Avey cherkovi

Avey cherkovi yoki  Ay mabadi  – Qazax tumanining Daş Salahı qishlogʻidagi Aveydağ tizmasining eng baland choʻqqisida joylashgan alban ibodatxonalari majmuasi. Majmua Avey togining choʻqqisida, dengiz sathidan 922 metr va togʻ etagidan 420 metr balandlikda joylashgan.  Bino Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan milliy ahamiyatga ega boʻlgan tarixiy va meʼmoriy yodgorlik sifatida roʻyxatga olinganAnoxin G. I. Maliy Kavkaz. – M.: Fizkultura i sport, 1981. – 191 s..

Maʼbad majmuasiga ikkita cherkov, ibodatxona, qal’a devorlari va bir nechta yordamchi binolar kiradi. Majmuaning shimoliy tomonida joylashgan cherkov tarhi toʻgʻri burchakli boʻlib, yarim doira shaklidagi shift bilan qoplangan. Janub tomonida joylashgan gumbazli cherkovning tashqi tomoni toʻrtburchak, ichi xochsimon tarhga ega.

Ibodatxona ilk nasroniylik davriga (5—7-asrlarga) tegishli boʻlsa-da, uning meʼmoriy uslubi Rim va ellinistik madaniyat yodgorliklarini eslatadi. Maʼbad yunon mifologiyasidagi oy maʼbudasi Selena sharafiga qurilgan, degan daʼvo bor. Taniqli tarixchi Gʻiyosiddin Gʻaybullayevning yozishicha, „Avey“ soʻzi „Oy uyi“ degan maʼnoni anglatadi, bu esa uning Selenaga bagʻishlangani haqidagi versiyani mustahkamlaydi.

Boshqa versiyaga koʻra, bu ov joyi edi. Ibodatxona hovlisida qabrlar topilgan. Qabrtoshlar ust qismlari albanlarga xos uslubda bezatilgan. Toshlardan birida nilufargul va uning tepasida quyosh ramzi tasvirlangan.

Koʻpgina arman manbalari bu joy Avliyo Sargis sharafiga qurilganligini taʼkidlaydi. Biroq bunday joyda, tik qoyalar tepasida, jamoat uchun ochiq boʻlgan ziyoratgoh quriladi, degan fikr toʻgʻri kelmaydi. Sovet davrida ibodatxonaning ichki devorlariga arman xochlari tushirilgan koshinlar va grabar (qadimgi arman) tilida yozilgan matnlar yopishtirilgan.

 Arxitektura xususiyatlari 
Maʼbad majmuasiga ikkita cherkov, ibodatxona, qal’a devorlari va bir nechta yordamchi binolar kiradi. Majmuaning shimoliy tomonida joylashgan cherkov rejasi toʻgʻri burchakli boʻlib, yarim doira shaklidagi tonozli shift bilan qoplangan. Ibodatlar zali deyarli toʻrtburchak shaklga ega, kichik nefli qurbongoh apsisi esa tarhda yarim doira shaklga ega.

Janub tomonida joylashgan gumbazli cherkovning oʻlchami 4,90x5,80 m, tashqi tomoni toʻrtburchak, ichi xochsimon rejali. Xoch qoʻllarining eng uzuni boʻlgan sharqiy qoʻlning uchi yarim doira shaklida, qolgan uchta qoʻl esa toʻrtburchaklar shaklida barpo etilgan. Tarhga koʻra oval (2,7x2x2 m) shaklga ega boʻlgan gumbaz yarim doira ravoqlardan hosil boʻlgan toʻrtburchakda joylashgan. Cherkovning ichki reja tarkibi xochsimon rejaga ega Kabirzoda cherkovini eslatadi. Tashqi makon hajmi boʻyicha cherkov gumbazli zal cherkovlariga yaqin.

Ikkala cherkov ham ikki qavatli inshootda qurilgan va umumxususiyatlariga koʻra ularni birin-ketin qurilgan deyish mumkin Bunga dalolat beruvchi asosiy omillardan biri shundaki, sharqiy devordagi devor qatorlari turli balandliklarga ega.

 Adabiyot 

 Mamedova, Gyulchoxra, Zodchestvo Kavkazskoy Albanii, Baku: Chashioglu, 2004

 „Tarixi abidələrdə yaşayan tariximiz“. Bakı, 2017
 Manbalar