Shamsiddin Muhammad (Nizoriy imom)

Shamsiddin Muhammad (arabcha: شمس الدین محمد, oʻqilishi: Shams al-Dīn Muḥammad; 1256-yildan oldin – taxminan 1310-yil) Nizoriy ismoiliy jamoasining 28-imomi. Uning hayoti haqida juda oz maʼlumot saqlanib qolgan. U Moʻgʻullar davlati Nizoriy davlatini yoʻq qilganidan soʻng hukmronlik qilgan birinchi imom boʻlib, butun umri davomida oʻzining haqiqiy shaxsiyatini yashirib yashashga majbur boʻlgan.

Uning vafotidan soʻng vorislik tarmogʻi ikkiga boʻlinib ketdi: bugungi kungacha asosiy nizoriy ismoiliylik shaklida saqlanib qolgan Ogʻaxonlar boshchiligidagi Qosim-Shohiy tarmogʻi hamda hozirda Suriyadagi Muhammad-Shohiy yoki Moʻminiy tarmogʻi.

 Hayoti 
Uning hayoti haqida juda oz maʼlumot saqlanib qolgan. U 1256-yil noyabr oyigacha Nizoriy ismoiliylar davlatining markazi boʻlgan Alamut qal’asining soʻnggi hukmdori Rukniddin Xurshohning eng kichik oʻgʻli edi. Alamut qal’asi oʻsha yili Moʻgʻul imperiyasi tomonidan zabt etilgan. Nizoriy anʼanasiga koʻra, u otasi tomonidan voris etib tayinlangan va moʻgʻullar Alamutni qamal qilishidan hamda otasining taslim boʻlishidan oldingi oylarda xavfsiz joyga olib ketilgan. Uning qolgan barcha oila aʼzolari moʻgʻullar tomonidan qatl etilgan, Shamsiddin oilaning yagona omon qolgan vakili edi. 1257-yil bahorining oxirlarida otasi qatl etilgach, Shamsiddin bevosita uning oʻrniga imom boʻlgan.

U umrining qolgan qismini Ozarbayjonda, Tabriz shahri va uning atrofida oʻtkazgan. Oʻz shaxsiyatini yashirib, so‘fiy darvesh (oʻsha davrda nizoriylar orasida keng tarqalgan usul) va kashtadoʻz qiyofasida hayot kechirgan. Shu bois u anʼanaviy tarzda Zarduz laqabi bilan tanilgan. Nizoriy anʼanasida Shamsiddin baʼzan ilgarigi mutasavvuf Shams Tabriziy (1185-1248) bilan adashtiriladi.

Alamutning qoʻldan ketishi keng tarqalib borgan Nizoriy harakatini oʻz markazidan mahrum etgan, biroq Shamsiddin kamida bir necha Nizoriy guruhlari bilan aloqa oʻrnatgan. Unga zamondosh boʻlgan ismoiliy shoir Nizoriy Quhistoniy oʻzining „Safarnoma“ asarida uni 1280-yilda shaxsan koʻrganini aytib, Shamsiddin Shoh Nimruz Ali va Shoh Shams nomlari bilan tilga olgan. Uning imomligi davrida Nizoriylar jamoasi Fors shimolida joylashgan Rudbar hududida qayta birlashishga erishadi va hatto Alamutni vaqtinchalik qayta egallaydi. Ammo Suriya Nizoriylari Mamluk sultonligi taʼsiri ostiga tushib qoladi.

 Vafoti va merosxoʻrlik bahslari 
Shamsiddin taxminan 1310-yilda vafot etib, Nizoriy tarixida XV asr oxirigacha davom etgan noaniq davrni boshlab bergan. Oʻsha davr imomlari haqida keyinroq tuzilgan vorislik roʻyxatlaridagi ismlardan boshqa maʼlumot yoʻq, ularning hayoti haqida ishonchli sanalar yoki maʼlumotlar ham kam uchraydi. Biroq, Shamsiddin vafotidan soʻng uning toʻngʻich oʻgʻli Alavuddin Moʻmin shoh kenja oʻgʻli Qosim shoh bilan vorislik masalasida tortishgani maʼlum. Bu Nizoriy imomatini ikkita raqobatdosh yoʻnalishga – Qosim-Shohiylar va Moʻminiylar yoki Muhammad-Shohiylar yoʻnalishiga ajralishiga sabab boʻlgan. Lekin bu boʻlinish Nizoriy adabiyotida deyarli tilga olinmagan. Oʻrtancha oʻgʻli Kiya Shoh bunday daʼvoni ilgari surmagan.

Dastlab ikki yoʻnalishdan eng koʻzga koʻringani Moʻminiy tarmogʻining bugungi kunda Suriyada bir necha ming izdoshlari bor. Qosim-Shohiy tarmogʻi esa zamonaviy Nizoriylar tarmoqlarining aksariyatini oʻz ichiga olib, hozirda Ogʻaxonlar rahbarligida faoliyat yuritmoqda.

 Manbalar 

 Havolalar 





Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar
Turkum:1310-yilda vafot etganlar
Turkum:Nizoriy imomlar
Turkum:13-asr ismoiliylari
Turkum:14-asr ismoiliylari