Arzen (Suriya)

Arzen (Suryoniycha Arzŏn yoki Arzŭn, Armancha Arzn, Ałzn, Arabcha Arzan) Yuqori Mesopotamiya va Armaniston togʻligi oraligʻidagi chegara hududida joylashgan qadimiy va oʻrta asrlarga oid shahar. Zamonaviy olimlarning fikriga koʻra, qadimgi arman poytaxti Tigranakertning oʻrni soʻnggi antik davrda Arzanene viloyati markazi, Suriya yepiskopligi va oʻsha davrdagi Rim—Eron urushlari paytida Sosoniylar davlatining chegaradagi mustahkam qal’asi boʻlgan. Musulmonlar istilosidan soʻng, 9-asrda shahar qisqa muddat mustaqil amirlar sulolasining poytaxtiga aylandi. Keyinchalik, 10-asrda Vizantiya imperiyasi va Hamdoniylar oʻrtasidagi urushlar natijasida vayron etildi. Shahar 12-asrda tashlandiq holga kelib, vayron boʻlgan. Bugungi kunda shaharning izlari juda kam saqlanib qolgan.
 Antik davr 
Arzĕn (armancha talaffuzga oʻxshash) soʻzining kelib chiqishi nomaʼlum, ammo armancha emas. Shahar Turkiyaning janubi-sharqiy qismidagi Garzan Su (qadimgi Nicephorius) daryosi qirgʻogʻida joylashgan boʻlib, 1860-yillar boshida Diyorbakirdagi Britaniya konsuli John George Taylor tashrif buyurib, aniqlagan. Taylor oʻzining Kurdistonga sayohat (Qirollik geografiya jamiyati jurnali, 35-jild. 1865-yil) asarida shaharning tashqi koʻrinishini chizib qoldirgan.

1995—1996-yillarda T. A. Sinkler Revue des Études Arméniennes jurnalining 25-jildida (183—254-betlar) va 26-jildida (51—118-betlar) chop etilgan Tigranakert joylashuvi maqolasida Arzenni qadimgi Armaniston qirolligining poytaxti, Buyuk Tigran asos solgan Tigranakert bilan aynan bir joy ekanligi yozilgan. Bu xulosa ilgari mavjud boʻlgan Tigranakertni Martyropolis yoki Qiziltepa bilan bogʻlovchi qarashlardan farq qilardi.

Klassik antik davrda Arzen shahri Arzanene viloyatining asosiy markazi va poytaxti boʻlgan. Armaniston qirolligi davrida Arzanena viloyatini chegara qoʻriqchisi (bdeašx) boshqargan. 297-yildagi sulh shartnomasiga koʻra, shahar Arzanene viloyati bilan birga, shuningdek, qoʻshni Sophene, Ingilene, Zabdicene va Corduene viloyatlarini ham Sosoniylar imperatori Narseh Rim imperiyasiga berdi. Biroq, 363-yilda bu hududlar yana Sosoniylar hukmronligi ostiga qaytdi. Bdeašx mansabi, shubhasiz, saqlanib qolgan. Chunki Prokopiy 528-yilda Hormizd ismli mansabdor Sosoniylar qoʻshiniga rahbarlik qilganini qayd etgan. Bu ma’lumot mazkur lavozimning oʻsha davrda ham mavjud boʻlganini koʻrsatadi. 

Shahar milodiy 410-yil atrofida birinchi marta Suriya cherkovining yepiskoplik markazi sifatida qayd etilgan boʻlib, Nisibis shahrining suffragan yeparxiyasi hisoblangan. 5—6-asrlarda bu hudud Sosoniylarning Vizantiya imperiyasi bilan boʻlib turgan urushlarida mustahkam qal’a vazifasini oʻtagan. Shaharning strategik ahamiyati Yuqori Mesopotamiyadagi Amidadan Van koʻli orqali Arman togʻlariga va Armaniston poytaxtlari Artaxata va Dvinga boradigan yoʻlda joylashgani bilan bogʻliq edi. 578-yilda Feofilakt Simokattaning ma’lumotlariga koʻra, ushbu hududdan  nafar aholi Vizantiyaliklar tomonidan majburan Kiprga koʻchirib yuborilgan.

 Oʻrta asrlar 
Shahar 640-yilda, musulmonlar istilosining dastlabki davrida, Iyod ibn Gʻanmga taslim boʻldi. Arab geograflari bu shaharni Jazira (Yuqori Mesopotamiya) hududiga, xususan Diyor Bakr viloyati tarkibiga kiritib, koʻpincha yaqin atrofdagi Mayyafariqin shahri bilan birgalikda tilga olishgan. Mintaqa unumdor va boylikka toʻla edi. Qudama ibn Ja’farning ma’lumotlariga koʻra, Abbosiylar davrida Mayyafariqin va Arzen shaharlarining jami daromadi 4,1 million dirhamga yetgan ekan. Shimoliy hududlardagi arman mintaqalaridan farqli oʻlaroq, ushbu shaharlar 9-asrda qayta tiklangan arman qirolligi tarkibiga kirgan boʻlsa-da, Arzen va janubdagi boshqa shaharlar tez orada arablashtirilib, ularning aholisi Yuqori Mesopotamiya yoki Suriya aholisidan ajratib boʻlmaydigan darajaga kelib qoldi. Banu Bakr qabilasining tarmogʻi hisoblangan Banu Shaybon qabilasi keng hududlarga oʻrnashib, to 9-asr oxirigacha Diyor Bakr mintaqasida siyosiy hukmronlikni oʻz qoʻlida saqlab kelgan.

 Arzendagi Zurariylar amirligi 
Arzenni mahalliy musulmon sulolasi boʻlgan Zurariylar boshqargan boʻlib, sulola ham ehtimol Banu Bakr qabilasidan kelib chiqqan. Biroq, Zurariylarning aniq kelib chiqishi, Shayboniylar bilan munosabati va ilk davri tarixi haqida ma’lumotlar mavjud emas. Sulola vakillaridan birinchi boʻlib, 9-asr oʻrtalarida Musa ibn Zurara tilga olingan. Zurariylar nasroniy arman qoʻshnilari bilan aralashib ketishdi. Muso Bagrat II Bagratuniyning singlisiga uylandi, uning oʻgʻli Abulmagʻra esa Artsruni xonadoniga mansub malikani nikohiga oldi. Natijada, Zurariylar 9-asrda nasroniy qoʻshnilari tarafida turishga moyil boʻlishgan. Haqiqatan ham, 850-yillarning boshlaridagi armanlar qoʻzgʻoloni paytida amir Musa Abbosiylar noibi Yusuf ibn Muhammad ibn Yusuf al-Marvaziyga qarshi chiqib, qoʻzgʻolonga qoʻshilgan. Musa Abbosiylar lashkarboshisi Bugʻa al-Kabir Abbosiylar poytaxti Samarraga asir qilib olib ketgan arman shahzodalaridan biri edi. Shayboniy qoʻshnilari tahdid qilgan, arman ayolga uylangan yarim arman Abulmagʻra hatto yashirin tarzda nasroniylikni qabul qilib, oʻz kuchlarini Artsruni qardoshlari bilan birlashtirishgacha bordi. Biroq, -yilda Diyor Bakrning shuhratparast shayboniy hukmdori Ahmad ibn Iso ash-Shayboniy Abulmagʻrani asir olib, Zurariylar mulklarini oʻz tasarrufiga kiritdi.
 Keyingi davri va tashlab ketilishi 
930-yillarda, Vizantiya imperiyasining John Kourkouas boshliq ekspansiyalari davrida Arzen shahri Hamdoniylar nazorati ostiga oʻtdi. Hamdoniylar Ali ibn Jaʼfar ad-Daylamiyni shahar noibi etib tayinlashgan boʻlsa-da, ad-Daylamiy 936-yilda hamdoniylar amiri Nosir ud-Davlaga qarshi isyon koʻtardi. Amir ukasi Sayf ud-Davlani isyonchini magʻlub etib, butun Diyor Bakr viloyati noibligini qoʻlga olish uchun yubordi. Keyingi oʻn yillar davomida Sayd ud-Davla Arzendan shimoldagi arman knyazliklari yoki gʻarbdagi Vizantiyaga qarshi harbiy harakatlarni amalga oshirish uchun tayanch nuqta sifatida foydalandi. Ushbu kurashlar jarayonida vizantiyaliklar 942-yilda Arzenni talon-taroj qilishdi. Hamdoniylar shaharni tez orada qaytarib olishgan boʻlsa-da, shahar keyin ham bahsli hudud boʻlib qolaverdi. Shu davrda kurdlar birinchi bor paydo boʻlib, mazkur hududga oʻrnashishdi hamda tez orada arab unsurini siqib chiqara boshlashdi.

Shahar 10-asr oʻrtalaridan oʻz ahamiyatini yoʻqota boshladi. Natijada, 12—13-asrlarda yashagan geograf Yoqut Hamaviy Arzenning kimsasiz va vayronaga aylanganini qayd etgan. Bugungi kunda shaharchadan Taylorning eskizlaridan boshqa deyarli hech narsa saqlanib qolmagan. Chunki mazkur hududni qishloq xoʻjaligi egallagan.
 Manbalar 

 Adabiyotlar 






Turkum:Siirt viloyati tarixi
Turkum:Arminiya
Turkum:Turkiyaning sobiq aholi punktlari
Turkum:Armeniya qirolligi (antik)
Turkum:Sobiq amirliklar
Turkum:Aleppodagi Hamdoniy amirligi
Turkum:Vizantiya—Sosoniylar urushlari