Chaco provinsiyasi

Chaco ( ) —– Argentinaning 23 ta provinsiyasidan biri. Maʼmuriy markazi Resistencia shahri. Chaco mamlakatning shimoli-sharqida joylashgan.

Ushbu hudud gʻarbdan Salta va Santiago del Estero, shimoldan Formosa, sharqdan Corrientes va janubdan Santa Fe bilan chegaradosh. Undan tashqari, provinsiya Paragvayning Ñeembucú departamenti bilan chegaralanadi. 2022-yil holatiga koʻra provinsiya maydoni 99,633 km², aholisi esa 1,142,963 kishini tashkil etadi. Bu statistika bilan provinsiya Argentina tarkibidagi yigirma uch provinsiyadan hududiy jihatdan oʻn ikkinchi, aholisi boʻyicha esa oʻn birinchi oʻrinda turadi.

2010-yilda Chako Argentinada bir nechta rasmiy tilni qabul qilgan ikkinchi provinsiya boʻlgan. Ushbu tillar Kom, Moqoit hamda Wichi tillari boʻlib, ushbu tillarda Toba, Mokovi va Vichi qabilalari soʻzlashadi. Chako tarixdan Argentinaning eng kambagʻal mintaqalaridan biri boʻlib kelgan. Hozirgi kunda yalpi ichki mahsulot aholi jon boshiga hisoblaganda hamda inson taraqqiyoti indeksi boʻyicha oxirgi oʻrinda turadi.

 Etimologiyasi 
Chako soʻzi Quechua tilidagi chaku soʻzidan olingan boʻlib, ov hududi yoki Ink imperiyasi aholisi tomonidan qoʻllangan ov texnikasini nomlash uchun qoʻllangan soʻz hisoblanadi.

Iezuit missioneri Pedro Lozano tomonidan 1733-yilda Ispaniyaning Kordova shahrida nashr etilgan Buyuk Chaco Gualamba kitobida ushbu soʻz etimologiyasi mintaqada yashovchi koʻplab millatlarni ifodalashini yozib oʻtgan. Ular ovga chiqqanlarida koʻp joylardan vicuña va guanacoslarni toʻplaydilar. Buni Peru tub aholisi chacu deb atashgan va keyinchalik ispanlar ushbu soʻzni Chaco tarzida qoʻllay boshlashgan.

Qadimiy hujjatlarda ushbu atama haqidagi maʼlumotlar Peruning vitse-prezidenti Fernando Torres de Portugal y Mesía 1589-yilda oʻsha davrdagi Tucuman gubernatori Juan Ramírez de Velasco tomonidan yozilgan maktubdan maʼlum boʻlib, u hududni Chaco Gualama deb atagan.

 Geografiyasi 
Chaco pravinsiyasi Gran Chaco viloyatining janubiy qismida joylashgan boʻlib, Argentina, Paragvay va Bolivia hududlarini qamrab olgan tekislik hisoblanadi.

Chako provinsiyasi  kishilik hududni qamrab oladi hamda Argentinaning oʻn ikkinchi yirik provinsiyasi hisoblanadi. Viloyatdagi eng baland joy ham eng gʻarbiy Taco Pozo munitsipaliteti yaqinida dengiz sathidan  balandlikda joylashgan.

Paraná va Paragvay daryolari Chaco pravinsiyasi Corrientes pravinsiyasidan va Paragvay respublikasidan ajratib turadi. Shimoliy tomonda Bermejo daryosi Chaco viloyatini Formosa viloyatidan ajratib turuvchi, boshqa tabiiy chegarani hosil qiladi.

Janubiy qismda chegara 28 ta parallel chegarani bosib oʻtadi va bu hududni Santa Fe viloyati ajratib turadi. Gʻarbda esa Salta va Santiago del Estero bilan chegaradosh hisoblanadi.

Boshqa muhim daryolar: Negro, Tapenagá, Palometa va Salat, barchasi Parana daryosining irmoqlari yoki boʻlinmalaridir.

 Iqlimi 
Provinsiyada subtropik iqlim mavjud. U ikki xil iqlim zonalariga boʻlinadi. Sharqda namroq, markaz va gʻarbda quruq subtropik iqlim. Viloyatning sharqiy qismlarida quruq mavsumi boʻlmagan nam subtropik iqlim hukm suradi. Gʻarbda yogʻingarchilik kam boʻlgan hududlarda subtropik iqlim kuzatiladi. Bu yerda qish fasli quruq boʻlib, potentsial bugʻlanish yogʻingarchilikdan yuqori boʻlgani sababli, Kyoppen iqlim tasnifiga koʻra yarim quruq iqlim (BS) deb tasniflanadi..

 Yogʻingarchilik 
Provinsiyaning eng nam (sharqiy) qismlarida yogʻingarchilik yil davomida qurgʻoqchilik mavsumisiz boʻladi. Ushbu hududlarda yiliga taxminan 1400 mm (55 in) yomgʻir yogʻadi.

 Harorati 
Oʻrtacha yillik harorat 21 va 23 °C (70 va 73 °F) orasida boʻladi. Bu shimolidan janubiga qarab kamayadi. Yozlar issiq boʻlib, viloyatning sharqiy qismlarida harorat 38 dan 41 °C gacha (100 dan 106 °F gacha) boʻlishi mumkin. Gʻarbiy qismlar qitʼa taʼsiri tufayli haroratlarda koʻproq oʻzgarishlarga duch keladi. Yozdagi ekstremal haroratlar koʻpincha  dan oshadigan haroratlar bilan yanada ekstremalashadi. Qish mavsumida janubdan kirib keladigan sovuq, qutbiy havo oqimlari ayoz va haroratning nol darajadan pastga tushishiga sabab boʻlishi mumkin. Yozda viloyat yuqori quyosh radiatsiyasi taʼsiriga uchrashi natijasida, hududda past bosimli tizim shakllanadi.

 Namlik 
Viloyatning iqlimi tufayli havoning namligi yuqori darajada saqlanadi.

 XX asrda 
XIX asr oxiri va XX asrning dastlabki oʻn yilliklari oraligʻida viloyat turli-tuman muhojirlarni oʻz bagʻriga olgan. Ular orasida Germaniya, Kanada, Volga boʻyi nemislari va Rossiya mennonitlari ham bor boʻlgan. Ushbu muhojirlar, boshqa muhojirlar bilan bir qatorda, Chakoni sut mahsulotlari va mol goʻshti yetishtirishi bilan mashhur boʻlgan samarali qishloq xoʻjaligi hududiga aylantirishga muvaffaq boʻlganlar.

 Siyosiy tuzilmasi 

1951-yilda hudud viloyatga aylangan va uning nomi Provincia Presidente Perón deb oʻzgartirilgan. Viloyat 1955-yilda prezident Xuan Peron hukumati agʻdarilganidan keyin yana qayta nomlanib, tarixiy Chacoga oʻzgartirilgan. Biroq, Chaco saylovchilari keyingi saylovlarda peronist nomzodlarni, xususan, 1960 va 1970-yillarda gubernator sifatidagi uchta muddatli harbiy aralashuv tufayli qisqartirilgan Deolindo Bittelni qoʻllab-quvvatlashni davom ettirganlar. Keyinchalik, Bitell 1983-yilgi Argentina prezidentlik saylovlarida vitse-prezidentlikka nomzodini qoʻygan. Soʻngra, viloyat poytaxti Rezistensiada shahar hokimi boʻlib ishlagan.

 Infratuzilmasi 

Asfaltlangan avtomobil yoʻllarining kamligi sababli Chako yoʻlovchi temir yoʻl xizmatlariga haddan tashqari bogʻlanib qolgan. Shu sababli Chako 1990-yillarning boshlarida milliy temir yoʻllarning xususiylashtirilishi va yoʻnalishlarning yopilishidan jiddiy zarar koʻrgan.1997-yilda, 1948-yildagi temir yoʻllar milliylashtirilganidan beri Ferrocarriles Argentinos davlat kompaniyasi tomonidan boshqarib kelingan xizmatlar Chaco Temir yoʻl Xizmatlari (Servicios Ferroviarios del Chaco S. A. – SEFECHA) tomonidan oʻz zimmasiga olingan. Shu tariqa, SEFECHA oʻsha paytda Argentinada yagona davlat mulki boʻlgan shaharlararo temir yoʻl xizmatiga aylandi. SEFECHA hozirda yiliga deyarli bir million yoʻlovchini tashiydi va viloyatning 2002-yilgi inqirozdan jadal tiklanishiga hissa qoʻshgan.

 Kambagʻallik 

Chaco viloyati aholining 49,3 foizi daromadi boʻyicha qashshoqlik chegarasidan quyida umr kechirishi va 2009-yilda ikki yoshdan besh yoshgacha boʻlgan bolalarning 17,5 foizi toʻyib ovqatlanmasligi holatidan aziyat chekishda davom etmoqda. Argentina viloyatlari orasida u aholi jon boshiga YaIM boʻyicha faqat qoʻshnilari Formosa va Santyago del Esterodan yuqorida turadi. Inson taraqqiyoti indeksi boʻyicha Argentinada 21-oʻrinni egallaydi.

 Rasmiy tillar 
2010-yilda Chaco Argentinada Corrientesdan keyin mahalliy tillarni viloyat ichida rasmiy deb eʼlon qilgan ikkinchi viloyat boʻlgan. Chacoda ispan tilidan tashqari uchta mahalliy til rasmiy maqomga ega boʻlgan. Bular Kom, Moqoit va Wichí tillaridir.

 Aholisi 
2022-yilgi Argentina milliy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Chaco provinsiyasida 1 142 963 nafar aholi istiqomat qiladi.

 Iqtisodiyot 
Chaconing iqtisodiyoti, mintaqadagi aksariyat iqtisodiyotlar singari, nisbatan rivojlanmagan boʻlsa-da, 2002-yildan buyon kuchli sur’atda tiklanib kelmoqda. 2006-yilda bu koʻrsatkich 4,397 milliard AQSH dollariga yoki aholi jon boshiga 4,467 AQSH dollariga teng boʻlishi taxmin qilingan (bu milliy oʻrtacha koʻrsatkichning yarmiga teng boʻlib, Argentinada uchinchi eng past natija hisoblanadi). Chako iqtisodiyoti xilma-xil boʻlsa-da, uning qishloq xoʻjaligi sohasi oʻtgan oʻn yil davomida takrorlanib turgan qurgʻoqchiliklar tufayli qiyinchiliklarga duch kelgan. thumb|Tannin factory in Puerto Tirol.
Chacoda qishloq xoʻjaligining rivojlanishi asosan quebracho daraxtini va paxtani tijorat maqsadida yetishtirish bilan bogʻliq. Hozirda Chaco Argentina milliy paxta ishlab chiqarishining 60 foizini taʼminlamoqda. Qishloq xoʻjaligi oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish esa Argentinaning umumiy ishlab chiqarish hajmining 17 foizini tashkil etadi. Bunga soya, jo‘xori va makkajo‘xori kabi ekinlar kiradi. Janubda shakarqamish, kamroq darajada guruch va tamaki ham yetishtiriladi.

Zebu bilan chatishtirilgan qoramol zotlari yuqori haroratlarga, oʻt-oʻlan tanqisligiga va vaqti-vaqti bilan sodir boʻladigan suv toshqinlariga intensiv parvarishlangan sof zotlarga qaraganda yaxshiroq moslashadi deb hisoblanadi. Sanoat viloyat iqtisodiyotining taxminan 10 foizini tashkil etadi va mahalliy paxtadan ishlab chiqarilgan toʻqimachilik mahsulotlari, neft va koʻmir qazib olish, hamda shakarqamishdan olinadigan shakar, spirt va qogʻozni oʻz ichiga oladi.

Chaco viloyatida Chaco milliy bogʻi joylashgan, biroq viloyatda turizm sohasi yaxshi rivojlanmagan. Viloyatning asosiy aeroporti – Resistencia xalqaro aeroporti yiliga 100 000 ga yaqin yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadi.

 Hukumat 
Viloyat hukumati uchta boʻlimga boʻlingan. Bulardan birinchisi Xalq tomonidan saylanadigan gubernator boshchiligidagi ijro etuvchi hokimiyat. U vazirlar mahkamasini tayinlaydi. Keyingilari qonun chiqaruvchi va qozilik. Ular oliy sud tomonidan boshqariladi va bir nechta quyi tribunallar tomonidan amalga oshiriladi.

Chaco provinsiyasining Konstitutsiyasi viloyatning rasmiy qonunini tashkil qiladi.

Argentinada eng muhim huquqni muhofaza qiluvchi tashkilot Argentina Federal politsiyasidir, ammo qoʻshimcha ishlar Chaco provinsiyasi politsiyasi tomonidan amalga oshiriladi.
 Siyosiy boʻlinishi 
Viloyat 25 ta departamentga boʻlingan (ispancha: departamentos).
DepartmentSeatArea(km2)Population(2010)Population(2001)Density(2010) Almirante BrownPampa del Infierno17,27634,07529,0861.97BermejoLa Leonesa2,56225,05224,2159.77 ChacabucoCharata1,37830,59027,81322.19 Comandante FernándezPresidencia Roque Sáenz Peña1,50096,94488,16464.6312 de OctubreGeneral Pinedo2,57622,28120,1498.652 de AbrilHermoso Campo1,5947,4327,4354.66Fray Justo Santa María de OroSanta Sylvina2,20511,82610,4855.36General BelgranoCorzuela1,21811,98810,4709.84General DonovanMakallé1,48713,49013,3859.07General GüemesJuan José Castelli25,48767,13262,2272.63IndependenciaCampo Largo1,87122,41120,62011.98LibertadPuerto Tirol1,08812,15810,82211.17Libertador General San MartínGeneral José de San Martín7,80059,14754,4707.58MaipúTres Isletas2,85525,28824,7478.85Mayor Luis J. FontanaVilla Ángela3,70855,08053,55014.859 de JulioLas Breñas2,09728,55526,95513.61OʻHigginsSan Bernardo1,58020,13119,23112.74Presidencia de la PlazaPresidencia de la Plaza2,28412,49912,2315.47Primero de MayoMargarita Belén1,86410,3229,1315.53QuitilipiQuitilipi1,54534,08132,08322.05San FernandoResistencia3,489390,874365,637112.03San LorenzoVilla Berthet2,13514,70214,2526.88Sargento CabralColonia Elisa1,65115,89915,0309.63TapenagáCharadai6,0254,0974,1880.6825 de MayoMachagai2,35829,21528,07012.39

 Qishloqlar 
 Aviá Teraí
 Colonia Aborigen El Pastoril
 Colonia Baranda
 Colonias Unidas
 Comandancia Frías
 Cote Lai
 El Espinillo
 El Sauzal
 El Sauzalito
 El Tacuruzal
 Estación General Obligado
 Fortín Las Chuñas
 Fuerte Esperanza
 General Vedia
 Haumonia
 La Chiquita
 La Escondida
 La Leonesa
 La Liguria
 Las Garcitas
 Mesón de Fierro
 Napenay
 Pampa Landriel
 Pampa Mangrullo
 Paraje San Fernando
 Pueblo Clodomiro Díaz
 Puerto Bastiani
 Puerto Eva Perón, Chaco
 Puerto Lavalle
 Samuhú, Chaco
 Selvas del Río de Oro
 Villa Jalón

 Yana qarang 
 Campo del Cielo
 Napalpí massacre

 Manbalar 

 Havolalar 

 Official website (Spanish)
 Pictures of Chaco 

Turkum:Argentina provinsiyalari