Korxona resurslarini rejalashtirish (ERP)

Korxona resurslarini rejalashtirish (ERP) – bu asosiy biznes jarayonlarini birlashtirilgan holda boshqarish boʻlib, koʻpincha real vaqt rejimida dasturiy taʼminot va texnologiyalar yordamida amalga oshiriladi. ERP odatda biznes boshqaruvi dasturlarining bir toifasi sifatida tanilgan boʻlib, tashkilot koʻplab biznes faoliyatlaridan maʼlumotlarni yigʻish, saqlash, boshqarish va tahlil qilish uchun foydalanishi mumkin boʻlgan turli xil dasturlardan iborat majmua hisoblanadi. ERP tizimlari mahalliy yoki bulutli asosda boʻlishi mumkin. Soʻnggi yillarda bulutli dasturlar internetga ulanish imkoniyati boʻlgan har qanday joydan maʼlumotlarning osongina mavjud boʻlishidan kelib chiqqan holda samaradorlikning oshishi tufayli ommalashdi.

ERP umumiy maʼlumotlar bazalari yordamida asosiy biznes jarayonlarining integratsiyalashgan va doimiy yangilanadigan koʻrinishini taqdim etadi. ERP tizimlari biznes resurslarini (naqd pul, xomashyo, ishlab chiqarish quvvati) va biznes majburiyatlarining holatini (buyurtmalar, xarid buyurtmalari, ish haqi) kuzatib boradi. Tizimni tashkil etuvchi dasturlar turli boʻlimlar (ishlab chiqarish, xarid qilish, savdo, buxgalteriya va boshqalar) oʻrtasida maʼlumotlarni almashadi. ERP barcha biznes funksiyalari oʻrtasida axborot oqimini taʼminlaydi va tashqi tomonlar bilan aloqalarni boshqaradi.

Gartner maʼlumotlariga koʻra, global ERP bozorining hajmi 2021 yilda 35 milliard dollar deb baholangan. Dastlabki ERP tizimlari katta korxonalarga qaratilgan boʻlsa-da, kichik korxonalar ham tobora koʻproq ERP tizimlaridan foydalanmoqdaRubina Adam, Paula Kotze, Alta van der Merwe. 2011. Acceptance of enterprise resource planning systems by small manufacturing Enterprises. In: Proceedings of the 13th International Conference on Enterprise Information Systems, edited by Runtong Zhang, José Cordeiro, Xuewei Li, Zhenji Zhang and Juliang Zhang, SciTePress, p. 229 – 238.

ERP tizimi turli tashkilot tizimlarini birlashtiradi va xatoliksiz tranzaktsiyalar va ishlab chiqarishni osonlashtiradi, shu bilan tashkilotning samaradorligini oshiradi. Biroq, ERP tizimini rivojlantirish anʼanaviy tizim rivojlanishidan farq qiladi. ERP tizimlari odatda maʼlumotlar bazasi sifatida maʼlumotlar omborini ishlatadigan turli xil kompyuter texnikasi va tarmoq konfiguratsiyalarida ishlaydiKhosrow–Puor, Mehdi. (2006). Emerging Trends and Challenges in Information Technology Management. Idea Group, Inc. p. 865..

 Kelib chiqishi 
Gartner Group 1990-yillarda"A Vision of Next Generation MRP II", Scenario S-300-339, Gartner Group, April 12, 1990 ERP qisqartmasini birinchi marta ishlatgan boʻlib, materiallar talablarini rejalashtirish (MRP) va keyinchalik ishlab chiqarish resurslarini rejalashtirish (MRP II) hamda kompyuterga integratsiyalashgan ishlab chiqarish imkoniyatlarini oʻz ichiga oladi. Ushbu atamalarni almashtirmasdan, ERP ishlab chiqarishdan tashqarida ilovalarni integratsiyalashuvining evolyutsiyasini aks ettiradigan keng qamrovli tushuncha boʻldi.

Barcha ERP paketlari ishlab chiqarish yadrosidan kelib chiqmagan; ERP yetkazib beruvchilari oʻz paketlarini turli moliya va hisob, texnik xizmat va inson resurslari komponentlari bilan toʻplashni boshladilar. 1990-yillarning oʻrtalariga kelib, ERP tizimlari barcha asosiy korxona funksiyalarini qamrab oldi. Hukumat va notijorat tashkilotlar ham ERP tizimlaridan foydalanishni boshladilar. ERP tizimini tanlash metodologiyasi – bu korxona resurslarini rejalashtirish (ERP) tizimini tanlashning rasmiy jarayoni. Mavjud metodologiyalar orasida: Kuiper’s funnel usuli, Dobrinning uch oʻlchovli (3D) veb-asosidagi qarorlarni qoʻllab-quvvatlash vositasi va Clarkston Potomac metodologiyasi kiradi.

 Kengayish 
ERP tizimlari 1990-yillarda tez oʻsishni boshdan kechirdi. 2000 yil muammosi tufayli koʻplab kompaniyalar eski tizimlarini ERP bilan almashtirish imkoniyatidan foydalangan.

ERP tizimlari dastlab mijozlar va jamoatchilikka bevosita taʼsir koʻrsatmaydigan orqa ofis funksiyalarini avtomatlashtirishga qaratilgan edi. Mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish (CRM) kabi old ofis funksiyalari bevosita mijozlar bilan ishladi yoki elektron biznes tizimlari, masalan, elektron tijorat va elektron hukumat yoki yetkazib beruvchi bilan munosabatlarni boshqarish (SRM) internet tashqi tomonlar bilan muloqotni osonlashtirganidan keyin integratsiyalashdi.

„ERP II“ atamasi 2000 yilda Gartner Publications tomonidan chop etilgan „ERP Is Dead—Long Live ERP II“ maqolasida kiritilgan. Bu xodimlar va sheriklar (masalan, yetkazib beruvchilar va mijozlar) uchun ERP tizimlariga real vaqt rejimida kirishni taʼminlaydigan veb-ga asoslangan dasturiy taʼminotni tasvirlaydi. ERP II roli anʼanaviy ERP resurslarini optimallashtirish va tranzaktsiyalarni qayta ishlashdan kengaydi. Faqat sotib olish, sotish va boshqalarni boshqarish oʻrniga, ERP II oʻz boshqaruvi ostidagi resurslardagi maʼlumotlardan foydalanib, korxonaning boshqa korxonalar bilan hamkorlik qilishiga yordam beradi. ERP II birinchi avlod ERP’dan koʻra moslashuvchanroq. ERP tizimining imkoniyatlarini tashkilot ichida cheklash oʻrniga, u korporativ cheklovlarni olib tashlab, boshqa tizimlar bilan muloqot qilishni oʻz ichiga oladi. Korxona ilovalar toʻplami bu kabi tizimlar uchun alternativ nomdir. ERP II tizimlari odatda taʼminot zanjiri boshqaruvi (SCM), mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish (CRM) va biznes intellekti (BI) kabi hamkorlik tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlash uchun turli elektron biznes texnologiyalaridan foydalanadi. Kompaniyalarning katta qismi ERP kompaniyasini sotib olish oʻrniga ERP tizimida kuchli boshqaruv maqsadlarini amalga oshirishga intilmoqda.

Ishlab chiquvchilar hozirda ERP tizimiga mobil qurilmalarni integratsiyalashga koʻproq eʼtibor berishadi. ERP yetkazib beruvchilari ERP’ni ushbu qurilmalarga, shuningdek boshqa biznes ilovalariga kengaytirmoqda, shunda bizneslar uchinchi tomon ilovalariga tayanishi shart emas. Masalan, Shopify elektron tijorat platformasi 2021 yil oktyabr oyida Microsoft va Oracleʼdan ERP vositalarini oʻz ilovasida mavjud qilish imkoniyatiga ega boʻldi.

Zamonaviy ERP texnik xavflari integratsiyaga (apparat, ilovalar, tarmoqlar, taʼminot zanjirlari) qaratilgan. ERP endi koʻproq funksiyalarni va rollarni qamrab oladi, jumladan qaror qabul qilish, manfaatdor tomonlar bilan munosabatlar, standartlashtirish, shaffoflik, globallashuv va boshqalar.

 Xususiyatlari 
ERP tizimlari odatda quyidagi xususiyatlarga ega:

 Yagona tizim: ERP tizimi barcha boʻlimlar va jarayonlar uchun yagona platformani taʼminlaydi.
 Real vaqt rejimida ishlash: Tizim koʻp hollarda real vaqt rejimida ishlaydi.
 Umumiy maʼlumotlar bazasi: Barcha ilovalar uchun qoʻllab-quvvatlanadigan yagona maʼlumotlar bazasi mavjud.
 Modullar boʻyicha bir xil koʻrinish va sezgirlik: ERP tizimining barcha modullari bir xil koʻrinish va sezgiga ega.
 Oʻrnatish va integratsiya: Tizimni oʻrnatish Axborot texnologiyalari boʻlimi tomonidan murakkab ilovalar va maʼlumotlarni integratsiyalash orqali amalga oshiriladi, agar oʻrnatish kichik qadamlar bilan amalga oshirilmasaSheilds, Mureell G., E-Business and ERP: Rapid Implementation and Project Planning. (2001) John Wiley and Sons, Inc. p. 9-10..
 Joylashtirish variantlari: Tizimni joylashtirish variantlari on-premises (korxonada), bulutda joylashgan yoki SaaS (dasturiy taʼminot sifatida xizmati) boʻlishi mumkin.

 Funksional sohalar 
ERP tizimi quyidagi umumiy funksional sohalarni qamrab oladi. Koʻpgina ERP tizimlarida ular ERP modullari sifatida ataladi va guruhlanadi:

 Moliyaviy hisob: Bosh hisob, asosiy aktivlar, toʻlovlar, voucher berish, muvofiqlashtirish va toʻlovlar, qarzdorliklar va yigʻishlar, naqd pulni boshqarish, moliyaviy mustahkamlanish.
 Boshqaruv hisobi: Byudjetlash, xarajatlarni hisoblash, xarajatlarni boshqarish, faoliyatga asoslangan hisob-kitob, hisob-kitob, shot-faktura (ixtiyoriy).
 Inson resurslari: Ishga qabul qilish, oʻqitish, ish rejalashtirish, ish haqi, imtiyozlar, pensiya va nafaqalar rejasi, xilma-xillikni boshqarish, pensiyaga chiqish, ajralish.
 Ishlab chiqarish: Muhandislik, materiallar roʻyxati, ish buyurtmalari, rejalashtirish, quvvat, ish jarayonini boshqarish, sifat nazorati, ishlab chiqarish jarayoni, ishlab chiqarish loyihalari, ishlab chiqarish oqimi, mahsulot hayot siklini boshqarish.
 Buyurtmalarni qayta ishlash: Buyurtma uchun naqd pul, buyurtma kiritish, kredit tekshiruvi, narxlash, mavjudlik vaʼdasi, inventarizatsiya, yuk tashish, savdo tahlili va hisobot berish, savdo komissiyalari.
 Taʼminot zanjirini boshqarish: Taʼminot zanjirini rejalashtirish, yetkazib beruvchi rejalashtirish, mahsulot konfiguratori, buyurtma uchun naqd pul, xarid qilish, inventarizatsiya, daʼvo ishlov berish, omborxona (qabul qilish, joylashtirish, yigʻish va qadoqlash).
 Loyihani boshqarish: Loyihani rejalashtirish, resurslarni rejalashtirish, loyiha xarajatlari, ishni taqsimlash tuzilishi, hisob-kitoblar, vaqt va xarajatlar, samaradorlik birliklari, faoliyatni boshqarish.
 Mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish (CRM): Savdo va marketing, komissiyalar, xizmatlar, mijozlar bilan aloqa, call-markaz qoʻllab-quvvatlashi – CRM tizimlari har doim ham ERP tizimlarining bir qismi hisoblanmaydi, balki biznesni qoʻllab-quvvatlash tizimlari (BSS) hisoblanadi.
 Yetkazib beruvchi bilan munosabatlarni boshqarish (SRM): Yetkazib beruvchilar, buyurtmalar, toʻlovlar.
 Maʼlumotlar xizmatlari: Mijozlar, yetkazib beruvchilar yoki xodimlar uchun turli xil „oʻz-oʻziga xizmat“ interfeyslari.
 Maktablar va taʼlim muassasalarini boshqarish.
 Shartnoma boshqaruvi: Shartnomalarni yaratish, monitoring qilish va boshqarish, maʼmuriy yuklarni kamaytirish va huquqiy xavflarni minimallashtirish. Ushbu modullar koʻpincha shartnoma shablonlari, elektron imzo imkoniyatlari, shartnoma bosqichlari uchun avtomatik ogohlantirishlar va kengaytirilgan qidiruv funksiyalari kabi xususiyatlarga ega.

 GRP – Hukumatda ERP’dan foydalanish 
Hukumat resurslarini rejalashtirish (GRP) davlat sektori uchun ERP’ning ekvivalenti boʻlib, davlat organlari uchun birlashtirilgan ofis avtomatlashtirish tizimidir. Dasturiy taʼminot tuzilishi, modullashtirish, asosiy algoritmlar va asosiy interfeyslar boshqa ERP’lardan farq qilmaydi va ERP dasturiy taʼminot yetkazib beruvchilari oʻz tizimlarini davlat idoralariga moslashtira oladilarAllen, Kern and Havenhand (2000) „ERP Critical Success Factors: an exploration of the contextual factors in public sector institutions“, Proceedings of the 35th Hawaii International Conference on System Sciences.Chang, Gable, Smythe and Timbrell (2000) „A Delphi examination of public sector ERP implementation issues“ Proceedings of ICIS..

Xususiy va davlat tashkilotlarida tizimni joriy qilish ish unumdorligini oshirish va tashkilotlarning umumiy ish faoliyatini yaxshilash uchun qabul qilinadi, lekin joriy qilish (xususiy va davlat)ning taqqoslanishi davlat sektorida ERP joriy qilish muvaffaqiyatiga taʼsir qiluvchi asosiy omillar madaniy ekanligini koʻrsatadiWingreen, Maryam and Hritik (2014) „An Investigation into Enterprise Resource Planning Implementation Success: Evidence from Private and Public Sector Organizations“, PACIS 2014/339..

 Eng yaxshi amaliyotlar 
Koʻpchilik ERP tizimlari eng yaxshi amaliyotlarni oʻz ichiga oladi. Bu dasturiy taʼminot yetkazib beruvchining har bir biznes jarayonini eng samarali bajarish boʻyicha talqinini aks ettiradi. Tizimlar mijozning ushbu amaliyotlarni qanchalik qulay oʻzgartirishi mumkinligiga qarab farq qiladiMonk, Ellen and Wagner, Brett."Concepts in Enterprise Resource Planning" 3rd ed. Course Technology Cengage Learning. Boston, Massachusetts.2009.

Eng yaxshi amaliyotlardan foydalanish IFRS, Sarbanes-Oxley yoki Basel II kabi talablar bilan muvofiqlikni osonlashtiradi. Ular shuningdek, elektron oʻzaro hisob-kitob (EFT) kabi faktik sanoat standartlariga muvofiq boʻlishga yordam beradi. Buning sababi, protsedura ERP dasturiy taʼminotida osongina kodlanishi va ushbu biznes talabini baham koʻradigan bir nechta korxonalar boʻylab ishonch bilan takrorlanishi mumkin.

 Korxona maʼlumotlari bilan ulanish 
ERP tizimlari turli yoʻllar bilan real vaqt maʼlumotlari va tranzaksiya maʼlumotlariga ulanadi. Ushbu tizimlar odatda jarayon, uskunalar va yetkazib beruvchi echimlari boʻyicha noyob bilimlarga ega tizim integratorlari tomonidan sozlanadi.

 Toʻgʻridan-toʻgʻri integratsiya: ERP tizimlari oʻz mahsulot taklifining bir qismi sifatida zavod qavati uskunalari bilan aloqa qilish imkoniyatiga ega. Bu yetkazib beruvchilar mijozlari ishlatadigan zavod qavati uskunalari uchun maxsus qoʻllab-quvvatlashni taklif qilishni talab qiladi.
 Maʼlumotlar bazasi integratsiyasi: ERP tizimlari maʼlumotlar bazasidagi oʻrnatish jadvallari orqali zavod qavati maʼlumot manbalariga ulanadi. Zavod qavati tizimlari maʼlumotlar bazasiga zarur maʼlumotlarni joylashtiradi. ERP tizimi jadvaldagi maʼlumotlarni oʻqiydi. Oʻrnatishning afzalligi shundaki, ERP yetkazib beruvchilari uskunalarni integratsiyalashning murakkabliklarini oʻrganishlari shart emas. Ulanish tizim integratorining mas’uliyati boʻladi.
 Korxona qurilma tranzaksiya modullari (EATM): Ushbu qurilmalar zavod qavati uskunalari va ERP tizimi bilan ERP tizimi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan usullar orqali aloqa qiladi. EATM oʻrnatish jadvalini, veb-xizmatlarni yoki tizimga xos dastur interfeyslarini (API) qoʻllashi mumkin. EATM tayyor mahsulot sifatida taklif etilishi bilan ajralib turadi.
 Moslashtirilgan integratsiya yechimlari – Koʻplab tizim integratorlari maxsus yechimlarni taklif qiladilar. Ushbu tizimlar dastlabki integratsiya xarajatlarining eng yuqori darajasiga ega boʻlishga moyildir va uzoq muddatli texnik xizmat koʻrsatish va ishonchlilik xarajatlari yuqori boʻlishi mumkin. Uzoq muddatli xarajatlarni ehtiyotkorlik bilan tizimni sinovdan oʻtkazish va batafsil hujjatlashtirish orqali minimallashtirish mumkin. Moslashtirilgan integratsiya yechimlari odatda ish stantsiyasi yoki kompyuter serverlarida ishlaydi.

 Tatbiq qilinishi 
ERP tizimlarini joriy etish odatda xodimlarning ish jarayonlari va amaliyotlarida sezilarli oʻzgarishlarni talab qiladi. Umuman olganda, bunday oʻzgarishlarni amalga oshirishga yordam beradigan uchta xizmat turi mavjud: maslahat, moslashtirish va qoʻllab-quvvatlash. Joriy etish vaqti biznesning kattaligi, modullar soni, moslashtirish darajasi, jarayon oʻzgarishlarining koʻlami va mijozning loyiha uchun javobgarlikni qabul qilishga tayyorligiga bogʻliq. Modul boʻlinishi mumkin boʻlgan ERP tizimlari bosqichma-bosqich amalga oshirilishi mumkin. Katta korxona uchun odatiy loyiha taxminan 14 oy davom etadi va taxminan 150 nafar maslahatchini talab qiladi. Kichik loyihalar uchun bu bir necha oy talab qilishi mumkin; koʻp millatli va boshqa katta hajmli joriy etishlar esa yillar davom etishi mumkin. Moslashtirish jarayonini sezilarli darajada oshirishi mumkin.

Bundan tashqari, axborotlarni qayta ishlash turli biznes funksiyalariga taʼsir qiladi. Masalan, Walmart kabi yirik kompaniyalar „vaqtida“ inventarizatsiya tizimidan foydalanadi. Bu inventarizatsiya saqlashni kamaytiradi va etkazib berish samaradorligini oshiradi, shuningdek, yangilangan maʼlumotlarni talab qiladi. 2014-yilgacha Walmart replenishmentni boshqarish uchun IBM tomonidan ishlab chiqilgan Inforem tizimidan foydalangan.

 Tayyorlargarlik jarayoni 
ERP tizimini joriy etish odatda mavjud biznes jarayonlarida oʻzgarishlar talab qiladi.Turban et al. (2008). Information Technology for Management, Transforming Organizations in the Digital Economy. Massachusetts: John Wiley & Sons, Inc., pp. 300–343.  Joriy etishdan oldin kerakli jarayon oʻzgarishlarini toʻliq tushunmaslik loyihaning muvaffaqiyatsizligining asosiy sababidir. Qiyinchiliklar tizimga, biznes jarayoniga, infratuzilma, trening yoki motivatsiyaning etishmasligiga bogʻliq boʻlishi mumkin.

Shuning uchun tashkilotlar ERP dasturini ishga tushirishdan oldin jarayonlarni batafsil tahlil qilishlari muhimdir. Tahlil jarayonlarni modernizatsiya qilish imkoniyatlarini aniqlashga yordam beradi. Bu, shuningdek, hozirgi jarayonlarni ERP tizimi tomonidan taqdim etilgan jarayonlar bilan mosligini baholash imkonini beradi. Tadqiqotlar koʻrsatadiki, biznes jarayonlari mos kelmaslik xavfini kamaytirish quyidagilar orqali amalga oshiriladi:

 Joriy jarayonlarni tashkilot strategiyasiga bogʻlash
 Har bir jarayonning samaradorligini tahlil qilish
 Mavjud avtomatlashtirilgan yechimlarni tushunishKing. W., "Ensuring ERP implementation success, " Information Systems Management, Summer 2005.Yusuf, Y., A. Gunasekaran, and M. Abthorpe, "Enterprise Information Systems Project Implementation: A Case Study of ERP in Rolls-Royce, " International Journal of Production Economics, 87(3), February 2004.

ERP joriy etish markazlashmagan tashkilotlarda sezilarli darajada qiyinroq boʻladi, chunki ular koʻpincha turli jarayonlar, biznes qoidalari, maʼlumotlar semantikasi, vakolatlar iyerarxiyasi va qaror qabul qilish markazlariga ega. Bu baʼzi biznes boʻlimlarini boshqalardan oldin migratsiya qilishni talab qilishi mumkin, har bir boʻlim uchun zarur oʻzgarishlarni amalga oshirish uchun joriy etishni kechiktirish, ehtimol, integratsiyani kamaytirish yoki maxsus ehtiyojlarni qondirish uchun tizimni sozlashni talab qilishi mumkin.Thomas H. Davenport, „Putting the Enterprise into the Enterprise System“, Harvard Business Review, July–August 1998.

Standart jarayonlarni qabul qilish raqobat afzalliklarini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan salbiy tomoni mavjud. Garchi bu sodir boʻlgan boʻlsa-da, bir sohadagi yoʻqotishlar koʻpincha boshqa sohalarda yutuqlar bilan qoplanadi va umumiy raqobat afzalligini oshiradiTurban et al. (2008). Information Technology for Management, Transforming Organizations in the Digital Economy. Massachusetts: John Wiley & Sons, Inc., p. 320. Dehning, B. and T.Stratopoulos, 'Determinants of a Sustainable Competitive Advantage Due to an IT-enabled Strategy,' Journal of Strategic Information Systems, Vol. 12, 2003.

 Konfiguratsiya 
ERP tizimini sozlash koʻp jihatdan tashkilot tizimning qanday ishlashini xohlashiga va tizimning qolipdan chiqishi bilan qanday ishlashiga moslashish masalasidir. ERP tizimlari odatda tizim operatsiyalarini oʻzgartiradigan koʻplab sozlash variantlarini oʻz ichiga oladi. Masalan, ServiceNow platformasida yangi bajarilgan xavfni baholash doirasida biznes egasining imzosini talab qiladigan biznes qoidalari yozilishi mumkin. Ushbu vosita avtomatik ravishda biznes egasiga xabar yuborish uchun sozlanishi va egasining javoblariga yoki javob bermasligiga qarab, xavfni baholashni jarayonning turli bosqichlariga oʻtkazishi mumkin.

 Ikki bosqichli korxona resurslarini rejalashtirish 

Ikki darajali ERP dasturiy va apparat vositalari kompaniyalarga bir vaqtning oʻzida ikkita ERP tizimidan foydalanish imkonini beradi: biri korporativ darajada va biri boʻlinma yoki shoʻba korxonalar darajasida. Masalan, ishlab chiqaruvchi kompaniya mustaqil global yoki mintaqaviy taqsimot, ishlab chiqarish yoki sotuv markazlari va asosiy kompaniyaning mijozlarini qoʻllab-quvvatlaydigan xizmat koʻrsatuvchi provayderlardan foydalanib, tashkilot boʻylab boshqarish uchun ERP tizimidan foydalanishi mumkin. Har bir mustaqil markaz (yoki) shoʻba korxonasi oʻz biznes operatsiyalari davrlari, ish jarayonlari va biznes jarayonlariga ega boʻlishi mumkin.

Globallashuv haqiqatlarini hisobga olgan holda, korxonalar strategik maqsadlarni qoʻllab-quvvatlash va bozorga chiqarish vaqtini qisqartirish bilan birga daromadlilikni oshirish va qiymatni yetkazib berishni oshirish uchun mintaqaviy, boʻlinma va mahsulot yoki ishlab chiqarish strategiyalarini qanday optimallashtirishni doimiy ravishda baholaydilar. Ikki darajali ERP bilan, mintaqaviy taqsimot, ishlab chiqarish yoki savdo markazlari va xizmat koʻrsatuvchi provayderlar oʻzlarining ERP tizimlaridan foydalanib, asosiy kompaniyaning jarayonlari va ish jarayonlariga bogʻliq boʻlmasdan oʻz biznes modeliga muvofiq ishlashda davom etadilar. Ushbu kichik kompaniyalar jarayonlari va ish jarayonlari asosiy kompaniyaning jarayonlari va ish jarayonlariga bogʻliq emasligi sababli, ular koʻplab joylarda mahalliy biznes talablariga javob bera oladiGill, R. (2011). „The rise of two-tier ERP.“ Strategic Finance, 93(5), 35-40, 1..

Ikki darajali ERP tizimlarini korxonalar tomonidan qabul qilinishiga taʼsir qiluvchi omillar quyidagilardir:

 Ishlab chiqarish globallashuvi, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda manbalarni jalb qilishning iqtisodiyoti
 Kichik kompaniyalarga koʻproq mos keladigan dasturlarni tanlash asosida shoʻba korxonalarida ERP joriy etishning tezroq va arzonroq boʻlishi mumkinligi
 Maʼlumotlar ikkita ERP tizimi Montgomery, Nigel (2010).„Two-Tier ERP Suite Strategy: Considering Your Options.“ Gartner Group. July 28, 2010. Retrieved September 20, 2012.oʻrtasida oʻtishi kerak boʻlganda qoʻshimcha saʼy-harakatlar (koʻpincha korporativ ilovalar integratsiyasi bilan bogʻliq) talab qilinadi. Ikki darajali ERP strategiyalari korxonalarga bozor talablariga javob berishda va IT tizimlarini korporativ darajada moslashtirishda moslashuvchanlikni taqdim etadi.

 Moslashtirish 
ERP tizimlari nazariy jihatdan sohaning eng yaxshi amaliyotlariga asoslangan boʻlib, ularning ishlab chiqaruvchilari tashkilotlar ularni „tayyor“ holatda joriy etishini nazarda tutishadi. ERP sotuvchilari mijozlarga oʻzlarining biznes qoidalarini qoʻshishga imkon beradigan konfiguratsiya imkoniyatlarini taqdim etadilar, lekin konfiguratsiya tugagandan keyin ham funksiyalar boʻyicha boʻshliqlar qolishi mumkin.

ERP mijozlari funksional boʻshliqlarni toʻldirish uchun bir nechta variantga ega, ularning har biri oʻzining afzalliklari va kamchiliklariga ega. Texnik yechimlar yetkazib berilgan dasturiy taʼminotning bir qismini qayta yozishni, ERP tizimi doirasida ishlash uchun oʻz ishlab chiqilgan modulni yozishni yoki tashqi tizim bilan interfeysni oʻz ichiga oladi. Ushbu uch variant tizimni moslashtirishning turli darajalarini tashkil etadi, birinchisi eng invaziv va texnik xizmat koʻrsatish uchun qimmat boʻladi. Shu bilan birga, biznes amaliyotlari yoki tashkiliy siyosatni etkazib berilgan ERP xususiyatlar toʻplamiga yaxshiroq moslashtirish uchun oʻzgartirish kabi texnik boʻlmagan variantlar mavjud. Moslashtirish va konfiguratsiya oʻrtasidagi asosiy farqlar quyidagilardan iborat:

 Moslashtirish har doim ixtiyoriy boʻlib, dasturdan foydalanishdan oldin u doimo konfiguratsiya qilinishi kerak (masalan, xarajat/foyda markazi tuzilmalari, tashkiliy daraxtlar, xaridlarni tasdiqlash qoidalari va boshqalarni sozlash).
 Dasturiy taʼminot turli konfiguratsiyalarni boshqarishga moʻljallangan va har qanday ruxsat etilgan konfiguratsiyada oldindan aytib boʻladi.
 Konfiguratsiya oʻzgarishlarining tizim xatti-harakati va unumdorligiga taʼsiri oldindan taxmin qilish mumkin va ERP sotuvchisining javobgarligi hisoblanadi. Moslashtirish taʼsiri kamroq oldindan taxmin qilinadi. Bu mijozning javobgarligi va sinov talablari oshiradi.
 Konfiguratsiya oʻzgarishlari yangi dasturiy taʼminot versiyalariga yangilanishlarni saqlaydi. Baʼzi moslashtirishlar (masalan, maʼlumotlarni koʻrsatishdan oldin/soʻngra chaqiriladigan oldindan belgilangan „hook“lardan foydalanadigan kod) yangilanishlardan omon qoladi, ammo ularni qayta sinovdan oʻtkazish talab qilinadi. Boshqa moslashtirishlar (masalan, asosiy maʼlumotlar tuzilmalariga oʻzgartirishlar kiritish bilan bogʻliq) yangilanishlar paytida yoziladi va qayta amalga oshirilishi kerak.
Moslashtirishning afzalliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Foydalanuvchilarning qabul qilishini yaxshilash
 Faqat standart xususiyatlardan foydalanadigan kompaniyalarga nisbatan raqobat afzalligini qoʻlga kiritish imkoniyati

Moslashtirishning kamchiliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Amalga oshirish va texnik xizmat koʻrsatish uchun talab qilinadigan vaqt va resurslarni oshirish
 Tizimlar oʻrtasidagi farqlar tufayli etkazib beruvchilar va mijozlar oʻrtasidagi muammosiz interfeys/integratsiyani qiyinlashtirishi mumkin
 Kelajakda ERP dasturiy taʼminotini yangilash qobiliyatini cheklash
 Standartlashtirilgan dasturiy taʼminot platformasi sifatida ERP tamoyillarini buzadigan moslashtirishga haddan tashqari bogʻliqlikni yaratish

 Kengaytmalar 
ERP tizimlari uchinchi tomon dasturiy taʼminotlari bilan kengaytirilishi mumkin, koʻpincha sotuvchi tomonidan taqdim etilgan interfeyslar orqali. Kengaytmalar quyidagi xususiyatlarni taqdim etadi:

 Mahsulot maʼlumotlarini boshqarish
 Mahsulot hayot tsiklini boshqarish
 Mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish
 Maʼlumotlarni qazib olish
 Elektron sotib olish

 ERP Tizimlarining Foydalari 

 Moslashuvchanlik va moslashish qobiliyati: ERP tizimlari kompaniyalarga oʻzgarishlarga moslashish va yanada uygʻun ishlashga yordam beradi, ichki va tashqi biznes funktsiyalarini yaxshilaydi.
 Maʼlumotlar xavfsizligi: Yopiq muhitda ERP tizimlari umumiy nazorat tizimini taqdim etish orqali maʼlumotlar xavfsizligini oshiradi.
 Hamkorlik imkoniyatlarini oshirish: ERP tizimlari hujjatlar, fayllar, shakllar, audio va video, elektron pochta kabi koʻplab formatlarda maʼlumotlarni boshqarish imkonini beradi. Bu platforma xodimlarga turli formatlardagi tizimlarda aloqa qilish oʻrniga, kontent ustida koʻproq vaqt hamkorlik qilish imkonini beradi.
 Standartlashtirish va integratsiya: ERP tizimlari umumiy jarayonlarni standartlashtirish, bitta integratsiyalangan tizim, standartlashtirilgan hisobot, yaxshilangan asosiy koʻrsatkichlar (KPI) va umumiy maʼlumotlarga kirish kabi koʻplab foydalar taklif etadi. ERP tizimlari HR, rejalashtirish, xarid qilish, savdo, mijozlar bilan munosabatlar, moliya yoki tahlil kabi barcha asosiy korxona funktsiyalari bilan kuchli integratsiyani taʼminlaydigan markazlashtirilgan tizimdir.
 Yaxshilangan qaror qabul qilish qobiliyati: ERP tizimlari turli boʻlimlar va funktsiyalardan maʼlumotlarni yagona platformaga birlashtirib, qaror qabul qiluvchilarga real vaqtda koʻrish imkoniyatini beradi. Bu maʼlumotli va maʼlumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish jarayonlarini yaxshilaydi va biznes samaradorligini oshiradi.

 ERP Tizimlarining Kamchiliklari 

 Moslashtirish muammoli boʻlishi mumkin : ERP tizimlari baʼzi tashkilotlar uchun minimal ehtiyojlarni qondirishda cheklovlarga ega boʻlishi mumkin.
 Biznes barayonlarini qayta ishlash: ERP tizimlariga moslashish uchun biznes jarayonlarini qayta koʻrib chiqish raqobatbardoshlikka zarar etkazishi yoki boshqa muhim faoliyatlardan eʼtiborni chalgʻitishi mumkin.
 Qimmat tizimlar: ERP tizimlari boshqa kamroq integratsiyalangan yoki kamroq keng qamrovli yechimlarga nisbatan koʻproq xarajat talab qilishi mumkin.
 Oʻqitish Talablari: ERP tizimlari uchun keng qamrovli oʻqitish talablari kundalik operatsiyalardan resurslarni olib qoʻyishi mumkin.
 Integratsiya Masalalari: Mamlakatlararo vaqt zonalari cheklovlari, stress, offshoring, oʻzgarishlarga qarshilik kabi qiyinchiliklar.

 Qabul Qilish Darajalari 
2011 yilda chop etilgan tadqiqotga koʻra, ishlab chiqaruvchilar, chakana savdo va distribyutorlar oʻrtasida ERP tizimlariga „yuqori“ qiziqish va qabul qilish darajasi kuzatilgan. Soʻrov oʻtkazilgan kompaniyalarning 27% toʻliq ishlaydigan tizimga ega boʻlib, 12% tizimni joriy qilayotgan va 26% mavjud ERP tizimini kengaytirayotgan yoki yangilayotgan ediMcCrea, B., Supply Chain Technology: Putting the spotlight on ERP, Logistics Management, June 2011, accessed 22 April 2022.

 Manbalar 

 Foydalanilgan adabiyotlar 




 Henderson, Ian ERP from the Frontline MBE  Making ERP Work 
















 Ram, Jiwat, and David Corkindale. „Developing a Framework for the Management of Critical Success Factors in Organisational Innovation Projects: A Case of Enterprise Resource Planning Systems.“ Integrating Innovation: South Australian Entrepreneurship Systems and Strategies, edited by Göran Roos and Allan OʻConnor, University of Adelaide Press, 2015, pp. 327–54, .
 Riposo, Jessie, Guy Weichenberg, Chelsea Kaihoi Duran, Bernard Fox, William Shelton, and Andreas Thorsen. „Organizational Change Management.“ In Improving Air Force Enterprise Resource Planning-Enabled Business Transformation, 23–28. RAND Corporation, 2013. .
 Aronin, B. S., Bailey, J. W., Byun, J. S., Davis, G. A., Wolfe, C. L., Frazier, T. P., & Bronson, P. F. (2018). ERP Systems in the DoD. In Global Combat Support System – Marine Corps: Root Cause Analysis (pp. 7–18). Institute for Defense Analyses. .
 Ragowsky, Arik, and Toni M. Somers. „Special Section: Enterprise Resource Planning.“ Journal of Management Information Systems, vol. 19, no. 1, Taylor & Francis, Ltd., 2002, pp. 11–15, .
 LIEDTKA, JEANNE, ANDREW KING, and KEVIN BENNETT. „Rethinking Strategic Planning at SAP.“ In Solving Problems with Design Thinking: Ten Stories of What Works, 74–91. Columbia University Press, 2013. .
 Morris, Michael G., and Viswanath Venkatesh. „Job Characteristics and Job Satisfaction: Understanding the Role of Enterprise Resource Planning System Implementation.“ MIS Quarterly, vol. 34, no. 1, Management Information Systems Research Center, University of Minnesota, 2010, pp. 143–61, .
 Tsai, Bi-Huei, and Shin-Bin Chou. „APPLICATION OF MULTIPLE OUTPUT DATA ENVELOPMENT ANALYSIS IN INTERPRETING EFFICIENCY IMPROVEMENT OF ENTERPRISE RESOURCE PLANNING IN INTEGRATED CIRCUIT FIRMS.“ The Journal of Developing Areas, vol. 49, no. 1, College of Business, Tennessee State University, 2015, pp. 285–304, .
 van Merode GG, Groothuis S, Hasman A. Enterprise resource planning for hospitals. Int J Med Inform. 2004 Jun 30;73(6):493-501. . .
 Zerbino P, Aloini D, Dulmin R, Mininno V. Why enterprise resource planning initiatives do succeed in the long run: A case-based causal network. PLoS One. 2021 Dec 16;16(12):e0260798. . ; .
 Lee CW, Kwak NK. Strategic enterprise resource planning in a health-care system using a multicriteria decision-making model. J Med Syst. 2011 Apr;35(2):265-75. . Epub 2009 Sep 10. .
 Grove S. Enterprise resource planning: case history. Optimizing the supply chain. Health Manag Technol. 2004 Jan;25(1):24-7. .
 Schuerenberg BK. Making connections across an enterprise. Enterprise resource planning systems are tough to implement, but can provide a big payback. Health Data Manag. 2003 Jun;11(6):72-4, 76, 78. .
 Tian, Feng, and Sean Xin Xu. „How Do Enterprise Resource Planning Systems Affect Firm Risk? Post-Implementation Impact.“ MIS Quarterly, vol. 39, no. 1, Management Information Systems Research Center, University of Minnesota, 2015, pp. 39–60, .
 Ferratt, Thomas W., et al. „Achieving Success in Large Projects: Implications from a Study of ERP Implementations.“ Interfaces, vol. 36, no. 5, INFORMS, 2006, pp. 458–69, .
 Karimi, Jahangir, Toni M. Somers, and Anol Bhattacherjee. „The Impact of ERP Implementation on Business Process Outcomes: A Factor-Based Study.“ Journal of Management Information Systems 24, no. 1 (2007): 101–34. .
 Ranganathan, C., and Carol V. Brown. „ERP Investments and the Market Value of Firms: Toward an Understanding of Influential ERP Project Variables.“ Information Systems Research, vol. 17, no. 2, INFORMS, 2006, pp. 145–61, .
 Benco, Daniel C., and Larry Prather. „Market Reaction to Announcements to Invest in ERP Systems.“ Quarterly Journal of Finance and Accounting, vol. 47, no. 4, University of Nebraska-Lincoln College of Business Administration, 2008, pp. 145–69, .
 Stephenson, Stephen V., and Andrew P. Sage. „Information and knowledge perspectives in systems engineering and management for innovation and productivity through enterprise resource planning.“ Information Resources Management Journal 20, no. 2 (2007): 44+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 McGaughey, Ronald E., and Angappa Gunasekaran. „Enterprise Resource Planning (ERP): past, present and future.“ International Journal of Enterprise Information Systems 3, no. 3 (2007): 23+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Cordova, Ronald S., Rolou Lyn R. Maata, Ferdinand J. Epoc, and Marwan Alshar’e. „Challenges and Opportunities of Using Blockchain in Supply Chain Management.“ Global Business and Management Research: An International Journal 13, no. 3 (2021): 204+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Muscatello, Joseph R., and Injazz J. Chen. „Enterprise resource planning (ERP) implementations: theory and practice.“ International Journal of Enterprise Information Systems 4, no. 1 (2008): 63+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Muscatello, Joseph R., and Diane H. Parente. „Enterprise resource planning (ERP): a postimplementation cross-case analysis.“ Information Resources Management Journal 19, no. 3 (2006): 61+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Farzaneh, Mandana, Iman Raeesi Vanani, and Babak Sohrabi. „A survey study of influential factors in the implementation of enterprise resource planning systems.“ International Journal of Enterprise Information Systems 9, no. 1 (2013): 76+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 AlMuhayfith, Sara, and Hani Shaiti. „The Impact of Enterprise Resource Planning on Business Performance: With the Discussion on Its Relationship with Open Innovation.“ Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity 6, no. 3 (2020). Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .









 Wenrich, Kristi I., and Norita Ahmad. „Lessons learned during a decade of ERP experience: a case study.“ International Journal of Enterprise Information Systems 5, no. 1 (2009): 55+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Subramanian, Girish H., and Christopher S. Hoffer. „An exploratory case study of enterprise resource planning implementation.“ International Journal of Enterprise Information Systems 1, no. 1 (2005): 23+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 W. Yang, H. Liu and J. Shi, "The design of printing enterprise resources planning (ERP) software, " 2010 2nd IEEE International Conference on Information Management and Engineering, 2010, pp. 151–154, .
 Cronan, Timothy Paul, and David E. Douglas. „Assessing ERP learning (management, business process, and skills) and attitudes.“ Journal of Organizational and End User Computing, April–June 2013, 59+. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Hayes, David C., James E. Hunton, and Jacqueline L. Reck. „Market Reaction to ERP Implementation Announcements.“ Journal of Information Systems 15, no. 1 (2001): 3. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Alves, Maria do Ceu, and Sergio Ivo Amaral Matos. „ERP adoption by public and private organizations--a comparative analysis of successful implementations.“ Journal of Business Economics and Management 14, no. 3 (2013): 500. Gale Academic OneFile (accessed January 26, 2022). .
 Elsayed, N., Ammar, S., and Mardini, G. H., „The impact of ERP utilisation experience and segmental reporting on corporate performance in the UK context“, Enterprise Information Systems, vol. 15, no. 1, pp. 61–86, 2021. . .
 Sutduean, J., Singsa, A., Sriyakul, T., and Jermsittiparsert, K., „Supply Chain Integration, Enterprise Resource Planning, and Organizational Performance: The Enterprise Resource Planning Implementation Approach“, Journal of Computational and Theoretical Nanoscience, vol. 16, no. 7, pp. 2975–2981, 2019. . .
 Alfaris, M. F., Edikuncoro, G. Y., Savitri, A. L., Yogiari, D., and Sulistio, J., „A Literature Review of Sustain Enterprise Resource Planning“, in Materials Science and Engineering Conference Series, 2019, vol. 598, no. 1, p. 012128. . .
 G. Chattopadhyay, "Development of a learning package for interactive learning in enterprise resources planning (ERP), " 2004 IEEE International Engineering Management Conference (IEEE Cat. No.04CH37574), 2004, pp. 848–850 Vol.2, .
 D. Reuther and G. Chattopadhyay, "Critical factors for enterprise resources planning system selection and implementation projects within small to medium enterprises, " 2004 IEEE International Engineering Management Conference (IEEE Cat. No.04CH37574), 2004, pp. 851–855 Vol.2, .
 Lv, T., Zhang, J., and Chen, Y., „Research of ERP Platform based on Cloud Computing“, in Materials Science and Engineering Conference Series, 2018, vol. 394, no. 4, p. 042004. . .
 Hasan, N., Miah, S. J., Bao, Y., and Hoque, M. R., „Factors affecting post-implementation success of enterprise resource planning systems: a perspective of business process performance“, Enterprise Information Systems, vol. 13, no. 9, pp. 1217–1244, 2019. . .





 Sardjono, W., Sudirwan, J., Priatna, W., and Putra, G. R., „Application of factor analysis method to support the users acceptance model of ERP systems implementation“, in Journal of Physics: Conference Series, 2021, vol. 1836, no. 1. . .
 Meiryani, Erick Fernando, Setiani Putri Hendratno, Kriswanto, and Septi Wifasari. 2021. Enterprise Resource Planning Systems: The Business Backbone. 2021 The 5th International Conference on E-Commerce, E-Business and E-Government. Association for Computing Machinery, New York, NY, USA, 43–48. 
 T. Yang, J. Choi, Z. Xi, Y. Sun, C. Ouyang and Y. Huang, "Research of Enterprise Resource Planning in a Specific Enterprise, " 2006 IEEE International Conference on Systems, Man and Cybernetics, 2006, pp. 418–422, .
 Komala, A. R. and Gunanda, I., „Development of Enterprise Resource Planning using Blockchain“, in Materials Science and Engineering Conference Series, 2020, vol. 879, no. 1, p. 012141. . .
 Tsai, W.-H., Lee, K.-C., Liu, J.-Y., Lin, S.-J., and Chou, Y.-W., „The influence of enterprise resource planning (ERP) systems' performance on earnings management“, Enterprise Information Systems, vol. 6, no. 4, pp. 491–517, 2012. . .
 Kapulin, D. V., Russkikh, P. A., and Moor, I. A., „Integration capabilities of business process models and ERP-systems“, in Journal of Physics: Conference Series, 2019, vol. 1333, no. 7. . .
 Sebayang, P., Tarigan, Z. J. H., and Panjaitan, T. W. S., „ERP compatibility on business performance through the inventory system and internal integration“, in Materials Science and Engineering Conference Series, 2021, vol. 1010, no. 1, p. 012008. . .
 August-Wilhelm Scheer and Frank Habermann. 2000. Enterprise resource planning: making ERP a success. Communications of the ACM 43, 4 (April 2000), 57–61. 
 Kuldeep Kumar and Jos van Hillegersberg. 2000. Enterprise resource planning: introduction. Communications of the ACM 43, 4 (April 2000), 22–26. 

 Tashqi havolalar 


Turkum:Dasturiy taʼminot