Turkiya iqtisodiyoti

Turkiya Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) va G20ning asoschi davlatlaridan biri hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiyoti 2023-yilda nominal yalpi ichki mahsulot (YAIM) boʻyicha dunyoda 18-oʻrin, Yevropada esa 8-oʻrinni egallagan. Shuningdek, 2023-yilda xarid qobiliyati pariteti (XQP) boʻyicha dunyoda 11-oʻrinda, Yevropada esa 5-oʻrinda turadi. Xalqaro valyuta jamgʻarmasiga (IMF) koʻra, 2022-yil holatiga, Turkiyada yuqori oʻrta daromadli, aralash bozor iqtisodiyotiga ega boʻlgan rivojlanayotgan iqtisodiyot mavjud. XXI asrning boshidan buyon Turkiya koʻpincha yangi sanoatlashgan davlat sifatida taʼriflanadi . Turkiya dunyoda eng koʻp tashrif buyuriladigan beshinchi mamlakat boʻlib, xalqaro va milliy firmalar tomonidan tashkil etilgan 1,500 dan ortiq ilmiy-tadqiqot markazlariga ega. Turkiya dunyodagi yetakchi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, toʻqimachilik, motorli transport vositalari, transport uskunalari, qurilish materiallari, isteʼmol elektronikasi va uy jihozlari ishlab chiqaruvchilari qatoriga kiradi. OECD mamlakatlari orasida Turkiya juda samarali va kuchli ijtimoiy himoya tizimiga ega; ijtimoiy xarajatlar YaIMning taxminan 12,5 foizini tashkil etadi.

Soʻnggi 20 yil ichida Turkiya iqtisodiyotining moliyaviy va ijtimoiy sohalarida, masalan, 2000-yildan buyon bandlik va oʻrtacha daromadning oʻsishi kabi yirik oʻzgarishlar yuz berdi. 2002-2013-yillar oraligʻida (2009-yildan tashqari) kuchli iqtisodiy oʻsish davri boʻldi. 2014-2020-yillar oraligʻida AQSh dollari asosida nominal YaIM koʻrsatkichlarida oʻsishning sekinlashishi kuzatildi, xususan, 2018-yilda Turkiyaning valyuta va qarz inqirozi davrida. Ammo bu yillarda nominal YaIM boʻyicha oʻsish davom etdi. Bundan tashqari, 2021-yildan boshlab Turkiya YaIM koʻrsatkichlarida barqaror tiklanish va tezroq oʻsish kuzatildi va 2023-yil oxiriga kelib oʻzining eng yuqori qiymatiga yetdi . Oʻsishga qaratilgan moliyaviy siyosatlar, masalan, foiz stavkalarini imkon qadar past darajada ushlab turish (Erdogʻanomika deb ataladi) soʻnggi yillarda yuqori inflatsiyaga olib keldi.

 Tarixi 
 Maʼlumotlar 
Quyidagi jadval 1980-yildan 2023-yilgacha boʻlgan asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlari (2024–2028-yillar uchun Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi (IMF) xodimlarining prognozlari bilan) koʻrsatilgan. 10% dan past inflyatsiya yashil rangda koʻrsatilgan.
YILYaIM
(mlrd. AQSh$PPP)Kishi boshiga YaIM
(AQSh$ XQP)YaIM
(mlrd. AQSh$nominal)Kishi boshiga YaIM
(AQSh$ nominal)YaIM
oʻsishi
(real)Inflatsiya darajasi
(%)Ishsizlik
(%)1980159.23,516.396.62,133.7-0.8%110.6%7.2%1981181.93,926.597.92,113.14.4%36.4%7.2%1982199.74,215.088.91,876.63.4%31.1%7.6%1983217.44,486.285.01,753.34.8%31.3%7.5%1984240.64,857.982.61,668.56.8%48.4%7.4%1985258.85,116.592.81,835.24.3%44.5%6.9%1986282.35,471.0102.31,983.16.9%34.6%7.7%1987318.36,051.1118.92,260.710.0%38.9%8.1%1988336.56,280.3125.02,333.22.1%73.7%8.7%1989350.66,427.2147.72,707.90.3%63.3%8.6%1990397.47,159.3207.53,738.29.3%60.3%8.0%1991414.77,344.8208.43,691.40.9%66.0%7.7%1992449.57,831.6219.23,818.86.0%70.1%7.9%1993497.28,523.4248.64,261.68.0%66.1%8.4%1994480.18,101.2179.43,026.7-5.5%104.5%8.0%1995525.48,729.4233.63,880.97.2%89.6%7.1%1996572.59,368.7250.54,099.27.0%80.2%6.1%1997626.210,096.0261.94,221.97.5%85.7%6.3%1998652.810,376.8275.84,384.53.1%84.7%6.4%1999640.410,035.0256.64,020.3-3.3%64.9%7.2%2000700.310,819.4274.34,238.06.9%55.0%6.0%2001674.910,288.1202.23,082.9-5.8%54.2%7.8%2002729.610,988.4240.23,617.26.4%45.1%9.8%2003786.911,712.5314.84,684.75.8%25.3%9.9%2004887.213,045.3409.16,015.79.8%8.6%9.7%2005997.314,483.1506.27,350.99.0%8.2%9.2%20061,099.515,768.3555.17,961.16.9%9.6%8.7%20071,186.216,804.9680.59,640.65.0%8.8%8.9%20081,218.817,042.0770.810,778.10.8%10.4%9.8%20091,167.416,089.1648.88,941.4-4.8%6.3%13.0%20101,281.017,376.4776.610,533.58.4%8.6%11.0%20111,454.119,459.8838.511,221.411.2%6.5%9.0%20121,550.720,504.4880.111,637.94.8%8.9%8.3%20131,703.722,221.4957.512,489.08.5%7.5%8.9%20141,860.523,945.5938.512,079.34.9%8.9%9.9%20152,022.925,691.1864.110,973.66.1%7.7%10.3%20162,116.226,513.6869.310,891.23.3%7.8%10.9%20172,282.328,242.5858.910,628.97.5%11.1%10.9%20182,406.529,345.6779.79,508.03.0%16.3%10.9%20192,468.729,688.0759.59,132.90.8%15.2%13.7%20202,546.930,490.5720.18,612.31.9%12.3%13.1%20212,953.935,063.5817.59,654.111.4%19.6%12.0%20223,352.039,319.4905.810,621.95.0%64.27%10.8%20233,613.541,887.51,118.613,110.64.5%51.2%10.5%20243,805.643,624.21,340.615,368.23.0%24.2%10.5%20254,005.945,423.91,403.416,103.23.0%17.2%10.5%20264,215.247,296.01,454.216,317.03.0%15.4%10.5%20274,430.949,213.21,515.516,832.43.0%12.0%10.5%20284,659.051,239.51,575.917,332.63.0%10.0%10.5%

 Asosiy iqtisodiy sohalar 
2023-yil noyabr holatiga koʻra, Turkiyada joylashgan 1 086 670 ta roʻyxatdan oʻtgan kompaniya mavjud. Mamlakatda eng koʻp kompaniyalar roʻyxatga olingan sektor ishlab chiqarish boʻlib, sektor 241 362 ta kompaniyaga ega. Keyingi oʻrinlarda ulgurji savdo va xizmatlar sektori mos ravishda 197 476 va 187 325 ta kompaniya egalik qiladi.

 Qishloq xoʻjaligi sektori 
Qishloq xoʻjaligi hali ham Turkiya iqtisodiyotining muhim sohasi boʻlib, mamlakat dunyoning eng yirik oʻn qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilaridan biri hisoblanadi. Bug‘doy, qand lavlagi, sut, parrandachilik, paxta, sabzavot va mevalar asosiy mahsulotlardir; shuningdek, Turkiya dunyodagi eng katta findiq, o'rik va oregano yetishtiruvchisi hisoblanadi.

Turkiya yerlarining yarmi qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan va bu sohada taxminan 15% ishchi kuchi band, ammo qishloq xoʻjaligida ishlaydigan fermerlar soni yarim milliondan kamni tashkil etadi. Qishloq xoʻjaligi Turkiya eksportining taxminan 10% ni va yalpi ichki mahsulotning (YIM) 5% dan koʻprogʻini taʼminlaydi. 2024-yilda qishloq xoʻjaligi subsidiyasiga 380 milliard lira ajratilishi rejalashtirilgan.

Turkiya oziq-ovqat mahsulotlarini katta miqdorda ishlab chiqaruvchi davlat boʻlishiga qaramay, bugʻdoyni import qiluvchi davlat hisoblanadi, va bugʻdoyning koʻp qismi Rossiya va Ukrainadan import qilinadi. Turkiya Yevropa Ittifoqining (YeI) toʻrtinchi yirik sabzavot yetkazib beruvchisi va yettinchi yirik meva yetkazib beruvchisi hisoblanadi. Turkiya YeI Bojxona ittifoqi shartnomasini qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga ham kengaytirishni istaylaydi.

Turkiyaning qishloq xoʻjaligidan chiqadigan issiqxona gazlarining yarmi qoramol hisobiga toʻgʻri keladi. Jahon bankiga koʻra, qishloq xoʻjaligi sektori iqlim oʻzgarishiga moslashishi va texnik yutuqlardan koʻproq foydalanishi kerak. Strategik rejalashtirish Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirligi tomonidan amalga oshiriladi, ammo 2024-yildan keyingi davr uchun hali reja eʼlon qilinmagan . Turkiyada ishlatiladigan deyarli barcha urugʻlar mahalliy tadbirkorlar tomonidan ishlab chiqariladi.

 Sanoat sektori 

 Elektronika va maishiy texnika 

Turkiyaning Vestel kompaniyasi Yevropadagi eng yirik televizor ishlab chiqaruvchisi boʻlib, 2006-yilda qitʼada ishlab chiqarilgan va sotilgan barcha televizorlarning chorak qismini tashkil qilgan. 2005-yil yanvariga kelib, Vestel va uning raqibi boʻlgan Turkiyaning elektronika va maishiy texnika brendi Beko Yevropada ishlab chiqarilgan barcha televizorlarning yarmini tashkil qilgan. Yana bir turk elektronika brendi Profilo Telra 2005-yilda Yevropada uchinchi yirik televizor ishlab chiqaruvchisi boʻlgan.

 Toʻqimachilik va kiyim-kechak 
Turk toʻqimachilik sanoati dunyodagi beshinchi yirik eksportchi hisoblanadi, 2018-yilda mamlakatning yalpi ichki mahsulotining 10% ni tashkil qilgan va 750 000 kishini ish bilan taʼminlagan. 2006-yilda turk kompaniyalari 13,98 milliard dollarlik kiyim-kechak eksport qilgan; shundan 10,67 milliard dollardan koʻprogʻi (76,33%) Yevropa Ittifoqiga eksport qilingan"The Export Performance of the Turkish Clothing Industry in 2006 ," ITKIB.

 Avtomobillar va avtomobil mahsulotlari 

Turkiya avtomobil sanoati Turkiya iqtisodiyotining ishlab chiqarish sektorida muhim rol oʻynaydi va 2022-yilda 1 352 648 dona avtomobil ishlab chiqargan, dunyoda 13-oʻrinni egallagan (2017-yilda ishlab chiqarish 1 695 731 dona avtomobilga yetgan). TEMSA, Otokar va BMC kabi turk avtomobil kompaniyalari dunyodagi eng yirik furgon, avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqaruvchilardan biridir. Togg yoki Turkiya avtomobil qoʻshma korxonasi Turkiyaning birinchi toʻliq elektr transport vositalari ishlab chiqaruvchi kompaniyasidir.

Avtomobil sanoati 1960-yillardan beri iqtisodiyotning muhim qismi boʻlib kelmoqda. Ushbu sohada faoliyat yurituvchi kompaniyalar asosan Marmara mintaqasida joylashgan. Avtomobil ishlab chiqaruvchilar va ehtiyot qismlar yetkazib beruvchilarning klasteri tufayli Turkiya avtomobil sanoati global ishlab chiqarish bazalarining ajralmas qismiga aylandi va 2008-yilda 22,94 milliard dollarlik avtomobil va komponentlar eksport qilgan.

Fiat/Tofaş, Oyak-Renault, Hyundai, Toyota, Honda va Ford/Otosan kabi global avtomobil ishlab chiqaruvchilarning zavodlari mavjud. TEMSA, Otokar va BMC kabi turk avtomobil kompaniyalari dunyodagi eng yirik furgon, avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqaruvchilaridan biridir. Togg yangi turk avtomobil kompaniyasi boʻlib, 2018-yilda elektr transport vositalari ishlab chiqarish uchun tashkil etilgan. Toggning Bursa viloyatidagi Gemlikdagi zavodi 2022-yil 29-oktabrda, Turkiya Respublikasining 99-yilligi munosabati bilan ochilgan.

Turkiyaning yillik avtomobil eksporti, yuk mashinalari va avtobuslarni qoʻshgan holda, 2016-yilda birinchi marta 1 milliondan oshib ketgan, bu xorijiy avtomobil ishlab chiqaruvchilarining yangi modellarga sarmoyalari va Yevropa bozoridagi oʻsish tufayli amalga oshirilgan. Avtomobil Ishlab chiqaruvchilar uyushmasi (OSD) maʼlumotlariga koʻra, Turkiyada joylashgan avtomobil zavodlari 2016-yilda 1,14 million avtomobil eksport qilgan, bu oldingi yilga nisbatan 15% ga koʻp. Avtomobil eksporti ketma-ket toʻrtinchi yil davomida rekord darajaga yetgan. 2016-yilda ishlab chiqarish 9% ga oshgan va 1,48 million birlikni tashkil qilgan, bu esa ketma-ket ikkinchi yil rekord oʻrnatgan. Turkiyada ishlab chiqarilgan transport vositalarining qariyb 80% i eksport qilingan.

 Lokomotivlar va vagonlar 
TÜLOMSAŞ (1894), TÜVASAŞ (1951) va EUROTEM (2006) Turkiyadagi asosiy koʻp birlikli poyezdlar, lokomotivlar va vagonlar, shu jumladan yuqori tezlikli EMU va DMU modellari ishlab chiqaruvchilaridir.

Bozankaya Anqarada joylashgan metro, tramvay va trolleybus transport vositalarini ishlab chiqaruvchi turk kompaniyasi hisoblanadi.

 Mudofaa sanoati 

Boshqa muhim harbiy mahsulotlarga TAI TF Kaan, TF2000 toifasidagi esminets, Milgem toifasidagi korvet, Baykar MIUS Kızılelma UCAV, Baykar Akıncı HALE UCAV, Baykar Bayraktar TB2 MALE UCAV, TAI Aksungur MALE UCAV, TAI Anka MALE UAV/UCAV, Aselsan İzci UGV, Altay asosiy jangovar tanki, T-155 Fırtına oʻziyurar gaubitsa, J-600T raketa, T-129 hujum vertolyoti, A400M, Roketsan UMTAS tankga qarshi raketa, Roketsan Cirit lazer boshqaruvli raketa, Panter gaubitsa, ACV-300, Otokar Cobra va Akrep, BMC Kirpi, FNSS Pars 6x6 va 8x8 APC, Nurol Ejder 6x6 APC, TOROS artilleriya raketa tizimi, Bayraktar Mini UAV, ASELPOD va SOM kruiz raketasi kiradi.

 Temir-poʻlat sanoati 
Turkiya poʻlat ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 8-oʻrinni egallaydi. 2013-yilda umumiy poʻlat ishlab chiqarish 35,134 million tonnani tashkil etdi. 2011-yilda Turkiyaning poʻlat ishlab chiqarishi rekord darajada 34,1 million tonnaga yetdi.

Yirik ishlab chiqaruvchilar (2 million tonnadan ortiq) va ularning dunyodagi eng yirik poʻlat ishlab chiqaruvchi kompaniyalar orasidagi oʻrinlari:
 Erdemir (7,1 million tonna) (47-oʻrin) (Faqatgina Erdemir-Turkiya; Erdemir-Ruminiya kiritilmagan)
 Habaş (4,4 million tonna) (72-oʻrin)
 İçdaş (3,6 million tonna) (76-oʻrin)
 Diler (2,3 million tonna) (108-oʻrin)
 Çolakoğlu (2,1 million tonna) (110-oʻrin)


 Ilm-fan va texnologiya 
Turkiyada 80 dan ortiq texnoparklar mavjud boʻlib, u yerlarda taxminan 6,000 milliy va xalqaro kompaniyalar ilmiy-tadqiqot faoliyatini olib boradi. TÜBİTAK Turkiyada ilm-fan, texnologiya va innovatsiya siyosatini ishlab chiquvchi agentlik hisoblanadi. Turkiya Fanlar Akademiyasi Turkiyada ilmiy faoliyatni rivojlantirishga xizmat qiluvchi mustaqil ilmiy jamiyatdir. TAEK Turkiyaning rasmiy yadroviy energiya instituti boʻlib, uning maqsadlaridan asosiylari yadro energiyasi sohasida akademik tadqiqotlar oʻtkazish va yadroviy texnologiyalardan tinch maqsadlarda foydalanishni oʻz ichiga oladi.

Turkiyaning mudofaa texnologiyalari boʻyicha tadqiqot va ishlanmalar bilan shugʻullanuvchi davlat kompaniyalari qatoriga Turkish Aerospace Industries, ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN, MKE va boshqalar kiradi. Turk Sunʼiy yoʻldosh yigʻish, integratsiyalash va sinov markazi Mudofaa vazirligiga qarashli boʻlib, Turkish Aerospace Industries tomonidan boshqariladi. Turkish Space Launch System Turkiyaning sunʼiy yoʻldoshlarni ishlab chiqish loyihasidir. Bu loyihaga kosmodrom qurish, sunʼiy yoʻldosh uchirish uchun transport vositalarini ishlab chiqish hamda masofaviy yer stansiyalarini tashkil etish kiradi.

 Qurilish va pudrat sektori 

Turkiya qurilish va pudratchilik sanoati koʻplab kompaniyalardan tashkil topgan. 2016-yilda Turkiyaning jami 39 ta qurilish va pudratchilik kompaniyalari „Top 250 International Contractors“ roʻyxatiga kiritilgan. thumb|Bilkent Plaza – Anqarada joylashgan TOKI shtab-kvartirasi.1970-yillarning boshidan 2022-yilning oxirigacha Turk pudratchilari 133 mamlakatda 11 605 dan ortiq loyihalarni yakunlagan. Ularning chet eldagi biznesi hajmi 2022-yilda 472 milliard AQSh dollariga yetgan.

Turkiya kuchli zilzilalarga moyil boʻlgan hudud hisoblanadi. Hozirgi kunda 1999-yildan avvalgi xavfsizlik standartlari va qoidalariga binoan qurilgan binolar jiddiy muammo tugʻdirmoqda. Xususan, yirik shaharlarda koʻplab qayta qurish va qayta tiklash loyihalari amalga oshirilmoqda. 2019-yilda noqonuniy qurilgan binolarni davlatga qoʻshimcha soliq daromadlari keltirish maqsadida qonuniylashtirish uchun amalga oshirilgan amnistiya rejasi 3,1 milliard dollar daromad keltirgan boʻlsa-da, bu rejanining xavfsizlik muammolari eʼtiborsiz qoldirilgani uchun tanqid qilishdi. 2023-yil 6-fevraldagi Turkiya janubidagi ikkita yirik zilzila natijasida, yaqinda qurilgan baʼzi bino va inshootlar xavfsizlik qoidalariga muvofiq qurilmaganligi maʼlum boʻldi.

 Xizmat koʻrsatish sohasi 

 Bank va moliya 

2020-yilda Turkiya bank sektorining umumiy aktivlari qiymati 800 milliard dollardan oshdi. 2021-yil yanvar holatiga koʻra, Turkiyadagi 48 ta bankning 9 880 ta filiali Turkiyaning oʻzida va 71 tasi esa xorijda faoliyat yuritmoqda. 2021-yil holatiga koʻra, Turkiya banklaridagi fuqarolar va rezidentlarning chet el valyutasidagi omonatlari 234 milliard dollarni tashkil etib, bu barcha omonatlarning taxminan yarmiga teng boʻlgan. 2023-yil holatiga koʻra, Turkiya Markaziy Bankining chet el valyutasi zaxiralari 62,6 milliard dollarni tashkil etdi (oʻtgan oyga nisbatan 2,3% oʻsish), oltin zaxiralari esa 52,2 milliard dollarni tashkil etdi (oʻtgan oyga nisbatan 7,2% oʻsish), rasmiy zaxira aktivlari esa 122,4 milliard dollarni tashkil etdi (oʻtgan oyga nisbatan 4,3% oʻsish).

Turkiya Respublikasi Markaziy Banki (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası) 1930-yilda maxsus aktsiyadorlik jamiyati sifatida tashkil etilgan. CBRT banknotlarni chiqarish huquqiga ega yagona organ hisoblanadi. Shuningdek, u davlatning qishloq xoʻjaligi va tijorat korxonalari uchun pul talabini qondirish majburiyatiga ega.

Dastlab 1866-yilda Usmonli fond birjasi (Dersaadet Tahvilat Borsası) sifatida tashkil etilgan va 1986-yil boshida hozirgi kundagi holatida qayta tashkil etilgan Istanbul fond birjasi (ISE) Turkiyaning yagona qimmatli qogʻozlar bozori hisoblanadi. XIX va XX asrning boshlarida Istanbuldagi Bankalar Caddesi (Banklar koʻchasi) Usmoniylar imperiyasining moliyaviy markazi boʻlgan. U yerda Usmoniylar Markaziy Banki (1856-yilda Bank-ı Osmanî sifatida tashkil etilgan va 1863-yilda Bank-ı Osmanî-i Şahane deb qayta tashkil etilgan) va Usmoniylar fond birjasi (1866) joylashgan edi. Bankalar Caddesi 1990-yillargacha Istanbulning asosiy moliyaviy tumani boʻlib qoldi, bu vaqtga kelib koʻplab turk banklari bosh qarorgohlarini Levent va Maslak kabi zamonaviy markaziy ishbilarmonlik tumanlariga koʻchira boshladilar. 1995-yilda Istanbul fond birjasi oʻzining hozirgi binosiga Istinye mahallasiga koʻchdi. 1995-yilda Istanbul oltin birjasi tashkil etilgan. Jahon bankiga koʻra Turkiyada roʻyxatga olingan kompaniyalarning fond bozoridagi kapitallashuvi hajmi 2005-yilda 161,537,000,000 dollarni tashkil etganData – Finance , World Development Indicators, World Bank.


1929-yilda qabul qilingan hukumat qonuni barcha sugʻurta kompaniyalaridan 1929-yilning 26-fevralida tashkil etilgan Millî Reasürans T. A.Ş. (Milliy qayta sugʻurtalash korporatsiyasi) bilan har bir sugʻurta polisining 30% ini qayta sugʻurtalashni talab qilgan. 1954-yilda hayotni sugʻurtalash ushbu talabdan ozod qilingan. Sugʻurta bozori rasmiy ravishda Savdo vazirligi tomonidan tartibga solinadi.

1991-yilgacha Turkiyada xususiy bankni tashkil etish qatʼiy davlat nazorati va qoidalariga boʻysungan. 1991-yil 10-oktabrda (1991-yil 20-oktabrdagi umumiy saylovlardan oʻn kun avval) Bosh vazir Mesut Yılmazning ANAP hukumati hukumat bilan yaqin aloqaga ega beshta taniqli tadbirkorga oʻzlarining kichik xususiy banklarini tashkil etish uchun maxsus ruxsatnomalar berdi. Bularga Kentbank (Süzer Groupga tegishli), Park Yatırım Bankası (Karamehmetga tegishli), Toprakbank (Toprakga tegishli), Bank Ekspres (Betilga tegishli) va Alternatif Bank (Doğanga tegishli) kiradi. Ulardan keyin 1994-1995-yillarda Bosh vazir Tansu Çillerning DYP hukumati davrida bank qonunlari va qoidalariga jiddiy oʻzgartirishlar kiritilganidan keyin boshqa kichik xususiy banklar tashkil etildi. Bu oʻzgarishlar Turkiyada bank tashkil etishni osonlashtirdi, lekin tizimda koʻplab kamchiliklarni ham keltirib chiqardi. 1998-yilda Turkiyada 72 ta bank bor edi, ularning aksariyati tadbirkorlar tomonidan oʻz kompaniyalarining turli sohalardagi, masalan, pudrat, toʻqimachilik va ommaviy axborot vositalariga tegishli investitsiyalarini moliyalashtirish uchun foydalanilgan.

Natijada, 1999 va 2001-yillarda Bosh vazir Bülent Ecevitning DSP hukumati zaif va tartibga solinmagan bank sektori, savdo balansining oʻsib borayotgan saldosi va 1999-yil 17-avgustdagi İzmit zilzilasidan kelib chiqqan ikkita katta iqtisodiy inqirozga duch keldi. 2001-yilgi inqirozdan oldin AQSh dollariga bogʻlangan turk lirasi deregulatsiya qilindi va uning qadri sezilarli darajada pasaydi. Ushbu moliyaviy inqiroz banklar sonini 31 taga kamaytirdi. Bosh vazir Bülent Ecevit iqtisodiyot va ayniqsa zaif bank tizimini tartibga solish uchun taniqli iqtisodchi Kemal Dervişni chaqirishga majbur boʻldi.


Turkiya bank sektoridagi aktivlarning 34% dan ortigʻi Qishloq xoʻjaligi banki (Ziraat Bankası), Uy-joy banki (Yapı Kredi Bankası), Isbank (Türkiye İş Bankası) va Akbankda toʻplangan. Besh yirik davlat banklari 2001-yilda qayta tashkil etilgan. Siyosiy aralashuv minimallashtirildi va kredit siyosati oʻzgartirildi. Turkiyada filiallari boʻlgan koʻplab xalqaro banklar ham mavjud. Shuningdek, mamlakatda islomiy bank amaliyotlarini amalga oshiradigan bir qator arab savdo banklari faoliyat yuritadi.

Koʻp yillar davomidagi past darajali toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (FDI)dan soʻng, 2007-yilda Turkiya 21,9 milliard dollar toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga muvaffaq boʻldi va kelgusi yillarda bundan ham yuqori mablagʻlarni jalb qilishi kutilmoqda. Bir qator yirik xususiylashtirishlar, Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlishi boʻyicha muzokaralar boshlanishi, kuchli va barqaror oʻsish, bank islohoti, chakana savdo va telekommunikatsiya sohasidagi tuzilmaviy oʻzgarishlar xorijiy investitsiyalar koʻpayishiga hissa qoʻshdi.

Hozirgi kunda, Turkiya bank sektori Sharqiy Yevropa, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyodagi eng kuchli va keng tarqalgan sektorlar qatoriga kiradi. 2001-yildan 2008-yilgacha, Turkiya lirasi barqarorligini saqlab qoldi va xalqaro almashinuv valyutasi sifatida qayta tiklandi. Chunki bu vaqtda inflatsiya bitta raqamli koʻrsatkichga tushgandi. 2005-yil 1-yanvardan „Yangi Turk lirasi“ (TRY) joriy etildi. 2006-yil mart oyida, 1 Yangi Turkiya lirasi 1 Shveysariya frankidan qimmatroq edi (1 CHF = 0.994 TRY 2006-yil 1-martda), 2007-yil dekabrigacha Shveysariya franki bilan yaqin muvozanatda boʻlgan. 2009-yil 1-yanvardan Yangi Turkiya lirasi yana „Turkiya lirasi“ deb nomlandi, yangi banknotlar va tangalar joriy etildi. Moliyaviy defitsit katta sanoat xususiylashtirishlardan (garchi kichik miqdorda) foyda koʻrdi. 2008-yil oktyabrdan boshlab bank sektori 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz sababli bosim ostida qoldi. Turk moliyachilari davlatga tegishli banklarni katta moliya sektorlaridagi qarzlarni qaytarishdan ogohlantirdiTurkey warns against potential Bank Runs . Turkiya iqtisodiyoti 2009–2013-yillar orasida oʻsishni davom ettirdi, keyinchalik 2014–2020-yillar orasida esa turgʻunlik va inqiroz davriga kirib qoldi. Turkiya iqtisodiyoti 2020–2023-yillar orasida tiklanishni boshladi.

 Transport 

2013-yilda Turkiyada toʻqson sakkizta aeroport mavjud boʻlgan, ulardan 22 tasi xalqaro aeroportlardir. 2015-yil holatiga koʻra, Istanbul Atatürk Aeroporti dunyodagi 11-eng gavjum aeroport hisoblanadi. Airport Council International maʼlumotlariga koʻra, 2014-yil yanvar va iyul oylarida 31,833,324 yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi. Istanbulning yangi (uchinchi) xalqaro aeroporti dunyodagi eng katta aeroport boʻlishi rejalashtirilgan boʻlib, yillik 150 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatishi mumkin.

Davlatga tegishli Turkiya Davlat Temir Yoʻllari 12,740 km uzunlikdagi temir yoʻl tarmogʻini boshqaradi, bu dunyodagi eng uzun 23 – temir yoʻl tarmogʻi hisoblanadi. 2003-yildan beri Turkiya Davlat Temir Yoʻllari yuqori tezlikdagi temir yoʻl liniyalariga ham investitsiya kiritmoqda. Tarmoq 2,175 km (1,353 mi) uzunlikda boʻlib, dunyodagi eng uzun 9-ta temir yoʻl liniyasi hisoblanadi.

2010-yil holatiga koʻra, mamlakatda 426,951 km uzunlikdagi yoʻl tarmogʻi mavjud boʻlib, ulardan 2,080 km ekspress yoʻllar va 16,784 km boʻlingan yoʻllar hisoblanadi.

2010-yil holatiga koʻra, Turkiyaning savdo flotida 1,199 ta kema (ularning 604 tasi mamlakatda roʻyxatdan oʻtgan) mavjud boʻlib, dunyoda 7-oʻrinda turadi. Turkiyaning qirgʻoq chizigʻida 1,200 km suzish ruhsat etilgan suv yoʻllari mavjud.

2008-yilda mamlakat hududidan 7,555 kilometr (4,694 mi) tabiiy gaz quvurlari va 3,636 kilometr (2,259 mi) neft quvurlari oʻtgan.

 Aloqa 
2008-yil holatiga koʻra, Turkiyada 17,502,000 ta faol telefon liniyasi mavjud boʻlib, bu raqam boʻyicha dunyoda 18-oʻrinda turadi. Mamlakatda 65,824,000 ta roʻyxatga olingan mobil telefon mavjud boʻlib, Turkiya dunyoda 15-oʻrinda turadi. Eng katta telefon operatori Türk Telekom boʻlib, u Turkiyaning eng katta internet xizmat koʻrsatuvchisi TTNETni ham boshqaradi. Mamlakatdagi eng katta mobil telefon operatorlari Turkcell, Vodafone Turkey, Avea va TTNET Mobil hisoblanadi.

Telekommunikatsiyani liberallashtirish jarayoni 2004-yilda Telekommunikatsiya Idorasi tashkil etilganidan soʻng boshlandi va hali ham davom etmoqda. Xususiy sektor kompaniyalari mobil aloqa, uzoq masofali aloqa va Internetga kirish xizmatlarini koʻrsatmoqda. Qoʻshimcha raqamli almashuvlar obunachilar sonining tez oʻsishini taʼminlamoqda; optik tolali kabel va raqamli mikrotoʻlqinli radio relay kabi texnologik yechimlardan foydalanish shaharlararo trunk liniyalarining qurilishi shahar markazlari orasida aloqa oʻrnatishni osonlashtirmoqda.

Mamlakatning uzoq hududlari ichki sunʼiy yoʻldosh tizimi orqali bogʻlanadi. Ushbu telefon xizmatidan foydalanuvchi obunachilar soni tez sur’atlarda oʻsmoqda.

SEA-ME-WE 3 suv osti aloqa kabeli va Turkiyani Italiya, Gretsiya, Isroil, Bolgariya, Ruminiya va Rossiya bilan bogʻlaydigan Oʻrta yer dengizi va Qora dengizdagi suv osti optik tolali kabellar orqali asosiy xalqaro telefon xizmati amalga oshiriladi. 2002-yilda 12 ta Intelsat sunʼiy yoʻldosh er stansiyalari va 328 ta mobil sunʼiy yoʻldosh terminallari mavjud edi.

Türksat A.Ş. Turkiyaning asosiy sunʼiy yoʻldosh operatoridir va Turksat seriyasidagi sunʼiy yoʻldoshlarga egalik qiladi. Göktürk-1, Göktürk-2 va Göktürk-3 Turkiyaning razvedka uchun moʻljallangan Yer kuzatuvchi sunʼiy yoʻldoshlari boʻlib, Turkiya Milliy Mudofaa Vazirligi tomonidan boshqariladi. BILSAT-1 va RASAT ilmiy kuzatuvchi sunʼiy yoʻldoshlari boʻlib, TÜBİTAK Kosmik Texnologiyalar Tadqiqot Instituti tomonidan boshqariladi, u (Turk Havo Yollarining Kosmik Sanayesi va Aselsan bilan birgalikda) Turkiyaning sunʼiy yoʻldoshlarini ishlab chiqarishda ishtirok etadi.

2001-yil holatiga koʻra, mamlakatda 16 ta AM, 107 ta FM va 6 ta qisqa toʻlqinli radio stansiyalari mavjud edi.

2015-yil holatiga koʻra, Turkiyada 42,275,017 ta internet foydalanuvchisi mavjud boʻlib, bu dunyoda 15-oʻrinda. 2012-yil holatiga koʻra, mamlakatda 7,093,000 ta internet xost mavjud boʻlib, bu dunyoda 16-oʻrinda.thumb|Ölüdeniz on the Turkish Riviera

 Turizm 
2019-yilda Turkiya turistlar soni boʻyicha dunyoda oltinchi oʻrinni egalladi, mamlakatga 51,2 million xorijiy turist tashrif buyurgan. Yillar davomida Turkiya koʻplab yevropaliklar uchun mashhur turistik manzilga aylangan. Bugungi kunda mamlakat Gretsiya, Italiya va Ispaniya kabi boshqa Oʻrta yer dengizi davlatlari bilan raqobatlashmoqda. Antalya va Muğla viloyatlaridagi kurortlar sayyohlar orasida juda mashhur.

 Tibbiyot turizmi 
Turkiyada xususiy shifoxonalar koʻp boʻlib, u soʻnggi yillarda tibbiy turizmi sababli katta foyda keltirmoqda. 2019-yilda sogʻliqni saqlash turizmi Turkiya iqtisodiyotiga 1 milliard dollar daromad keltirdi. 2019-yilda sogʻliqni saqlash turizmi doirasida Turkiya shifoxonalarida jami 662,087 nafar bemor davolangan boʻlib, daromadning qariyb 60% plastik jarrohlikdan oʻtgan

 Yirik kompaniyalar 
Forbes Global 2000ning 2024-yilgi roʻyxatidan 10 ta turk ochiq aksiyadorlik kompaniyalari joy olgan. Ushbu roʻyxat Forbes jurnali tomonidan har yili tuziladigan dunyoning eng yirik 2000 ta kompaniyalari roʻyxatidir. Roʻyxatda bank sanoati yetakchilik qiladi, ushbu sektorda toʻrtta kompaniya faoliyat yuritadi. Undan keyin oʻrinlarda aviakompaniya, avtomobilsozlik va chakana savdo turadi va har biri roʻyxatda bitta kompaniyaga ega. Shuningdek, uchta konglomerat ham mavjud. 2024-yildan boshlab roʻyxatda qayd etilgan kompaniyalari quyidagilar:

Dunyodagi o'rni  Kompaniya Sanoat  Aylanma (billion $)  Foyda (billion $)  Assets  (billion $)  Market Value  (billion $)309  Koç Holding Conglomerate 67.36  3.03  96.8  19.27525  İş Bankası Banking 17.6  3.03  100.05  11.49539  Turkish Airlines Airline 21.17  6.84  35.55  13.81666  Akbank Banking 14.7  2.57  64.06  10.15759  VakıfBank Banking 16.34  1.33  96.81  6.59878  Sabancı Holding Conglomerate 23.13  0.64  74.23  6.64893  Ford Otosan Automotive Industry 17.29  2.06  7.35  13.15957  Halkbank  Banking 15.81  0.65  77.98  3.91384  Anadolu Grubu Conglomerate 15.77  0.82  13.27  2.781446 BIMRetailer13.790.645.029.02

 Yalpi ichki mahsulot boʻyicha uzoq muddatli prognozlar 
Quyidagi jadval 2022-yil fevral oyida OECD tomonidan 2030-yildan 2060-yilgacha boʻlgan davrda XQP asosida tuzilgan yalpi ichki mahsulot boʻyicha eng yirik 16 ta iqtisodiyotning uzoq muddatli prognozlari:

+Top 16 largest economies in the world (GDP at 2010 constant PPP in billions USD)Mamlakat2021Mamlakat2030Mamlakat2040Mamlakat2050Mamlakat2060 26,656 36,977 47,306 54,765 62,140  22,675 24,302 28,063 33,363 42,204 10,181 16,603 25,083 32,119 36,527 5,585 5,632 7,507 9,846 12,320 4,743 5,309 5,908 6,0607,068 4,328 4,566 4,9145,934 6,333 3,507 4,2334,776 5,362 5,891 3,328 3,759 4,624 5,168 5,746 3,2313,653 4,492 4,882 5,407 3,174 3,375 3,832 4,620 5,3402,749 3,267 3,800 4,249 4,768 2,613 3,073 3,679 4,148 4,736 2,610 2,675 2,866 2,959 3,366  2,436 2,499 2,692 2,880 3,104  2,027 2,094 2,370 2,698 3,066  1,959 2,062 2,362 2,694 3,046

 Tashqi savdo va investitsiyalar 

Turkiya savdosining katta qismi avtomobilsozlik sanoatiga toʻgʻri keladi. Ushbu sanoatning eng yirik eksporti avtomobillar boʻlib, ularning qiymati $13,2 milliardni tashkil qiladi. Mamlakatdan boshqa yirik eksport tovarlari qatoriga oltin, yuk mashinalari, transport vositalari qismlari va zargarlik buyumlari kiradi, ular umumiy eksportda mos ravishda 6,96 milliard dollar, 5,04 milliard dollar, 4,64 milliard dollar va 3,39 milliard dollarni tashkil qiladi. Ushbu qiymatlar 1992-yilgi Harmonized System tasnifi yordamida hisoblangan. Taqqolash uchun, Turkiya xuddi shu mahsulotlarni, masalan, qiymati $17,1 milliard oltin, $9,8 milliard qayta ishlangan neft, $8,78 milliard avtomobillar, $6,34 milliard transport vositalari qismlari va $5,84 milliard temir mahsulotlarini import qiladi.

Turkiya, shuningdek, Markaziy va Sharqiy Yevropa hamda MDH mamlakatlarida toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarning asosiy manbai hisoblanadi bu hududlarga 1,5 milliard dollardan ortiq investitsiya kiritgan. Investitisiyalarning 32%i Rossiyaga, asosan tabiiy resurslar va qurilish sektoriga, va 46% Turkiyaning Qora dengizdagi qoʻshnilari Bolgariya va Ruminiyaga kiritilgan. Turkiya kompaniyalari Polshada ham sezilarli darajadagi toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarga ega boʻlib, taxminan 100 million dollarni tashkil qiladi.

Qurilish va pudratchi kompaniyalar, masalan, Enka, Rönesans Holding va Tekfen, mamlakat iqtisodiyotida muhim oʻrin tutadi.

Yevropa Ittifoqiga eksportchilar 2026-yildan boshlab CBAM toʻlovini toʻlashlari kerak boʻladi.

Turkiya biznes yuritish erkinligi indeksida koʻplab yaxshilanishlarni amalga oshirdi. Uning reytingi 2017-yildagi 68-oʻrindan 2020-yildagi 33-oʻringa koʻtarildi. 2021-yilda, Turkiya Niderlandiya va Belgiya kabi davlatlardan koʻra yaxshi natijalarni koʻrsatgan.

 Tabiiy resurslar 

 Energy 
Turkiyaning energiya taqchilligi 2022-yilda $80 milliarddan oshdi. Oqibatda katta tashqi savdo taqchilligiga paydo boʻldi. Yevropa Turkiyada energiya samaradorligi va qayta tiklanadigan energiyani qoʻllab-quvvatlaydi. Buning uchun 1 milliard yevrolik Oʻrta hajmli barqaror energiyani moliyalashtirish mexanizmi (MidSEFF) ni ishga tushirgan. 2021-yilda energiya subsidiyalari 200 milliard lirani tashkil etdi. Turkiyada ikki million kambagʻal oila uchun oyiga 150 kVt/soatgacha bepul elektr energiyasi taqdim etiladi.

2019-yilda Xalqaro Energetika Agentligi rahbari Fatih Birol elektr energiyasining narxi pasaygani sababli, Turkiya quruqlikdagi shamol energiyasiga maksimal urgʻu berishi kerakligini aytdi. Koʻmir energiyasi iqtisodi Carbon Tracker guruhi tomonidan modellashtirilgan. Guruh shamol va quyosh elektr stansiyalarining yangi turlari allaqachon koʻmir energiyasidan arzonroqqa ishlashini taxmin qilmoqda. Guruh, shuningdek, mavjud koʻmir zavodlari 2023-yilga kelib yangi quyosh energiyasidan va 2027-yilga kelib esa shamol energiyasidan qimmatroq boʻlishini prognoz qilmoqda.

2019-yilgi energetikaga oid bitimlarning aksariyati qayta tiklanadigan energiya sohasida boʻlgan va kiritilgan investitsiyaning yarmi tashqaridan kiritilgan. 2018-yilda qazilma yoqilgʻi isteʼmolining tashqi xarajatlari YaIMning 1,5 foiziga baholangan. Hukumat aholi uchun gaz va elektr narxlarini belgilaydi,[170] va yuqori energiya narxlari energetika tizimidagi eng muhim muammo hisoblanadi.

2022-yilda energiya importi $97 milliardni tashkil etdi. Isteʼmol narxlarini past darajada ushlab turish siyosati ustuvor vazifa etib belgilandi.

 Qayta tiklanadigan energiya 
Qayta tiklanadigan energiya manbalari Turkiya energiya taʼminotinining chorak qismini tashkil etadi. Baʼzi uylarning tomida quyosh suv isitish tizimlari bor. Yer ostidan chiqadigan issiq suv koʻplab hammomlar va issiqxonalarni isitadi. Turkiyaning gʻarbiy hududlaridagi issiq toshlar nafaqat issiqlik, balki elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun ham yetarlicha sayozdir. Shamol turbinalari asosan gʻarbiy shaharlar va sanoat hududlari yaqinida joylashgan boʻlib, Turkiya elektr energiyasining oʻndan bir qismini ishlab chiqaradi. Asosan sharqiy hududlardagi toʻgʻonlardan olinadigan gidroenergetika toʻliq quvvatidan foydalaniladigan yagona zamonaviy qayta tiklanadigan energiyasi hisoblanadi. Gidroenergetika mamlakat elektr energiyasining taxminan beshdan birini tashkil qiladi, ammo qurgʻoqchilik yillarida ancha kamayib ketadi. Shamol va gidroelektrdan tashqari geotermal, quyosh va biogaz kabi boshqa qayta tiklanuvchilar energiya manbalari mavjud. Ushbu manbalar 2022-yilda Turkiya elektr energiyasining deyarli oʻndan birini ishlab chiqargan. Turkiya qayta tiklanadigan energiya quvvatlari hajmi boʻyicha Yevropada 5-oʻrinni va dunyoda 12-oʻrinni egallaydi. Qayta tiklanadigan energiya manbalarining Turkiyadagi ulushi 2022-yil oxirida 54% ga yetdihttps://www.mfa.gov.tr/turkeys-energy-strategy.en.mfa#:~:text=Furthermore%2C%20T%C3%BCrkiye%20has%20ranked%205th, at%20the%20end%20of%202022. .

Turkiya oʻtin yoqish, shamol tegirmonlaridan foydalanishning uzoq tarixiga ega. XX asr oʻrtalaridan XXI asrning boshlariga qadar mamlakatda koʻplab toʻgʻonlar qurildi. Ammo baʼzilarning fikricha hukumat fuqarolik jamiyatiga energetika siyosatida yetarlicha soʻz bermagan. Bu esa toʻgʻonlar, geotermal elektr stansiyalari va bitta shamol elektr stansiyasi qurilishiga qarshi norozilik namoyishlariga olib keldi. Turkiyaning quyoshli iqlimda joylashganiga qaramay, quyosh energetikasi yetarlicha rivojlanmagan. Elektr energiyasi tizimi moslashuvchan boʻlgani sabab qayta tiklanadigan energiya ulushini osonlikcha 70% ga oshirish mumkin. Quyosh energiyasi elektr tarmogʻi tezroq yaxshilansa va energiya siyosati, ayniqsa, qazilma yoqilgʻi subsidiyalari bekor qilinsa, tezroq kengayishi mumkin.

Koʻplab gibrid elektr stansiyalari rejalari tayyor va batareyalar integratsiya qilinmoqda. Koʻpgina qayta tiklanuvchi energiya manbalariga ega kompaniyalar qatoriga davlat elektr energiyasi kompaniyasi (asosan gidro), Aydem va Kalyon kiradi. Agar qayta tiklanadigan energiya 2030-yilgacha koʻmirdan foydalanishni toʻxtata olsa, aholi sogʻligʻi uchun sezilarli foyda keltiradi. 2022-yil holatiga koʻra, qayta tiklanadigan energiya manbalari 2053-yilgacha issiqxona gazlari chiqarishni net nolga tushirish uchun yetarli emas. Turli elektr transport vositalari ishlab chiqarilmoqda, bu esa qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarishning ortishi va havo ifloslanishini kamaytirishga yordam beradi.

 Qazib olinadigan yoqilgʻi 

 Gaz 
Gaz Turkiya energetikasining chorak qismini taʼminlaydi. Mamlakat har yili 50-60 milliard kubometr tabiiy gaz isteʼmol qiladi, uning deyarli hammasi import qilinadi. Ammo, 2023-yilda Qora dengizda yirik gaz koni ham ish boshlagan.

2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan soʻng bir qator Yevropa davlatlari Rossiya nefti yoki gazini sotib olishni toʻxtatdi, ammo Turkiyaning Rossiya bilan aloqalari yetarli darajada yaxshi boʻlgani sababli neft va gaz sotib olishda davom etmoqda. Turkiya gazining deyarli yarmi Rossiyadan import qilinadi. 2023-yil holatiga koʻra ulgurji gaz qimmat va import uchun katta xarajat boʻladi.

Gazning asosiy qismini uy xoʻjaliklari sotib oladi, undan keyingi oʻrinlarda sanoat va elektr stansiyalari turadi. Aholining 80% dan ortigʻi gaz bilan taʼminlangan, va gaz mamlakatning isitishga boʻlgan talabining yarmini qondiradi. Davlatga qarashli BOTAŞ ulgurji neft va gaz sotuvchisi gaz bozorining 80% ini egallagan va shu shirkat orqali aholi va sanoat isteʼmolchilarini subsidiyalashi mumkin. Barcha sanoat va tijorat isteʼmolchilari, shuningdek, uy xoʻjaliklari maʼlum miqdordan koʻp gaz isteʼmol qilgan taqdirda xususiy yetkazib beruvchilarga ulanishlari mumkin.

 Neft 
Neftning Turkiya energetikasidagi ulushi chorak qismni tashkil etadi. Mamlakat juda oz miqdorda neft ishlab chiqaradi. Shuning uchun neft, benzin va dizel kabi neft mahsulotlarini deyarli toʻliq import qiladi. Benzin va dizelning yarmidan koʻpini avtomobillar isteʼmol qiladi. Turkiya yoʻl transporti uchun suyultirilgan uglevodorod gazi (LPG) ning dunyodagi eng katta isteʼmolchisi hisoblanadi.

Turkiya neftning atigi 7% ni mahalliy ishlab chiqargani sababli, mamlakatning umumiy importi eksportidan ancha koʻp. Bu Turkiya iqtisodiyoti uchun muammoli holat hisoblanadi. 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan soʻng bir qator Yevropa davlatlari Rossiya nefti, benzini va dizelini sotib olishni toʻxtatdi, biroq Turkiyaning Rossiya bilan aloqalari yaxshi boʻlgani sababli, Rossiya importning aksariyat qismini taʼminlaydi.

 Koʻmir 
Koʻmir Turkiya birlamchi energiyasining chorak qismini taʼminlaydi. Kuchli subsidiyalanadigan koʻmir sanoati mamlakat elektr energiyasining uchdan birini ishlab chiqaradi. Tabiiyki Turkiya issiqxona gazlarining uchdan biri ham shu sektor hissasiga toʻgʻri keladi.

Koʻmir havo ifloslanishining asosiy omili boʻlib, butun mamlakat boʻylab aholi sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Turkiyada koʻmir energetikasidan 2030-yilgacha voz kechish 2050-yilgacha 100 mingdan ortiq odamning hayotini saqlab qolishi mumkin. Gazlar chiqarishning chegarasi mavjud, ammo majburiy hisobot maʼlumotlari ommaga ochiqlanmaydi.

Turkiyada qazib olingan koʻmirning 90% dan ortigʻi lingit (jigarrang koʻmir) boʻlib, boshqa turdagi koʻmirga qaraganda atrof-muhitni koʻproq ifloslantiradi. Turkiyaning energetika siyosati gaz importini kamaytirish maqsadida koʻmir elektr stansiyalari uchun lingit qazib olishni ragʻbatlantiradi. Koʻmir ichki energiya ishlab chiqarishining 40% dan ortigʻini taʼminlaydi. Qazib olish 2018-yilda eng choʻqqisiga chiqib, 100 million tonnadan oshib ketgan. Ammo 2019-yilda sezilarli darajada kamayadi. Lekin 2022-yilda yana oshadi. Koʻmirning koʻpgina qismi import qilinadi. Mahalliy lingitdan farqli oʻlaroq, Turkiya qora koʻmirning koʻp qismini Rossiyadan import qiladi. 2022-yilda koʻmir isteʼmoli eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Turkiyadagi eng yirik koʻmir koni Elbistandir.

 Minerallar 

Turkiya mineral resurslar xilma-xilligi boʻyicha dunyoda oʻninchi oʻrinda turadi. Hozirda Turkiyada 60 ga yaqin turli xil minerallar resurslar qazib olinadi. Mamlakatdagi eng katta mineral zaxirasi bor tuziniki boʻlib, Turkiya tuz zaxiralari dunyodagi jami zaxiralarning 72% ini tashkil etadi. CIA World Factbook maʼlumotlariga koʻra, mamlakatdagi boshqa tabiiy resurslar qatoriga temir rudasi, mis, xrom, uran, surma, simob, oltin, kumush, barit, borat, selestin (stronsiy), gʻor, dala shpati, ohaktosh, magnezit, marmar, perlit, pemza, pirit (oltingugurt) va gil kiradi.

2019-yilda Turkiya xrom ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 2-oʻrinni egallagan. Turkiya dunyodagi eng yirik bor tuzi ishlab chiqaruvchisidir. Surma ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda esa 6-oʻrinda turadi. Turkiya dunyoda qoʻrgʻoshin ishlab chiqarish boʻyicha 9-oʻrin, temir rudasi ishlab chiqarish boʻyicha 13-oʻrin, molibden ishlab chiqarish boʻyicha 11-oʻrin, gips ishlab chiqarish boʻyicha 4-oʻrin, grafit ishlab chiqarish boʻyicha 15-oʻrin, shuningdek, tuz ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 11-oʻrinda turadi.

Oltin ishlab chiqarish boʻyicha Turkiya hozirda 22-oʻrinda turadi. Turkiya Yevropa qitʼasidagi eng yirik oltin konlariga ega va hozirda mamlakat Yevropaning eng yirik oltin ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Mamlakat 2020-yilda 42 tonna oltin ishlab chiqargan. Global miqyosdagi konlar safiga 17 million unsiya oltinga ega Kisladaq koni va 10 million unsiya oltinga ega Chöpler kiradi. Mamlakatda 1-10 million unsiya oltin zahirasiga ega 18 ta oʻrta hajmdagi konlar mavjud. Bu konlarga Kiziltepe oltin koni, Salinbas, Hod Maden, Ovacik va Efemchukuru kiradi.

 Atrof-muhit 
COVIDdan keyingi deyarli barcha ragʻbatlantiruvchi choralar atrof-muhitga zarar yetkazdi. Bu koʻrsatkich boʻyicha mamlakat faqat Rossiyadan ortda qolgan. XXI asrda Turkiyaning qazib olinadigan yoqilgʻi uchun subsidiyalari YaIMning taxminan 0,2% ini tashkil etgan. Ushbu sektorga 2020-yil yanvaridan 2021-yil sentyabriga qadar kamida 14 milliard AQSh dollari (aholi jon boshiga 169 AQSh dollari) subsidiya ajratilgan. Davlat banklari va kredit agentliklari tomonidan qazib olinadigan yoqilgʻi sektorini moliyalashtirish mablagʻlari ochiqlanmagan. 2023-yil holatiga koʻra, tabiiy gaz elektr energiyasiga nisbatann koʻproq subsidiyalanadihttps://shura.org.tr/wp-content/uploads/2023/09/SHURA-2023-08-YO-Elektrifikasyon.pdf .

 Bandlik 
2021-yilda kasaba uyushmalari TurkStat ning ishsizlik pasaygani haqida keltirgan maʼlumotlarini tanqid qilgan. Chunki hukumatning bandlik agentligi ishsizlik oʻsganini taʼkidlagan. Ekologlar atrof-muhitni yaxshilash uchun baʼzi harakatlar iqtisodiyotga ham foyda keltirishi mumkin deyishadi. Masalan: Turkiyada shamol va quyosh energiyasiga investitsiyalar kiritish koʻplab ish oʻrinlari yaratishi va qazib olinadigan yoqilgʻi sektoriga raqobatbarchi boʻlishini taʼkidlaydilar.

 Qashshoqlik 
Turkiya 2000-yillarning boshidan 2010-yillarning oʻrtalariga qadar qashshoqlikni kamaytirish borasida barqaror yutuqlarga erishgan.

 Hududiy tafovutlar 
Eurostat maʼlumotlariga koʻra, xarid qobiliyati pariteti boʻyicha Turkiyaning aholi jon boshiga YaIMi 2018-yilda Yevropa Ittifoqi oʻrtacha koʻrsatkichining 64 foizini tashkil etgan. Istanbul Turkiyaning eng katta YaIMga va aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YAIMga ega shaharidir.

Boylik asosan mamlakatning shimoli-gʻarb va gʻarbiy qismlarida toʻplangan, sharqiy va janubi-sharq qismlari esa qashshoqlik, ishlab chiqarishning pastligi va yuqori ishsizlikdan aziyat chekmoqda. Ammo, XXI asrning birinchi yigirma yilligida Turkiya YaIMining tez sur’atlarda oʻsishi (qisqa muddatli turgʻunlik va tanazzul davrlarini hisobga olmaganda) natijasida Anatoliyaning baʼzi qismlari yuqori iqtisodiy standartlarga erisha boshladi. Bu shaharlar Anatoliya yoʻlbarslari deb ataladi.

 Richest and poorest NUTS-2 regions (GDP PPP 2017) 
 Region GDP per capita 2017 in euros As % of EU-28 average 20,282  52.73%RichestIstanbul29,000  60.8%Ankara28,900  58.33%Kocaeli25,000  55.2%Bursa22,000  52.4%Tekirdağ20,700  51.65%Izmir18,500  48.1%Antalya17,600  45.76%Balıkesir17,000  44.2%Aydın16,500  42.9%Zonguldak16,000  41.6%Manisa15,590  40.53%Adana14,600  37.96%Kırıkkale14,000  39%Konya14,400  36.4%Samsun13,200  34.32%Kayseri12,000  31.2%Trabzon11,000  28.598%Kastamonu10,000  26%Erzurum9,600  24.96%Hatay9,000  23.098%Malatya8,600  22.358%Gaziantep8,000  20.8%Mardin7,700  20.02%Şanlıurfa7,000  18.2%Ağrı6,500  16.9%PoorestVan6,000  15.6%

Source: Eurostat – ESA 95

 Richest and poorest NUTS-1 regions (GDP PPP 2017) 
 Region GDP per capita 2017 in euros As % of EU-28 average 20,282  52.73%RichestIstanbul24,000 62.395%East Marmara22,500 58.495%West Anatolia20,900 54.336%West Marmara19,700 51.216%Aegean19,400 50.435%Mediterranean15,900 41.3363%West Black Sea14,300 37.177%Central Anatolia13,800 35.877%East Black Sea12,500 32.497%Northeast Anatolia9,400 24.44%Southeast Anatolia8,650 23.089%PoorestCentral East Anatolia8,600 22.358%

Source: Eurostat – ESA 95

 Manbalar 





 Tashqi havolalar 

 Turkey Trade Statistics, World Bank
 Green growth knowledge platform