Toshkent modernizmi

Toshkent modernizmi (Toshkent seysmik modernizmi) – sharq meʼmorchiligi va konstruktivizmi bilan uygʻunlashgan sovet davridagi meʼmorchilik yoʻnalishi. Shu yoʻnalishga oid binolar 1960—1980-yillarda Toshkent shahrida barpo etilgan. Toshkent modernizmining asosiy xususiyatlaridan biri klassik modernizmdagi qurilish usullarining mahalliy iqlimga moslashuvchanligida boʻlgan.

 Tarixi 
Toshkent modernizmi sovet meʼmoriy modernizmi (1955—1991) ning bir qismi boʻlgan. 1955-yil 4-noyabrdagi KPSS Markaziy Qoʻmitasi va SSSR Ministrlar Sovetining „Loyihalash va qurilishda ortiqcha bezaklarni bartaraf etish toʻgʻrisida“gi („Об устранении излишеств в проектировании и строительстве“) qarori SSSRda modernizmga oʻtishni boshlab berdi. Biroq 1966-yilda Toshkentda boʻlgan zilziladan keyin shaharning meʼmoriy koʻrinishi boʻyicha keng koʻlamdagi qurilish ishlari amalga oshirildi, koʻplab zamonaviy binolar, turar-joylar qurildi. Bu meʼmoriy yoʻnalish olimlar tomonidan „Toshkent modernizmi“ deb ataldi. Germaniyalik meʼmor Fillip Moyzer esa bu yoʻnalishni „Toshkent seysmik modernizmi“ deb ataydi va bunga tasdiq sifatida aynan 1966-yildagi zilziladan keyin shaharning qiyofasini tubdan oʻzgartirish boʻyicha qilingan qurilish ishlarini misol qilib keltiradi.

Meʼmor Yekaterina Golovatyukga koʻra, Toshkent shahri SSSRning toʻrtinchi yirik shahri sifatida, 2-Jahon urushidan keyingi davrda gʻoyat muhim iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy markazga aylandi. Unga Sharqda sotsialistik tuzumning namunasi boʻlish vazifasi yuklangandi. Ehtimol, aynan shu vazifa tufayli shahar meʼmorchiligi nafaqat Sovet Ittifoqi, balki butun dunyo miqyosida haqiqatan ham betakror koʻrinish kasb etgan. Meʼmor Sergey Choban taʼkidi boʻyicha 1966-yildagi zilziladan keyin shaharni qayta qurish jarayonida, asosan Ittifoqning turli hududlaridan kelgan meʼmorlar va quruvchilarning saʼy-harakatlari tufayli Toshkentning qiyofasi tubdan oʻzgarib ketdi. Oʻsha paytda Toshkent meʼmorchiligida tarixiy meʼmorchilikni zamonaviy uy-joy qurilishi imkoniyatlari bilan uygʻunlashtirish maqsadida noodatiy usullar qoʻllanildi. Bu gʻoyat qiziqarli tajriba boʻlgan boʻlib, bu tajriba Toshkentdan boshqa joylarda ham keng qoʻllanildi. Toshkent modernizmi loyihalari boshqa koʻplab sovet binolaridan oʻziga xos meʼmoriy jihatlari va betakrorligi bilan ajralib turgan.

 1991-yildan keyingi tarixi 
SSSR parchalanib ketganidan keyin deyarli barcha sobiq sovet respublikalarida sovet davriga nisbatan salbiy munosabatlar kuchayadi, bu esa oʻz navbatida oʻsha davr meʼmorchiligiga ham taʼsir qilmasdan qolmaydi. 1991—2016-yillarda Toshkent shahrining meʼmoriy qiyofasi hukumat tomonidan qattiq nazoratga olingan. Natijada Toshkent modernizmiga oid binolarning buzilishi evaziga monumental saroy meʼmorchiligini eslatuvchi oq ustunlar, gumbazlar va alukobond bilan bezatilgan bir xildagi binolar qurila boshlandi. 2017-yilda modernizm namunasi boʻlgan Kinochilar uyi, OʻzSSR Oʻrmon xoʻjaligi vazirligi binosi, Pionerlar saroyi „Tashkent City“ loyihasida doirasida buzib tashlandi. 2018—2019-yillarda Chilonzor savdo markazi (meʼmor Vladimir Spivak), SSSR Davlat bankining Toshkent filiali (meʼmor Boris Blyum) va Tashqi ishlar vazirligi (mʼemor A. Faynleyb) binolari tubdan qayta qurildi. 2024-yilda modernizmga oid 20 ta binolar Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi tomonidan madaniy meros obyektlarining milliy roʻyxatiga kiritildi. Yana 10 ta binolarning (Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi sanʼat saroyi, Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi, „Moviy gumbazlar“ kafesi, Rassomlar uyushmasining koʻrgazma pavilioni, Toshkent davlat sirki, „Turkiston“ konsert zali va uning yozgi maydoni, „Marvarid“ (Jemchug) turar-joy majmuasi, Toshkent teleminorasi, „Xalqlar doʻstligi“ saroyi) maqomi „modernizm obyekti“ga oʻzgartirildi. Ammo hozirda Toshkent modernizmiga oid koʻp binolar taʼmirtalab ahvolga kelib qolgan. 2019-yilda Alerte Héritage tomonidan „Архитектура Узбекистана: черная и красная книга“ loyihasi taqdim etiladi, unda jamoatchilik tomonidan tuzilgan muhofazaga muhtoj boʻlgan eng muhim obyektlar roʻyxatining jamlangan boʻlib, Toshkent modernizmiga oid 42 ta binolar batafsil tavsiflangan.

 Qurilish uslubi 
Toshkent modernizmida sovet modernizmi sharq meʼmorchiligi va konstruktivizmi, oriyentalizm bilan uygʻunlashgan boʻlib, qurilish materiallari sifatida monolit, keramzit-beton, temirbeton, shisha va poʻlatdan koʻproq foydalanilgan.

 Toshkent modernizmiga oid mashhur binolar 

 Alisher Navoiy nomidagi kino saroyi (sobiq „Panorama“ kinoteatri) 

Kinoteatr qurilishi Oʻzbekiston SSR Ministrlar Sovetining 1958-yil 7-avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan boʻlib, qaror asosida Navoiy koʻchasidan 2 gektar yer ajratiladi, 1890 oʻrinli kinoteatrni qurish oʻsha davrdagi yosh meʼmorlar ijodiy jamoasi tomonidan boshlangan boʻlib, ular orasida Sergo Sutyagin, Vladimir Berozin, Yuriy Xaldeyev, Dmitriy Shuvayevlar bor boʻlgan. Kinoteatr 1962—1964-yillarda qurilib, qurilish ishi 1964-yil noyabr oyida yakunlangan. Qurilishdan soʻng unga „Sanʼat saroyi“ deb nom beriladi. Bu madaniyat majmuasi bir-biri bilan bogʻlangan ikkita binolar: notoʻliq dorik ustunini eslatuvchi asosiy zal va yonma-yon joylashgan uzun 2 qavatli foyedan iborat boʻlgan. Tomosha zalni antik davrni oʻzida aks etgan, uzun foye esa modernizm uslubini aks ettiradi. Foyedagi devorlar esa sharq meʼmorchiligi uslubida qilingan. Bino favqulodda seysmik barqaror boʻlib qurilgan boʻlib, 1966-yilgi zilzila unga zarar yetkazmagan. Bunga zal devorlarini (balandligi 22 m, qalinligi 25 sm) egri panel-skorlupdan, shuningdek, tomosha zali toʻsiqlarida esa poʻlat radial fermalarni ishlatish (oʻrtacha toʻsiq oraligʻi 60 m) orqali erishildi. Zal dastlab konsertlar, tantanali yigʻilishlar va majlislar, filmlarni tomosha qilish uchun moʻljallangan. Tadbirlarning turiga qarab, maxsus akustik tizim qurilgan. Zalning elektroakustik jihozlari esa stereofonik tovushni taʼminlaydi. Universal tomosha zali 2300 oʻringa moʻljallangan boʻlib, 34x14 m oʻlchamdagi kinoekranga ega. Ikki qavatli pavilonning asosini esa yigʻma temir-beton elementlardan iborat karkas tashkil etadi. Binoni pardozlashda plastmassa, sirlangan keramika, mahalliy karyerlarning tabiiy toshi, polivinilatsetat boʻyoqlar ishlatilgan. Saroyning ichki qismi dekorativ pannolar bilan bezatilgan (rassomlar Aleksandr Gan va Viktor Gan). 1978-yil 3-avgustda „Sanʼat saroyi“ madaniy yodgorliklar roʻyxatiga kiritildi, 1991-yilda Alisher Navoiy nomidagi Kino saroyi deb nomlandi. 2024-yilda esa majmua Oʻzbekiston Milliy kino sanʼati saroyi deb qayta nomlandi.

 Oʻzbekiston mehmonxonasi 

Mehmonxona 1974-yilda qurilgan boʻlib, 17 qavatdan iborat. Mehmonxona sovet davrida Toshkentda oʻtkaziladigan xalqaro anjumanlar qatnashchilarini qabul qilish uchun moʻljallangan „Inturist“ tizimidagi bosh mehmonxonaga aylanishi kerak boʻlgan. Dastlab bino 750 oʻringa moʻljallangandi, ammo qurilish jarayonida sigʻimi 930 oʻringa yetkaziladi. Mehmonaning meʼmoriy uslubi Yevropa va Sharq uslublarining uygʻunligi boʻlib, binoning eng esda qolarli elementi „panjara“ deb ataladigan ulkan oʻlchamdagi naqshli quyosh panjarasidir. Mehmonxonaning sharqiy fasadi brutalizmning „janubiy“ uslubida ishlangan.

 Xalqlar doʻstligi saroyi 

Saroy 1980-yilda Yevgeniy Rozanov tomonidan konsertlar va bayram tadbirlarini oʻtkazish uchun xuddi shu nomdagi maydonda qurilgan. 1981-yilda foydalanishga topshirilgan. Binoning oʻziga xos meʼmoriy shakli Varaxsha va Kampirtepa arxeologik yodgorliklariga oʻxshash boʻlib, binoning asosi kvadratdan shaklda, toʻrtta devorning barchasi bir xil bezak ega.

Xalqlar doʻstligi saroyining ichki bezaklari 1980-yillarning boshlariga xos boʻlmagan dabdabali bezaklar bilan bezatilgan. Plafonlar Chexoslovakiyadan keltirilgan chiroqlar, qandillar va katta hajmli gips panellar bilan bezatilgan, zinapoyalar zarhal bilan, pollar shakldor parket bilan, ulkan yassi devorlar toʻq koʻk keramika bilan qoplangan.

Saroyning qurilish xarajati shunchalik qimmatga tushganki, undan foydalanish deyarli har doim eksklyuziv boʻlib qolgan. 1980-yillarda bu yerda hukumat syezdlari va konsertlar boʻlib oʻtgan, ammo ular kamdan-kam oʻtkazilgan. Shuning uchun tashqi koʻrinishi bilan qal’aga oʻxshagan inshoot koʻp hollarda boʻm-boʻsh qolgan boʻlib, oʻziga xos „turgʻun“ yodgorlik boʻlgan boʻlib, uning reallikdan ajralganligi va meʼmoriy bezaklarining real ijtimoiy jarayonlarga mos kelmasligi bilan ajralib turgan. Lekin mustaqillikdan keyin saroy konsertlar oʻtkaziladigan asosiy joyga aylandi.

 Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi 

V. I. Lenin Markaziy muzeyining Toshkent filiali binosi 1970-yilda SSSR asoschisi tavalludining 100-yilligiga bagʻishlab qurilgan. Oddiy, ammo mahobatli, deyarli kvadrat shaklda, yorugʻ, har tomondan yaxshi koʻrinadigan qilib qurilgan. Bino toʻrtta yer usti va ikkita yer osti qavatidan iborat, ikkita yuqori qavatda kirish zali va ekspozitsiya xonalari mavjud. Muzeyning yuqori qismi milliy uslubdagi jimjimador panjaralar bilan qoplangan boʻlib, ular bir vaqtning oʻzida toʻsiq konstruksiyalari va quyoshdan himoya qilish vazifasini ham bajaradi.
Hozirgi vaqtda binoda 1876-yilda tashkil etilgan Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi joylashgan boʻlib, muzey bu yerga kelguncha bir necha bor bir joydan ikkinchi joyga koʻchib oʻtgan. Muzeyda 250 ming eksponatdan mavjud boʻlib, ular orasida juda kamyob eksponatlar ham bor.

 Oʻzbekiston badiiy akademiyasi markaziy koʻrgazma zali 

1974-yilda Toshkentning markazida Oʻzbekiston SSR Rassomlar uyushmasining Markaziy Osiyodagi eng yirik koʻrgazma zali ochildi. Koʻrgazma zalining umumiy maydoni 2500 kv. m ni tashkil etadi. Toʻrt qirrali fasadlar meʼmoriy jihatdan sharq meʼmorchiligi uchun anʼanaviy boʻlgan peshtoq shaklida qilingan. Bino fasadlari soddalashtirilgan geometrik naqshlar bilan bezatilgan va bino qoplamasida feruza plitka ishlatilgan. Zalning ichkarisida birinchi qavatdagi koʻrgazma maydoni (haykaltaroshlik va grafika zali) hamda ikkinchi qavat (rassomlik va amaliy sanʼat zali)ni oʻzaro bogʻlovchi ikki rangli xoll joylashgan.

Umuman olganda, bino yaxshi saqlanib qolgan va hozirda ham oʻzining asosiy vazifalarini bajarishda davom etmoqda. Binoga tutash kichik bogʻda yana bir ochiq osmon ostidagi maydon mavjud.

 Marvarid turar joy majmuasi 

1966-yildagi zilziladan keyin hukumat yuqori seysmik mustahkamlikka ega boʻlgan eksperimental uylarni loyihalash va qurish uchun tanlov eʼlon qiladi. Meʼmor Ofeliya Aydinova tanlov ishtirokchilaridan biri boʻlgan. Meʼmor  toʻliq monolit va keramzit-betondan quriladigan „Marvarid“ („Жемчуг“) eksperimental turar joy majmuasi loyihasi bilan ishtirok etib, gʻoliblikni qoʻlga kiritgan. Bino 16 qavatli boʻlib, qurilish ishlari 11 yil davom etib, 1985-yilda turar joy majmuasi qurib bitkazilgan. Oʻsha davrda Toshkentda 20 yaqin 16 qavatli turar joy majmuasi qurilgan, Marvarid turar joy majmuasidan farqi shundaki, ular temirbetondan qurilgan. Marvarid turar joy majmuasi esa Toshkent sharidagi yagona to‘liq monolit va keramzit-betondan qurilgan majmua hisoblanadi. Majmua ikki va to‘rt xonali jami 120 ta xonadonlardan iborat. Birinchi qavatda „Jemchug“ zargarlik doʻkoni joylashgan boʻlib, meʼmor majmuaga shu nomni bergan. Yana shu qavatda majmuada yashovchilar uchun umumiy kirxona, 6 metrli yertoʻla qurilgan. Majmuada 3 ta chiqish: old, orqa va zaxira chiqish joylari bor. 

Hovli-rekreatsiyalar majmuaning asosiy xususiyatlaridan biridir. Har uch qavat 10 metr balandlikdagi umumiy hovliga birlashtirilgan. Majmuada yashovchi Tatyana Rogovaning aytishicha, meʼmor majmuani G‘arbiy Yevropa turar joylari namunasi bo‘yicha qurmoqchi bo‘lgan, ammo oxir-oqibat deyarli barcha harakatlar muvaffaqiyatsizlikka uchragan.

 Toshkent modernizmi binolari roʻyxati 
+NomiMeʼmorlarQurilgan yiliHolatiToshkent ippodromiAsanov R., Gusarova E.1976Qayta qurilganMehnat zaxiralari sport kompleksiLevinshteyn F., Loshkarev A., Miroshnichenko Y., Aynabekov M., Ivanov N., Mamayeva L., Mametova T., Rozenblyum S.1978—19822000-yillarda buzib tashlanganChilonzor 23-mavzeAyir-Babamyan Y., Raytman S., Visotskiy V., Vladamirova M., Zinger B., Korobov V., Krasilnikova K., Krippa A., Monaxova A., Rubanenko B., Rudneva M., Soboleva I., Ulyanitskaya I.1966—1969Rekonstruksiya qilinganToshkent vokzaliRusanov V., Biryukov V., Travyanko L., Sepetiy Y.19682000 va 2010-yilda qayta qurilgani uchun oldingi meʼmoriy qiyofasini yoʻqotganToshkent aeroportiYermolayev Y., Ivanov L., Xusnutdinov I.19702000 va 2010-yilda rekonstruksiya qilinganKosmos mehmonxonasiKondakova M.1964TaʼmirlanganB.Xmelnitskiy koʻchasidagi turar joylarKosinskiy A., Azimov V.1974TaʼmirlanganB.Xmelnitskiy koʻchasidagi 500 xonadonli uyKosinskiy A., Miroshnichenko Y., Azimov V., Demchinskaya I., Mamayeva L.1974TaʼmirlanganB.Xmelnitskiy koʻchasidagi kaskadli uylarKosinskiy A., Miroshnichenko Y., Azimov V., Demchinskaya I., Mamayeva L.1974Qayta qurilgani uchun oldingi meʼmoriy qiyofasini yoʻqotganAviasozlar saroyiOnishenko A., Taxtaganov R., Vohidov M., Korostelov Y.1980Taʼmirtalab holatdaTalabalar shaharchasiKalashnikova Y., Ivashkin M., Sudakov E., Baburskaya Y., Fedorova M.1970TaʼmirlanganYubileyniy sport saroyiAleksandrovich G., Paliyeva O., Yasnogorodskaya N.19702000-yillarda buzib tashlanganToshkent teleminorasiRusanov V., Semashko Y., Kim V., Terziyev-Sarukov N.1978—1985TaʼmirlanganOʻzSSR VDNXning „Paxtachilik“ paviloniBurshteyn L., Kim V., Mitrofanova O., Strogina G.19842003-yilda buzib tashlanganChorsu mehmonxonasiSpivak V., Nefedov L., Zologina N.19822010-yilda rekonstruksiya qilinganHammomKosinskiy A., Axmedov R., Grigoryans G., Melnikov B., Breusenko V., Shakirov R., Muxitdinov S.19772000-yillarda buzib tashlanganChorsu bozoriAzimov V., Adilov S., Bobrovskix Yu., Vanyushin V., Volovaya T., Yermilova T., Muxtarov A., Nigmatullayev P., Strigaleva V., Chuxovich L.1980TaʼmirlanganGuliston restoraniKomissar L., Freytag A.19672004-yilda buzib tashlanganToshkent sirkiAleksandrovich G., Masyagin G.1975TaʼmirlanganGUMKomissar L., Freytag A., Pak I.1972Qayta qurilganHamza nomidagi teatrSidorov A.19682001-yilda rekonstruksiya qilingani uchun oldingi meʼmoriy qiyofasini yoʻqotganLenin nomli maydondagi maʼmuriy majmuaMezensev B., Zaritskiy B., Rozanov Y., Shestopalov V.1967—19692000-yillarda rekonstruksiya qilingani uchun oldingi meʼmoriy qiyofasini yoʻqotganV. I. Lenin nomidagi xiyobonXaldeyev Y., Pershina T., Varakshina O., Dzimas V.19702018-yilda buzib tashlanganRassomlar uyushmasining koʻrgazmalar zaliXayrutdinov R., Tursunov F., Melnikov B., Devlikamova F.1974TaʼmirlanganToshkent pochtamtAleksandrovich G., Gutkina G.19842010-yillarda rekonstruksiya qilinganDavlat bankiAkramova M., Blyum B., Zinkina N., Toʻrayeva A.19722018-yilda buzib tashlanganO‘zSSR Davlat rejasi binosiBleze R., Vladimirova I., Grishko O., Xristich L., Kuranova N.1975—1985Buzib tashlanganRossiya mehmonxonasiMuratov V.19652003-yilda rekonstruksiya qilingani uchun oldingi meʼmoriy qiyofasini yoʻqotganOʻzbekiston mehmonxonasiMerport I., Yershova L., Roshpkin V., Narubanskiy V.19762000-yillarda rekonstruksiya qilinganXalqlar doʻstligi saroyiRozanov Y., Shestopalov V., Shumov Y., Suxanova Y., Berezovskaya L.1981Oʻz meʼmoriy qiyofasidaBolalar dunyosi Ginzburg V., Rochegov A., Koloskova L., Garsiy M., Ludanova N., Plyuxina T., Jukova I.1969Taʼmirtalab holatdaKinochilar uyiXayrutdinov R., Breusenko V., Shakirov R., Azizov A., Kiyevskaya S.19822017-yilda buzib tashlanganYoshlar uyiBleze R., Gorbenko N., Blinov A., Xristich L., Vladimirova I.19762010-yillarda rekonstruksiya qilinganSharq nashriyoti binosiBleze R., Gorbenko A., Vladimirov L., Grishko O., Xristich L.19742012-yilda rekonstruksiya qilinganBuratino kafesiFaxrutdinov E.19652009-yilda buzib tashlanganMoviy gumbazlar kafesiMuratov V.19702000-yillarda rekonstruksiya qilinganSamarqand memorial choyxonasiSutyagin S.19752017-yilda rekonstruksiya qilinganOʻzbekiston tarixi davlat muzeyiRozanov Y., Shestopalov V., Boldichev Y.1970Oʻz meʼmoriy qiyofasidaOʻzbekiston davlat sanʼat muzeyiRozenblyum S., Abdulov I., Nikiforov A.19742000-yillarda rekonstruksiya qilinganPanorama kinoteatriBerezin V., Sutyagin S., Xaldeyev Yu., Shuvayev D., Legostayeva O.19642000-yillarda rekonstruksiya qilinganRespublika matlubot kooperatsiyasi uyiBorovik F., Kleymenov L., Repin Y., Adamov L., Rushkovskiy O.19772000-yillarda rekonstruksiya qilinganZarafshon restoraniSpivak V., Memetov R.19742010-yilda rekonstruksiya qilinganOʻzbekiston qoʻgʻirchoq teatri binosiKuzlyanov V., Zatserkovnaya I., Asqarova G., Kopilov O., Sabirova S.1978—19792019-yilda rekonstruksiya qilinganToshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutiFedorova M., Sepetiy Y.19702000-yillarda rekonstruksiya qilinganMarvarid turar joy majmuasiAydinova O.1974—1985Oʻz meʼmoriy qiyofasida

 Galereya 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 



Turkum:Arxitekturadagi uslublar
Turkum:Oʻzbekiston madaniyati
Turkum:Toshkent arxitekturasi