Tugʻj ibn Juff

Tugʻj ibn Juff ibn Yiltakin ibn Furan ibn Furi ibn Xoqon (906-yilda vafot etgan) Abbosiylar xalifaligi va avtonom Tuluniylarga xizmat qilgan turkiy harbiy ofitser. Ixshidiylar sulolasi asoschisi Muhammad al-Ixshidning otasi boʻlgan.
 Hayoti 
Tug‘j xalifa al-Mu’tasim () davrida Abbosiylar xalifaligi xizmatiga kirgan oilaning birinchi a’zosi Juffning oʻgʻli edi. Oila Fargʻona vodiysidan boʻlib, al-Muʼtasim ularni boshqa koʻplab fargʻonalik aholi qatorida oʻz qoʻshiniga (Faragʻina polki) safarbar etgan edi. Oilasi shohlik nasabidan ekanini taʼkidlagan. Ajdodining „Xoqon“ unvoni turkiy xalqlarda oliy hukmdor unvoni hisoblanadi. Shu sababli, Juff va uning avlodlari harbiy qullar tabaqasiga (mamluklar yoki gʻulomlar) mansub boʻlmagan, aksincha ozod tugʻilgan, hatto ehtimol zodagon oiladan kelib chiqqan erkin inson boʻlgan. Tugʻjning Badr va Vazar ismli aka-ukalari ham boʻlgan. Ular ham harbiy xizmatga kirgan, biroq ular haqida faqat ba’zi-ba’zida tilga olinib, juda oz ma’lumot saqlangan.

Tugʻj dastlab otasi kabi Abbosiylarga xizmat qilgan, ammo keyinchalik 868-yildan boshlab Misr va Suriyaning mustaqil hukmdorlariga aylangan Tuluniylar xizmatiga oʻtgan. Ibn Xallikonning aytishicha, Tugʻj dastlab Tuluniylar sulolasi asoschisi Ahmad ibn Tulunning gʻulomi Lulu xizmatiga kirgan. Biroq, 884-yilda Ibn Tulun vafotidan soʻng Mosul hokimi Isʼhoq ibn Kundoj qoʻl ostida xizmat qila boshlagan. Ibn Tulunning vafoti uning tajribasiz oʻgʻli va vorisi Xumaravayh qoʻl ostida boʻlgan Suriya hududlarining bir qismini dushmanlari egallab olishi uchun qulay fursat yaratgandek koʻrindi. Ibn Kundoj va yana bir kuchli shaxs Ibn Abulsaj, shuningdek Abbosiylar noibi al-Muvaffaq Tuluniylar davlatiga hujum qilishdi. Biroq, bu toʻqnashuvda Xumoravayh gʻalaba qozongach, Ibn Kundaj 886/7-yilda uning hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi. Ibn Xallikonning aytishicha, Ibn Kundaj va Xumaravayh oʻrtasidagi muzokaralar paytida, Xumaravayh Tugʻjni koʻrib qolib, uning tashqi koʻrinishidan ta’sirlangan hamda uni o‘z xizmatiga olgan.

Tabariyning ma’lumotlariga ko‘ra, 892-yil avgust oyida Tugʻj Tuluniylar nomidan Vizantiya imperiyasiga qarshi yozgi harbiy yurishni (ṣāʿifa) boshqargan. Tyraion (arabcha: Ṭarāyūn) va arabcha Maluriya (ehtimol, Malakopeya yoki Balboura) deb atalgan joy atroflariga hujum qilgan. Keyinchalik Tiberias (Iordan viloyatining poytaxti), Halab (Qinnasrin viloyatining poytaxti) va Damashq shaharlari noibi boʻldi. Ayniqsa, 903-yilda Sohib an-Naqa rahbarligidagi qarmatlarning Damashqqa hujumini qaytarishi bilan alohida shuhrat qozondi.

Biroq, 896-yilda Xumaravayh vafot etgach, Tuluniylar davlati tez orada ichki parchalanishga yuz tutdi. 904-yilda Abbosiylar Suriya hamda Misr ustidan bevosita nazorat qayta tiklashga kirishganda, ularga sezilarli qarshilik koʻrsata olmadi. Tugʻj bosqinchi Abbosiylarning rahbari Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib tomoniga oʻtish evaziga Halab noibi etib tayinlandi. Biroq, koʻp oʻtmay Ibn Sulaymonning oʻzi saroy fitnalari qurboniga aylandi. Natijada, Tugʻj oʻgʻillari Muhammad va Ubaydulloh bilan birga Bagʻdodda qamoqqa olindi. Tugʻj 906-yilda qamoqda vafot etdi, biroq oʻgʻillari qisqa vaqtdan soʻng ozod qilindi. Shov-shuvli faoliyatidan soʻng, Muhammad 935-yilda Misr hukmdori boʻlishga erishib, 946-yil iyulgacha Misr hamda Suriyaning bir qismini boshqardi. Muhammad asos solgan Ixshidiylar sulolasi Misrni 969-yilda Fotimiylar sulolasi bosib olgunga qadar hukmronlik qildi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 






Turkum:9-asrda tugʻilganlar
Turkum:9-asr harbiy arboblari
Turkum:10-asr osiyolik kishilar
Turkum:906-yilda vafot etganlar
Turkum:Tuluniy generallar
Turkum:Arab — Vizantiya urushlari ishtirokchilari
Turkum:Abbosiylar xalifaligining mahbuslari va asirlari
Turkum:Qamoqxonada vafot etganlar