Aka-uka Banu Musolar

Uch aka-uka Abu Jaʼfar, Muhammad ibn Muso ibn Shokir (803-yilgacha boʻlgan vaqtda tugʻilgan – 873-yil fevralda vafot etgan), Abu al-Qosim, Ahmad ibn Muso ibn Shokir (IX asrda vafot etgan) va al-Hasan ibn Muso ibn Shokir (IX asrda vafot etgan) – Bagʻdodda yashab ijod qilgan fors olimlari. Banu Muso () nomi bilan mashhur.

Banu Muso Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashidning oʻgʻli al-Maʼmunning taniqli astronomi boʻlgan Muso ibn Shokirning oʻgʻillari edi. Otalarining vafotidan soʻng aka-ukalar al-Maʼmun rahbarligida taʼlim olgan va Bagʻdoddagi "Bayt ul-Hikmat"ga oʻqishga kirganlar. U yerda aka-ukalar Vizantiy (Sharqiy Rim)dan olib kelingan qadimgi yunon asarlarini tarjima qilishgan, bu asarlar asosida oʻzlarining matematika, texnika va astronomiyaga oid gʻoyalarini ishlab chiqishgan. Aka-uka Banu Musolar yuza va aylana uzunligi kabi tushunchalarni yangicha talqin qilib, oʻrniga nisbatlar o'rniga aniq sonlar bilan ifodalash uslubini joriy qilishgan. Ular Yer sharining aylana uzunligini aniqlash uchun geodezik oʻlchovlar oʻtkazganlar va bir daraja kenglikning uzunligini oʻlchab, Yerning aylana uzunligini nisbatan aniq hisoblab chiqishga erishganlar. Bu ish ularning ilmiy salohiyati va tajriba asosidagi yondashuvini namoyon etadi.

Banu Muso 20 ga yaqin kitob yozgan boʻlib, hozirda ulardan uchtasi saqlanib qolgan, qolganlari yoʻqolib ketgan. Ularning eng muhim asarlaridan biri geometriya boʻyicha yozilgan risola boʻlib, ushbu asar „Kitāb Maʿrifah masāḥat al-ashkāl al-basīṭah wa-al-kuriyyah“ („Tekislik va sferik figuralarni oʻlchash kitobi“) deb nomlangan va oʻrta asr matematiklari tomonidan keng qoʻllanilgan. Ularning hozirgacha saqlanib qolgan eng mashhur asari (eng qadimiy va ishonchli nusxasi Istanbuldagi Topkapi saroyida saqlanadi) „“ („Aqlli asboblar kitobi“) asaridir. Ushbu kitobda 100 ta ixtiro tasvirlangan boʻlib, xususan, suyuqlik bosimi va avtomatik harakatlanuvchi mexanizmlar yordamida ishlaydigan idishlar tasvirlangan. Bu qurilmalar koʻpincha mehmonlarni hayratga solish uchun ishlatilgan. Ulardan biri avtomatik ravishda nay chaluvchi mexanik qurilma boʻlib, tarixdagi birinchi dasturlashtirilgan mashina yoki ibtidoiy kompyuter sifatida eʼtirof etiladi. Bu ilmiy va texnik yutuqlar aka-uka Banu Musolar islom sivilizatsiyasining eng muhim olimlaridan biriga aylantirgan.

 Adabiyotlar 




  (PDF version)














 Havolalar 


 A list of works by the Banū Mūsā from the Islamic Scientific Manuscripts Initiative (ISMI) website
 Pioneers of Engineering: Al-Jazari and the Banu Musa TV episode from Al Jazeera (25 minutes)


Turkum:Bagʻdodlik kishilar
Turkum:Abbosiylar xalifaligi matematiklari
Turkum:9-asr Abbosiylar xalifaligi kishilari