Diyor Mudar

Diyor Mudar () al-Jazira (Yuqori Mesopotamiya) tarkibidagi uch viloyatdan biri, hududning eng gʻarbiyda joylashgan. Ushbu nom oʻrta asrlarda arablar tomonidan qoʻllanilgan boʻlib, qolgan ikki viloyat Diyor Bakr va Diyor Rabi’a deb atalgan. Oʻrta asr geografi al-Balozuriyning yozishicha, bu uch viloyat VII asrda sodir boʻlgan ilk musulmon istilolari davrida Muoviya I oʻsha hududlarga joylashtirgan asosiy arab qabilalari nomlari bilan atalgan. Diyor Mudarda Mudar qabilasi joylashtirilgan edi.

Diyor Mudar Furot daryosi oʻrta oqimining ikkala sohilini qamrab oladi. Bu hudud Samosata mintaqasidan Ana shahrigacha choʻzilgan boʻlib, Balix daryosi hududi va Xobur daryosining quyi oqimlarini oʻz ichiga oladi. Viloyatning asosiy shaharlari janubdagi Raqqa va shimoldagi Edessa (arabcha ar-Ruha) boʻlib, Harron hamda Suruj (hozirgi Suruç) nomli yirik shaharlari ham mavjud.

 Tarixi 
Diyor Mudar geografik va siyosiy jihatdan ilk islom davrlaridayoq al-Jazira tarkibiga kirgan. X asr oʻrtalarida mazkur hudud Hamdoniylar nazoratiga oʻtgan. Sayf ud-Davla hukmronligi davrida esa mintaqa Jazira va Mosuldagi Hamdoniylardan ajratilib, Shimoliy Suriyada tuzilgan Halab amirligiga boʻysundirilgan. Xuddi shu davrda mintaqa qayta kuch toʻplab, tiklanayotgan Vizantiya imperiyasi hujumiga uchragan.

Hamdoniylar nazoratiga barham berilgach, Diyor Mudar va uning shaharlari Banu Numayr taʼsiri ostiga tushdi. 1002-yilga kelib Vathtob ibn Ja’bar an-Numayriy Harronning mustaqil hokimiga aylandi. 1032-yilda esa Edessani Vizantiya imperiyasi qoʻmondoni George Maniakes boshliq qoʻshin bosib oldi. Shundan soʻng, mintaqa ikki qismga boʻlindi. Shimoliy qism, asosan, xristianlar boshqaruviga oʻtib, armanlar tomonidan oʻzlashtirildi. Harrondan Furot daryosigacha boʻlgan hududda esa arab koʻchmanchi qabilalari hukmronlik qila boshladi. Saljuqiylarning hujumlari 1060-yillarning boshlari hamda 1070-yillarda sodir boʻlgan boʻlsa-da, ular hududni egallay olishmadi. Manzikert jangidan keyin Philaretos Brachamios Thorosni Edessa va Diyor Mudar hokimi etib tayinladi. Biroq bir muddat oʻtgach, Toros Melitenaga chekinishga majbur boʻldi. 1094-yilda Toros saljuqiylar tomonidan qayta hokimlik lavozimiga tayinlangan.

1086-yilda saljuqiylar sultoni Malikshoh I butun viloyatni oʻz hukmronligi ostida birlashtirishga erishdi. Salib yurishlari boshlanishi bilan shimoldagi nasroniy hududlari (Edessa grafligi) va janubdagi musulmon mintaqalari oʻrtasidagi boʻlinish qayta tiklandi. Bu boʻlinish jarayoni XI asr oʻrtalarigacha davom etdi. Ayyubiylar Salohiddin boshchiligida mintaqani oʻz nazoratiga olib, uni 1260-yilda moʻgʻullarning Shom (Levant) hududiga bosqini boshlanguncha qoʻlda saqlab turdilar.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 







Turkum:Suriyaning oʻrta asrlar davri tarixi
Turkum:Oʻrta asrlarda Yuqori Mesopotamiya
Turkum:Tarixiy mintaqalar