.

Muhammadning harbiy yurishiga dengiz tomondan Kilikiyaning chegara viloyatlaridan kelgan tarsuslik Damian boshliq flot yordam berishi lozim edi. Damian qoʻshini Nil daryosi boʻylab suzib, qirgʻoqlarga hujum qilgan hamda Tuluniylar qoʻshiniga yetkazib beriladigan taʼminotning daryodan oʻtkazilishiga toʻsqinlik qilgan. Bu vaqtda Tuluniylar rejimi ichki nizolar hamda qoʻshin tarkibidagi etnik guruhlarning oʻzaro raqobatlari tufayli zaiflashgan edi. Bu holat Badr al-Hammamiy va boshqa yuqori martabali zobitlarning Abbosiylar tomonga oʻtib ketishiga sabab boʻladi. Bundan tashqari, qarmatlarning vayronkor hujumlari va hukumatning ularga qarshi kurasha olmayotgani vaziyatni yanada ogʻirlashtiradi. Abbosiylarning yurishi deyarli qarshiliksiz davom etib, dekabr oyida amir Horun ibn Xumaravayh oʻz amakilari Ali va Shaybon tomonidan oʻldiriladi. Shaybon davlat boshqaruvini qoʻlga oladi. Biroq, qotillik yanada koʻproq odamlarning Abbosiylar tomoniga oʻtib ketishiga sabab boʻlgan. Hatto Damashq noibi Tugʻj ibn Juff ham Abbosiylarga qoʻshiladi. Yanvar oyida xalifalik qoʻshini Fustat ostonasiga qadar yetib kelgan. Shaybon tunda qoʻshinni tashlab qochishi bilan Tuluniylar poytaxti ham taslim boʻlgan. Gʻalaba qozongan Abbosiylar Tuluniylar barpo etgan poytaxt al-Qatoiy hamda Ibn Tulun jome masjidini yer bilan yakson qilishgan. Tuluniylar sulolasi aʼzolari va ularning yetakchi tarafdorlari qamoqqa olinib, Bagʻdodga surgun qilinadi. Ularning barcha mol-mulki esa davlat foydasiga musodara qilingan.

Muhammad Misrni yangi noib Iso an-Nushariyga topshirib, Suriyaga qaytadi. U yerda koʻp oʻtmay, bosqinchilik natijasida qoʻlga kiritilgan oʻljaning katta qismini oʻzlashtirganlik ayblovi bilan qamoqqa olinadi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 




Turkum:9-asrda tugʻilganlar
Turkum:10-asrda vafot etganlar
Turkum:Abbosiylar xalifaligi generallari
Turkum:Abbosiylar xalifaligi amaldorlari