Ibn al-Aʼrobiy

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ziyod (arabcha: ابو عبد الله محمد بن زياد), laqabi Ibn al-Aʿrobiy (ابن الاعرابى), taxminan 760-846-yillarda Samarrada yashagan. Muhammad arab qabilaviy sheʼriyatining filologi, nasabshunosi va ogʻzaki anʼanalari bilimdoni boʻlgan. Ibn al-Aʿrobiy al-Kūfa maktabining nahv olimi boʻlib, u al-Basra nahvshunos olimlari bilan sheʼrlarni oʻqishda raqobat qilgan. Ibn Arobiy nodir ifodalarni yaxshi bilishi va qadimgi arab sheʼriyatining mashhur “Al-Mufaddaliyot” antologiyasini yetkazib bergani bilan tanilgan. „Aʼrobiy" soʻzining maʼnosi va „Arabiy“ soʻzidan farqi tafsirchi as-Sijistoniy tomonidan oʻzining noyob Qur’oni karim atamalari haqidagi kitobida tushuntirilgan:„Aʼrobiy“ – bu Arabiston sahrosida yashovchi shaxsdir, „Arabiy“ esa – sahrodan tashqarida yashaydigan arabdir.

 Hayoti 
Ibn al-Aʿrobiy 760-yilda al-Kufa shahrida tavallud topgan. Uning otasi Ziyod Sinddan asir olingan boʻlib, bu ishni ehtimol Banu Hoshim yoki ehtimol Banu Shaybon yoki boshqa bir qabila amalga oshirgan. Ibn al-Aʿrobiy oʻzi al-Abbos ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdullohning mavlosi (homiylik ostidagi mijoz) edi. Manbalarda u tugʻma nuqson (ehtimol, qiyshiq yurish yoki jismoniy nogironlik) bilan tugʻilgan deb aytiladi. Onasi esa mashhur adib va „Al-Mufaddaliyyot“ antologiyasi muallifi al-Mufaddal ibn Muhammad al-Dabbining joriyasi boʻlgan va keyinchalik unga turmushga chiqqan. Shu sababli, Ibn al-Aʿrobiy oʻgay oʻgʻil sifatida al-Mufaddal qoʻlida yaxshi taʼlim olgan. U hadis, sheʼriyat, tarix, kalom, nasabshunoslik va adabiyot sohalarida chuqur bilimga ega boʻlgan. Ushbu ilmlar jamlanmasi filologiya deb atalgan boʻlib, asosiy ilmiy markazlar al-Basra, al-Kufah va keyinchalik Bagʻdodda joylashgan. Ibn al-Aʿrobiyning asosiy ustozlaridan biri qozi al-Qosim ibn Maʼn ibn ‘Abdur-Rahmon boʻlgan. Shuningdek, unga Abu Mu‘oviya al-Darir va al-Kisoʻiy ham ustozlik qilganlar. Ibn al-Aʼrobiy arab qabilalari hamda johiliya davri (Islomdan oldingi davr) va islom davri shoirlari boʻyicha yetuk olim boʻlgan. U Banu al-‘Abbos hukmronligi boshlanishigacha boʻlgan davr sheʼriyatini chuqur oʻrgangan. U bilan bir qatorda bu sohada faoliyat yuritgan boshqa mashhur olimlar qatorida Abu ‘Amr ash-Shayboniy, Xolid ibn Kulsum, Muhammad ibn Habib, at-Tusiy va al-Asmaʼiylar ham boʻlgan. Ibn A'robiyning darslari juda mashhur boʻlgan va oʻn yil davomida uning shogirdi boʻlgan Abu al-Abbos Saʼlabning aytishicha, odatda yuz kishi atrofida tinglovchi uning darslarida qatnashgan. Tinglovchilar orasida Ransoksaniyadagi Isfijobdan va hatto Ispaniyadan kelganlar ham boʻlgan. Oʻsha davrdagi ilmiy munozaralar muhiti haqida Saʼlab keltirgan bir rivoyat guvohlik beradi. Unda aytilishicha, al-Sukkoriy, Abu al-‘Aliya va Ibn al-Aʼrobiy kabi olimlar Ahmad ibn Saʼídning uyida toʻplangan. Rivoyatga koʻra, Ahmad ibn Saʼíd va Ibn al-Aʼrobiy Saʼlabning al-Shammoh sheʼriga bergan teran tahlilidan hayratda qolishgan. Boshqa tomondan esa, u oʻzining ammasi Abu Nasr Ahmad ibn Hotim al-Boholiy bilan ochiq adovatda boʻlgan. Ibn al-Aʼrobiy arab tilshunosligining nufuzli vakillaridan al-Samutiy, al-Kalbiy va Abu Mujib kabi olimlardan iqtiboslar keltirgan. Uning shogirdlari orasida Ibrohim al-Harbiy, Ibn as-Sikkit va Ibn al-Azhar bor edi. Tilshunos sifatida Ibn al-Aʼrobiy noyob iboralar (al-kalam al-gʻarib) boʻyicha raqobatchi olimlarni, ayniqsa Abu Ubayda va al-Asma’iyni tanqid qilgan. U imlo boʻyicha yengillik tarafdori boʻlgan va „zā“ (ظ) harfi oʻrniga „dād“ (ض) harfini ishlatishga ruxsat berish kerakligini ilgari surgan. Muhammad ibn Habib Ibn al-Aʼrobiydan tashqari Qutrub, Abu Ubayda, Abu al-Yaqzon va boshqalarni ham keltirgan. Saʼlab va at-Tabariy Ibn al-Aʼrobiyning tarjimai holini yozganlar, uning hayoti va tilshunoslikka oid sharhlari haqida hikoyatlar mashhur boʻlgan. Saʼlabning soʻzlariga koʻra, u Ibn al-Aʼrobiyning qoʻlida hech qachon kitob koʻrmagan. Bu juda katta eʼtirof hisoblangan, chunki oʻsha davrda olimlar yod olish qobiliyatini juda yuqori qadrlashgan. Saʼlab, shuningdek, sheʼriyat boʻyicha bilimda Ibn al-Aʼrobiyni hech kim ortda qoldira olmaganini taʼkidlaydi. Al-Nadim Ibn al-Kufiydan eshitganini yozadi: Saʼlabning aytishicha, u oʻzini Abu Hanifa vafot etgan kechada tugʻilganini eshitgan. Al-Qosim esa Abu Hanifani koʻrgan va unga qoyil qolgan boʻlgan. Ibn al-Aʼrobiy 846 (hijriy 231)-yili Iroqning Surra Man Raʼa (yaʼni Samarraning qadimgi nomi) shahrida sakson yosh, toʻrt oy va uch kunlik yoshida vafot etdi.

 Ishlari 
Uning kitoblari orasida:

 Kitob an-Navodir (); (‘Latifalar’), katta kitob; Tusiy, Saʼlab va boshqalar boʻlgan bir guruh olimlar keltirgan Nodir shakllar – baʼzilari oʻn ikkita, baʼzilari esa toʻqqizta iqtibos (transkripsiya) deyishadi;
 Al-Anvo''' () Al-Anvoʻ;
 Ṣifat al-Xayl (); 'Otning tavsifi';
 Ṣifat az-Zara' () ‘Palma (yoki pichoqdagi makkajoʻxori) tavsifi’;
 Al-Xayl () 'Otlar';
 Madh al-Qaboil () ʻ(Qabilalar tarixi [davrlari])ning hurmati';
 Maʼaniy ash-Shaʼir () ‘Sheʼrning maʼnosi’;
 Tafsir al-Amthāl () ‘Oʻxshatishlar izohi’ yoki ‘Maqollar bayoni’
 Al-Nabat () „Oʻsimliklar“;
 Al-Alfaz () ‘Talaffuzlar (Dialektlar)’ yoki ‘Lukzalar’;
 Nisba al-Xayl () ‘Otlarning nasl-nasabi’;
 Navodir az-Zabiriyn () Dabir aholisining noyob shakllari;
 Nawādir banī Fakās () ‘Banu Faqoas latifalari;
 Al-Dabāb – bikhat as-Sukkariy (); ‘Pashshalar’ – as-Sukkariy qoʻlyozmasida koʻchirilgan.
 Al-Nabat va-al-Baqal () ‘Oʻsimliklar va oʻtlar’;
 Gʻarib al-Hadis'' () Hadisdagi gʻalati 

 Merosi 
Ibn al-Aʼrobiy arab tili boʻyicha tilshunos (filolog) sifatidagi ahamiyati va u yashagan ilmiy muhitini, oʻninchi asrda yashagan mashhur kitobshunos Al-Nadimning rivoyatlari orqali baholash mumkin. Ibn al-Aʼrobiy vafotidan taxminan yuz ellik yil oʻtib yozgan Al-Nadim, al-Hadisa shahridagi Muhammad ibn al-Husayn (Abu Baʼrah deb tanilgan) kutubxonasiga tashrif buyurganini taʼriflaydi. U kishi al-Kufa shahridan boʻlgan shia kitoblarini toʻplovchisidan qadimgi asarlarni olgan edi. U yerda arablar va boshqa xalqlarning ilm-fani haqidagi asarlar toʻplangan boʻlib, ular ikki tomonlama teriga yozilgan hujjatlar, taʼliqotlar, sheʼrlar, nahv (sarf-nahv) risolalari, tarixiy rivoyatlar, ism-shariflar va nasablar haqida yozilgan matnlar boʻlgan. Ushbu yozuvlar baʼzilarining teriga, baʼzilarining esa Misr, Xitoy, Tihoma va Xurosondan keltirilgan qogʻozlarga yozilgani aytiladi. Ular orasida qadimgi xattotlik bilan yozilgan matnlar – masalan, alloma Allon an-Nahviy va an-Nazr ibn Shumaylning yozuvlari, hamda hadis ilmidagi otaxonlardan Sufyon ibn Uyayna, Sufyon as-Savriy va al-Avzoʻiy kabi olimlarning nomlari tilga olinadi. Al-Nadim qayd etgan arab nahvi va filologiyasi boʻyicha mashhur olimlarning qoʻlyozmalari orasida quyidagilar mavjud edi: Abu Amr ibn al-Alo, Abu Amr ash-Shayboniy, al-Asmaʼiy, Ibn al-Aʼrobiy, Sibavayh, al-Farroʻ, al-Kisaiy va Abu al-Asvad (Yahyo ibn Yaʼmar xattida yozilgan). Ibn al-Aʼrobiy „Al-Mufaddaliyot“ning ishonchli (mu‘tabar) nusxasini yetkazgan boʻlib, bu antologiya 128 ta sheʼrni oʻz ichiga oladi. Bu toʻplam Taʼabbata Sharran – Sobit ibn Jobirning sheʼri bilan boshlanadi. Boshqa nusxalarda esa sheʼrlar tanlab olingan, koʻpaytirilgan yoki tartibi oʻzgartirilgan boʻlgan.

 Manbalar