Abu Jaʼfar Ahmad ibn Muhammad

Abu Jaʼfar Ahmad ibn Muhammad (906-yil 21-iyun – 963-yil 31-mart) 923-yildan 963-yilda vafot etgunga qadar Seyiston amiri boʻlgan. Safforiylar sulolasining Seyiston ustidan hukmronligini qayta tiklash vazifasini amalga oshirgan boʻlib, sanʼat va madaniyat homiysi sifatida shuhrat qozongan.

 Ajdodlari 
Abu Jaʼfar Ahmadning otasi Muhammad ismli shaxs boʻlgan. Muhammad Safforiylar amirligi asoschisi Yaʼqub ibn Lays as-Saffor bilan juda uzoq qarindosh boʻlgan. Muhammadning bobosining otasi Yaʼqubning bobosining otasi bilan aka-uka boʻlgan. Muhamamd Yaʼqubning ukasi va vorisi Amr ibn Lays bilan yaqin munosabatda boʻlgan. Buning sababi Muhammad Amr ibn Laysning nabirasiga uylangani edi.
 Hayoti 
Abu Jaʼfar Ahmadning hokimiyat tepasiga kelishi 923-yil may oyida Zaranj xalqi uni amir deb eʼlon qilishi bilan boshlangan. Oʻsha paytlarda Seyiston viloyatini Abdulloh ibn Ahmad ismli shaxs boshqarib, u xalqqa ogʻir soliqlar solgani tufayli Zaranj xalqi orasida obroʻga ega emas edi. Safforiylar bilan yaxshi aloqalaridan foydalangan Abu Jaʼfar Ahmad shahar ayyarlarining qoʻllab-quvvatlashiga erishdi. Ayyarlar Abdullohning oʻgʻli Azizning shahar ustidan nazoratni saqlab qolish uchun qilgan urinishini bartaraf etdilar. Abu Jaʼfar Ahmadning hukmronligi tez orada Zaranjdan tashqariga ham yoyildi. Abdullohning ar-Ruxxojdagi vakili Ahmad tomoniga oʻtib ketdi. Bust shahri aholisi ham Safforiylarni qoʻllab-quvvatlashga qaror qildi. Abdulloh jangda Abu Jaʼfar Ahmadning qoʻshinidan magʻlubiyatga uchrab, Xurosonga ketishga majbur boʻldi. Biroq qoʻlga olinib, 923-yil oktyabr oyida Zaranjga olib kelindi. Abdulloh qoʻlga olinishi bilan uning hukmronligi butunlay barham topdi.

Abdulloh Abu Jaʼfar Ahmad uchun xavf tugʻdirmayotgan boʻlsa-da, uning oʻgʻli Aziz unga hamon qarshilik koʻrsatayotgan edi. Abu Jaʼfar Ahmadning ayrim tarafdorlari unga qarshi chiqib, Azizni qoʻllay boshladilar. Bu holat Safforiylarni isyonchilarni boʻysundirish uchun Bustga ikki marotaba yurish qilishga majbur qildi. Aziz Seyistonni bosib olishga urindi, ammo 925-yil oxirlarida Safforiylar qoʻshinidan magʻlubiyatga uchradi. Aziz Xurosonga qochib, Seyistonni egallashga boshqa harakat qilmagan.

Qoʻzgʻolonchilarga qarshi muvafaqqiyatli kurashgan Abu Jaʼfar Ahmad soʻnggi yillarda qator muvafaqqiyatsizliklarga uchragan Abbosiylar xalifaligi hududlari hisobiga oʻz hududlarini kengaytirishga qaror qildi. Shu maqsadda bir nechta amaldorlarini avvallari Safforiylarga tegishli boʻlgan Kirmon viloyatiga joʻnatdi. Amaldorlar soliqlarni yigʻib olib, Seyistonga qaytdilar. Safforiylarning Kirmon ustidan hukmronligi qisqa muddat davom etdi. Viloyatni qaytarib olgan Abbosiylar hokimiyati zaif boʻlgani sababli 932-yilda hokimiyat Banu Ilyos qoʻliga oʻtdi.

Abu Jaʼfar Ahmad Bustdagi tartibsizliklar bilan ovora edi. 931-yilda qoʻzgʻolonni bartaraf etish uchun shaxsan oʻzi shaharga kelishga majbur boʻldi. Keyingi yili yana harbiy kuch joʻnatildi. Bunga qoʻshni Somoniylar davlatidagi voqealar ham sabab boʻldi. 930-yilda Somoniylar hukmdori Nasr ibn Ahmadni taxtdan agʻdarib, oʻrniga ukalarini qoʻyish uchun uyushtirilgan fitna muvafaqqiyatsizlikka uchradi. Fitnada ishtirok etgan bir necha kishi qoʻshin bilan Bustga kelib, shahardagi Safforiylar hokimiga hujum uyushtirdi. Abu Jaʼfar Ahmad qochoqlarni magʻlub etish uchun qoʻshin bilan kelishga majbur boʻldi. Abu Jaʼfar Ahmad Bust va shaqiy viloyatlarning boshqa hududlariga tez-tez kelishi zarur boʻlgani sababli, Zaranj boshqaruvini Tohir ibn Asnamning uch oʻgʻliga topshirib ketardi.

Dastlabki qiyinchiliklardan soʻng, Seyiston va uning atrofidagi viloyatlar bir necha yil tinchlanib, Abu Jaʼfar hukmronligining nisbatan osoyishta davri boshlandi. Abu Jaʼfar Ahmad qoʻshinlari hurmatiga sazovor boʻlgan. Hattoki Safforiylarning azaliy dushmanlari boʻlgan Somoniylar ham u bilan doʻstona munosabatda boʻlishga intilganlar. Shoir Rudakiy Buxorodagi Somoniylar saroyida aytgan madhnomasida Safforiy hukmdor nomini ulugʻlagan. Boshqa fors va arab shoirlari ham amirga xayrixoh boʻlishgan. Seyistonda koʻplab ilmiy yigʻinlar tashkil etilgan boʻlib, ularda Abu Sulaymon Muhammad as-Sijistoniy va Nasafiy singari soha yetakchilari ishtirok etishgan.

Tinchlik davri Ahmad hukmronligining oxirigacha saqlanib qolmadi. Poytaxt tashqarisidagi turli guruhlar tez orada oʻzaro toʻqnashuvlarga kirishib, bu holat hukumatni armiya yuborishga majbur qildi. 950-yillardan boshlab Seyistonda tartibsizliklar davom etdi. Bu orada Tohir ibn Asnamning Abu Jaʼfar Ahmad Zaranjda boʻlmaganda uning nomidan hukm yuritadigan uch oʻgʻli eʼtibordan qolib, qamoqqa olindi. Ularning oʻrniga qoʻshin qoʻmondoni Abulfath koʻplab hukumat vazifalarini oʻz zimmasiga oldi. Biroq oxir-oqibat Abulfath qoʻzgʻolon koʻtarib, Zaranj tashqarisidagi aholining katta qoʻlloviga erishgan. Amr ibn Laysning evarasi Abulabbos ivn Tohir Abulfathni qoʻllab-quvvatladi. Abulabbos dastlabki Safforiy amirlarga bevosita qarindoshligini daʼvo qilishi mumkin edi. Abu Jaʼfar Ahmad esa faqatgina onasi tomondan Amrga qarindosh ekanini ayta olardi.

Daʼvogar Abulabbos va Abulfath birgalikda Zaranj shahriga yurish qildi. Abu Jaʼfar Ahmad ittifoqchilar bilan jangga kirib, Bustdan kelgan turkiy kuchlar yordamida qoʻzgʻolonchilarni magʻlub etdi. Abulfath Nishopurga qochdi va oʻsha yerda 963-yilning yozida vafot etdi.

Abulabbos esa Abu Jaʼfar Ahmadning turkiy gʻulomlaridan biri bilan birga fitna uyushtira boshladi. Ular birgalikda 963-yilning mart oyi oxirida ichkilikbozlik boʻlayotgan davrada Abu Jaʼfar Ahmadni oʻldiribSaffarids, The Encyclopedia of Islam, Vol. VIII, Ed. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs and G. Lecomte, (Brill, 1995), 797., xazinasini talon-taroj qilishdi. Amirning oʻgʻli va vorisi Abu Ahmad Xalaf qotillik yuz bergan kechada poytaxtdan tashqarida edi. U ikki oydan sal kamroq vaqt ichida Zaranjda oʻz mavqeini mustahkamlashga erishdi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 

 Bosworth, C. E. The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3). Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.

Turkum:906-yilda tugʻilganlar
Turkum:963-yilda vafot etganlar
Turkum:Safforiylar sulolasi hukmdorlari
Turkum:10-asr Osiyodagi monarxlar
Turkum:10-asrda oʻldirilgan monarxlar
Turkum:10-asr eroniylari