Sayyid otaliq

Sayyid (Said) otaliq yuz () — oʻzbek davlat va harbiy arbobi. Shoʻrolar inqilobiga qadar Sharqiy Buxoroning ijtimoiy hayoti va davlat boshqaruvida yetakchi oʻrin tutgan yuz oʻzbek qavmining ulugʻ kishilaridan boʻlgan. Buxoro amirligida hukmronlik qilgan Mangʻitlar oʻzbek sulolasi saroyiga yaqin shaxslardan boʻlgan.

U Amir Shohmurod (1741–1800) davrida valiahd shahzoda Haydarga otaliq maqomiga, Hisor viloyati hokimi lavozimiga tayinlangan. Sayyid otaliq koʻp yillar ushbu mansabda xizmat qilib, Hisor va Chagʻoniyon viloyatini Denovda turib boshqargan. Ishonchli kishilaridan va koʻpni koʻrgan tajribali lashkarboshilaridan biri boʻlgani tufayli oliy hukmdor unga oʻgʻli va qoʻshinini ishonib topshirgan, Sayyid otaliq bilan quda tutingan.

Denov shahrida hozirgacha saqlanib qolgan va XVI asrda Xo‘ja Alouddin Attorga atab bunyod etilgan, deb qaraladigan Said otaliq madrasasi Sayyid otaliq mablagʻlari evaziga XIX asr boshlarida bunyod etilgani aniqlangan.

 Manbalarda 
Sayyid otaliq toʻgʻrisida manbalarda maʼlumotlar unchalik koʻp emas. U haqida oʻzbek olimi Abdusattor Jumanazarning „Vaxshuvor“ va „Qoratosh“ kitoblarida batafsilroq naql qilingan. Ularda yozilishicha, Sayyid otaliq nomi Muhammad Mir Olim an-Nasafiy al-Buxoriyning „Fathnomai sultoniy“ va Sadri Ziyoning „Silsilai salotini mangʻitiya“ asarlarida uchraydi. Olim bu asarlarning birinchisida „Satrlar, qisqagina boʻlsada, uning hayotini ancha ochib beradigan xususiyatga ega edi“ — deb, ikkinchisida esa, Sayyid otaliq nomi Amir Haydar (1810—1825) davridagi „amirlar va davlat aʼyonlari qatorida koʻrsatilgan“ — deb yozadi.

 Kelib chiqishi 
Sayyid otaliq yuz oʻzbek qavmining ulugʻ kishilaridan boʻlgan. Marqa yuzlar shoʻrolar inqilobiga qadar Sharqiy Buxoroning ijtimoiy hayoti va davlat boshqaruvida yetakchi oʻrin tutgan qavmlardan biri boʻlgan.

 Siyosiy va harbiy ishlarda qoʻshgan hissasi 
Sayyid otaliq, tarixda „Amiri Maʼsum“ („Begunoh amir“) nomi bilan mashhur boʻlgan Buxoro amirligi hukmdori Amir Shohmurodning (1741–1800) ishonchli kishilaridan va koʻpni koʻrgan tajribali lashkarboshilaridan biri boʻlgan. Oliy hukmdor Sayyid otaliqni toʻngʻich oʻgʻli va valiahd shahzoda Haydarga otaliq mansabiga tayinlagan; uning qizini shahzoda Haydarga olib berib otaliq bilan quda tutingan.
XVIII asr oxirlarida Sayyid otaliq Denov uchun boʻlib oʻtgan qattiq qonli toʻqnashuvda Hisor viloyatining isyonchi hokimi Ollohberdi tosga qarshi yuborilgan qoʻshinga amalda lashkarboshilik qilgan. Qoʻshinning rasmiy boshligʻi sifatida shahzoda Haydar tayinlangan. Qoʻzgʻolonchi butkul tor-mor etilib, boshi tanasidan judo etilganidan soʻng, Sayyid otaliq Ollohberdi tos oʻrniga Hisor viloyati hokimi etib tayinlangan. U koʻp yillar ushbu mansabda xizmat qilib, Hisor va Chagʻoniyon viloyatini Denovda turib boshqargan.

 Bunyodkorlik ishlaridagi hissasi 
Denov shahrida hozirgacha saqlanib qolgan Said otaliq madrasasi XVI asrda Xo‘ja Alouddin Attorga atab bunyod etilgan, deb qaraladi. Oʻzbek olimi Abdusattor Jumanazarning tadqiqotlari natijasiga koʻra, ushbu ilm dargohini Amir Haydarning qaynotasi Sayyid otaliq XIX asr boshlarida qurdirgani aniqlangan.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 




Turkum:Buxoro amirligi harbiylari
Turkum:Madrasa asoschilari