Muhammad ibn Abdulloh ibn Tohir

Abulabbos Muhammad ibn Abdulloh ibn Tohir () (824/5 – 867-yil noyabr) – Tohiriylar oilasi aʼzosi, Abbosiylar xalifaligi davrida 851-yildan to vafotiga qadar Bagʻdod shahri hokimi va mirshablar boshligʻi (sohib ash-shurta) lavozimida faoliyat yuritgan. Bagʻdod tarixidagi notinch davrda, jumladan, 865–866-yillardagi fuqarolar urushi davomidagi qamal vaqtida muhim rol oʻynagan. Shuningdek, 860-yillarda Bagʻdod, Makka va Madina shaharlarining hokimi sifatida ham xizmat qilgan. Abulabbos olim, shoir, sanʼat va ilm-fan homiysi sifatida ham tanilgan.

 Hayoti 
Abulabbos Muhammad 824/5-yilda (hijriy 209) tugʻilgan. U Abdulloh ibn Tohir al-Xurosoniyning oʻgʻli boʻlib, harbiy sohadagi muvaffaqiyatli faoliyatidan soʻng Bagʻdodning harbiy hokimi (valiy al-harb va ash-shurta) boʻlgan. 830-yildan 845-yilgacha Sharqda, yaʼni markaziy va sharqiy Eronni oʻz ichiga olgan yirik noiblikni boshqargan. Tadqiqotchi C. E. Bosworthning taʼkidlashicha, Abulabbos „ehtimol, Tohiriylar sulolasining eng buyuk shaxsi“ boʻlgan. Bagʻdod va sulola manfaatlari bilan bogʻliq ishlar esa uning amakivachchasi Is’hoq ibn Ibrohim va uning avlodlari qoʻlida qolgan. Sharqda Abdullohning oʻrnini oʻgʻli Tohir egallagan boʻlsa, Iroqda Tohiriylar oʻzaro kelishmovchiliklarga duch kelganligi bois ularning mavqei ancha beqaror boʻlgan. Natijada 851-yilda xalifa al-Mutavakkil Muhammad ibn Abdullohni Xurosondan Iroqqa chaqirib, uni Bagʻdod, Savod va Fors viloyatlarining hokimi etib tayinlagan. X asr misrlik olim ash-Shobushtiyning maʼlumotlariga koʻra, Abulabbos Muhammad, shuningdek, xalifalarning saroy noziri vazifasini ham bajargan.

862-yilda al-Mustaʼin taxtga oʻtirganidan koʻp oʻtmay Tohir ibn Abdulloh vafot etdi. Al-Mustaʼin Muhammadga akasining Sharqdagi noiblik lavozimini taklif qildi, biroq u bu taklifni rad etdi va uning oʻrniga Tohirning oʻgʻli Muhammad tayinlandi. Muhammad ibn Abdulloh esa oʻzining avvalgi lavozimlariga qayta tasdiqlandi va qoʻshimcha ravishda Makka hamda Madina hokimligi topshirildi. Keyingi yillar xalifalik uchun qiyin boʻldi, ichki beqarorlik boshlandi va davlat boshqaruvi falaj holatga keldi. 863-yilda Bagʻdodda, musulmonlar ustidan vizantiyaliklar yirik gʻalaba qozongani haqidagi xabarlar ortidan qoʻzgʻolonlar boshlandi, ularni bostirish uchun hatto turk qoʻshinlari aralashishga majbur boʻldi. 864-yilda esa Muhammad ibn Abdulloh Kufada Yahyo ibn Umar boshchiligidagi Aliylar qoʻzgʻolonini bostirishi kerak edi. Yahyo dastlab raqib qoʻshinlarini yengdi, biroq avgust oyida qoʻmondon Husayn ibn Ismoil tomonidan qurshovga olinib, oʻldirildi. Iroqning Ajamiy va Kaspiy dengizining janubiy sohillaridagi viloyatlar ham Muhammad ibn Abdulloh boshqaruviga oʻtdi. Bu hududlardagi Goʻrgon va Tabariston viloyatlariga oʻzining ukasi Sulaymonni hokim etib tayinladi. Biroq uning boshqaruvi shu qadar zolimona ediki, 864-yilda mahalliy aholi unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Aliylardan Hasan ibn Zaydni oʻzlarining yetakchisi boʻlishga chorladilar. Xalifalik qoʻshinlari dastlab bu isyonni bostirib, Hasan va uning tarafdorlarini Daylam togʻlariga haydab chiqardi. Ammo 870-yillarning boshida Hasan Tabaristonni qayta egallab, u yerda mustaqil Aliylar sulolasini barpo etdi. Arabistonda ham Aliylar Iroqda yuzaga kelgan notinchlikdan foydalanib qoʻzgʻolon koʻtardilar. 865-yilda Aliylardan boʻlgan Ismoil ibn Yusuf Makka va Madinani talon-taroj qildi, hajga yigʻilgan ziyoratchilarning juda koʻpchiligini oʻldirganligi bois „as-Saffak“ – yaʼni „qon toʻkuvchi“ laqabini oldi.

Oʻsha yili Abbosiylar saroyidagi ichki nizolar Bagʻdodgacha yetib bordi. 865-yilning fevral oyida xalifa Mustaʼin turk sarkardalari Vosif va Bugʻa ash-Sharabiy bilan birga Samarrani tark etib, Bagʻdoddan panoh soʻradi. Samarrada qolgan turk harbiy doirasi esa al-Mu’tazzni xalifa deb eʼlon qildi va uning ukasi Abu Ahmad boshchiligida Bagʻdodga yurish boshladi. Samarra qoʻshinlarining Bagʻdodni qamal qilishi deyarli bir yil davom etdi. Muhammad ibn Abdulloh al-Mustaʼinni qoʻllab, shahar mudofaasiga boshchilik qildi. Biroq vaqt oʻtgan sayin u gʻalabaga boʻlgan umidini yoʻqota boshladi va Abu Ahmad bilan muzokaralarga kirishdi. Bu harakati uchun u xiyonatda ayblandi, biroq masalaga al-Mustaʼinning aralashuvi uni qutqarib qoldi. Oxir-oqibat, 866-yil yanvar oyida al-Mustaʼin taslim boʻlish va taxtdan voz kechib, Mu’tazz foydasiga chekinishga rozi boʻldi. Muhammad esa oʻz lavozimida qolib, 867-yil noyabrda vafotiga qadar faoliyatini davom ettirdi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 







Turkum:867-yilda vafot etganlar
Turkum:Bagʻdoddagi Tohiriylar hokimlari
Turkum:Abbosiylar xalifaligi shoirlari
Turkum:Abbosiylar xalifaligining Makkadagi hokimlari