Abdulloh ibn Mas'ada al-Fazoriy

Abdulloh ibn Masʼada al-Fazoriy (arabcha:عبد الله بن مسعدة الفزاري) (689-627) – arablarning Banu Fazora qabilasidan boʻlgan Umaviy xalifalari Muoviya I () va Yazid I () qoʻl ostida jang qilgan sarkarda. Xalifalar Marvon I () va Abd al-Malik () davrida ham siyosiy rol oʻynagan.

 Kelib chiqishi 
Abdulloh Banu Fazora qabilasi vakili Mas’ada ibn Hakama ibn Molik ibn Badrning (anʼanaviy musulmon manbalarida Mas’ada ibn Huzayfa ibn Badr deb ham yuritiladi) oʻgʻli boʻlib, u Xayrib qabilasining Zayrib qabilasiga qarshi uyushtirgan bosqinida musulmonlar tomonidan Vodiy al-Quro vodiysida oʻldirilgan. Abdulloh, oʻsha paytda yosh bola boʻlgan, bosqin paytida asir olinib, Muhammadga keltirildi, u uni qizi Fotimaga qul qilib berdi. U Abdullohni ozod qildi va uni eri Muhammadning amakivachchasi Ali bilan birga tarbiyaladi. Keyinchalik u akasi Abdurrahmon bilan Damashqqa joylashib, Hammom ibn Qobisa an-Numayriy bilan birga shaharning Qaysiy qabilasining zodagonlaridan boʻlgan.

 Harbiy martaba 
Abdulloh birinchi musulmon fuqarolar urushi davrida 657-yil yozida Siffin jangida 656-yilda xalifa boʻlgan Ali qoʻshinlariga qarshi Suriya islomiy hokimi Muoviya ibn Abu Sufyon qoʻshinida jang qildi. 659/60-yillarda Muoviya Tayma vohasi aholisi va koʻchmanchi arablardan zakot soligʻi va oʻzi daʼvo qilgan xalifalikka sodiqlik qasamini yigʻish uchun 1700 otliqqa bosh qilib, uni joʻnatdi va yoʻlda duch kelgan kishini oʻldirdi. Unga koʻplab fazora qabilalari qoʻshildi. Abdullohning xabar qilingan bosqiniga qarshi turish uchun Ali oʻzining fazoriy sodiq kishisi al-Musayyab ibn Najabani yubordi. Keyingi marta Abdulloh bilan toʻqnash kelganda, ularning qoʻshinlari bir necha soat jang qildilar va Abdulloh al-Musayyabga uch marta zarba berdi. Keyin uning qoʻshinlarining bir qismi Suriyaga qochib ketishdi, lekin Abdulloh va uning koʻp odamlari Tayma qal’asiga toʻsiq qoʻyishgandi. Uch kunlik qamaldan soʻng al-Musayyab qal’ani yoqib yubordi, lekin Abdullohning qabila qarindoshligi haqidagi iltimosiga koʻra u olovni oʻchirdi va Abdullohning Suriyaga qochishiga imkon berdi.

Muoviya xalifaligi davrida (661—680) Abdulloh Vizantiya imperiyasiga qarshi urushlarda qoʻmondon boʻlib xizmat qilgan. Tarixchi Xalifa ibn Xayyotning yozishicha, Abdulloh 669/70-yillarda Onadoʻliga qarshi har yili qishki bosqinga boshchilik qilgan. Tarixchilar al-Voqidiy va al-Yaʼqubiyning fikricha, Abdulloh Sufyon ibn Avf 672-yilgi bosqinda vafot etgach, uning oʻrniga arab qoʻmondoni etib tayinlangan. Zamonaviy tarixchi Marek Yankovyakning soʻzlariga koʻra, ushbu epizodning anʼanaviy musulmon rivoyatlari bosqin oʻz maqsadiga erisha olmaganini va Abdulloh „uni [arab armiyasini] quvib chiqara olmaganini va uni uyiga eson-omon qaytara olmaganini“ koʻrsatadi.

Abdulloh 683-yil Harra jangida va Makka qamalida Muoviyaning oʻgʻli va vorisi Yazid I () tomonidan yuborilgan Muslim ibn Uqba qoʻshinida Madina va Makkada Abdulloh ibn az-Zubayr boshchiligidagi muxolifatni bostirish uchun Damashq qoʻshini qoʻmondoni sifatida qatnashgan.

 Keyingi martaba 
Yazid va uning vorisi Muoviya II vafot etgach, xalifalikda Umaviylar hukmronligi quladi. Suriyalik qayslarning koʻpchiligi Ibn al-Zubayrni qoʻllab-quvvatlagan bir paytda qabilasining boshqa boʻlimidan boʻlgan Marvon ibn al-Hakam umaviylarning Jabiyadagi mansabiga oʻz nomzodini ilgari surganda Abdulloh unga bay’at berdi. Abdulloh Marvonning oʻgʻli va vorisi Abdulmalik () davrigacha yashadi. U Abdulmalikka 689-yilda boʻlgan muvaffaqiyatsiz toʻntarishdan soʻng xalifa tomonidan qatl etilgan Abdulmalikning qarindoshi Amr al-Ashdaqning ukasi Yahyo ibn Saidning hayotini saqlab qolishni maslahat berdi va Xalifa Abdullohning maslahatiga quloq soldi.

Abdullohning oilasi 748-yilgacha, yaʼni qaysiy zodagon yoki dissident boʻlgan Abdullohning nevarasi Mugʻiyra ibn Abdulloh ibn Mugʻiyra xalifa Marvon II ning Misr hokimi boʻlib ishlagan vaqtgacha tarixiy yozuvlardan yoʻqoldi.

 Manbalar 
Turkum:Sahobalar
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari
Turkum:Birinchi fitnada ishtirok etgan kishilar
Turkum:Roshidun xalifaligiga tegishli qullar