Oshqozon-ichak trakti

Oshqozon-ichak trakti – ovqat hazm qilish tizimining ogʻizdan boshlanib, anusda yakunlanuvchi qismi. Oshqozon-ichak traktida inson va hayvonlar ovqat hazm qilish sistemasida asosiy ahamiyatga ega hisoblangan organlar (qiziloʻngach, oshqozon va ichaklar) mavjud. Ogʻiz orqali organizmga kirib kelgan oziq-ovqat oshqozonda kimyoviy taʼsirga uchrash natijasida hazm qilinadi. Hazm boʻlgan moddadan energiya ajralib chiqadi. Hazm jarayonida hosil boʻlgan qoldiq moddalar najas sifatida anus orqali tanadan chiqib ketadi. Odamning oshqozon-ichak trakti qiziloʻngach, oshqozon va ichaklardan iborat boʻlib, yuqori va pastki oshqozon-ichak traktiga boʻlinadi. Mazkur trakt ogʻizdan anusgacha boʻlgan barcha organlarni oʻz ichiga oladi. Insonning ovqat hazm qilish tizimi oshqozon-ichak trakti va hazm (hazm jarayonida) yordamchi organlar (til, soʻlak bezlari, oshqozon osti bezi, jigar va oʻt pufagi)dan iborat.

Immunitet va metabolizmni saqlashda turli xil rollarga ega boʻlgan mingga yaqin mikroorganizmlar va bakteriyalardan iborat ichak mikrobiotasi ham oshqozon-ichak traktining bir qismi hisoblanadi. Traktning hujayralari ovqat hazm qilish jarayonini tartibga solishga yordam beruvchi gormonlarni (Gastrin, sekretin, xoletsistokinin va grelin) ishlab chiqaradi.

 Insonning oshqozon-ichak trakti 

 Yuqori oshqozon-ichak trakti 
Yuqori oshqozon-ichak trakti ogʻiz boʻshligʻi, farenks, qiziloʻngach, oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichakdan iborat. Oʻn ikki barmoqli ichak yuqori va quyi traktlarni ajratib turuvchi chegara hisoblanadi. Diseksiya jarayonida oʻn ikki barmoqli ichak yaxlit organ boʻlib koʻrinishi mumkin. Lekin joylashuvi, funksiyasi va ichki tuzilishiga qarab toʻrt qismga boʻlinadi.

 Quyi oshqozon-ichak trakti 
Quyi oshqozon-ichak trakti ingichka ichakning katta qismi va yoʻgʻon ichakni oʻz ichiga oladi. Boshqa sutemizuvchilar kabi inson ichagi ham ikki qismdan (ingichka va yoʻgʻon) iborat. Insonning ingichka ichagi, oʻz navbatida, 3 qismga (duodenum, jejenum va ileum) boʻlinadi. Yoʻgʻon ichak esa 6 qismdan (koʻrichak, koʻtariluvchi chambar ichak, koʻndalang chambar ichak, tushuvchi chambar ichak va sigmasimon ichak, va toʻgʻri ichak) iborat.

 Ingichka ichak 

Uzunligi 6—7 m, kengligi 2—2,5 sm. Shilliq qavatining yuzasi kattalarda 30 m2 boʻladi. Boʻshligʻiga oʻt suyuqligi va  meʼda osti bezining shirasi quyilib turadi. Ingichka ichakning asosiy vazifasi – oziq-ovqatni parchalash, hazm qilish va oziq moddalar va minerallarni oziq-ovqatdan qonga singdirish.  Ingichka ichak 3 qismdan iborat:

 Oʻn ikki barmoqli ichak (): uzunligi 27—30 taqasimon yoki yarim halqasimon shaklda boʻladi. Oshqozon osti bezini boshchasini yuqoridan, oʻngdan va pastdan oʻrab turadi. Ingichka ichakning oʻn ikki barmoqli ichakdan keyingi qismi qorin pardasi () ichida joylashgan.
 Och ichak (): oʻn ikki barmoqli ichakning davomi. Qorin boʻshligʻining chap yuqori qismida joylashgan. Uzunligi tahminan 2.5 metr.
 Yonbosh ichak (): ingichka ichakning oxirgi qismi. Qorin boʻshligʻining oʻng pastki qismida joylashgan. Uzunligi taxminan 3 metr.

Ingichka ichakning shilliq qavati qalin joylashgan vorsinkalar () bilan qoplanganligi uchun baxmalsimon koʻrinishga ega. Ingichka ichak devorida Luberkun va Brunner bezlari mavjud. Insondagi ingichga ichak yuzasi vorsinka, mikrovorsinka va shilliq qavatdagi burmalar hisobiga 300—500 marta kattalashadi.

 Yoʻgʻon ichak 

Uzunligi 100—160 sm, kengligi 5—8 sm. Uch qismdan (koʻrichak, chambar ichak va toʻgʻri ichak) iborat. Chambar ichak, oʻz navbatida 4 qismga (yuqoriga koʻtariluvchi, koʻndalang, pastga tushuvchi va sigmasimon ichaklar) boʻlinadi. Uzunligi katta yoshli odamlarda taxminan 1.5—2 m. Diametri boshlanish qismida 7 sm, oxirida esa 4 sm. Devori shilliq qavat, shilliq osti qavat, mushak va seroz qavatlardan tashkil topgan.

Yoʻgʻon ichakdagi bakteriyalar ishtirokida K vitamini sintezlanadi.

 Shilliq qavat 

Shilliq qavat oshqozon-ichak traktining eng ichki qatlamidir. Mazkur qatlamda vorsinka va mikrovorsinkalar yaxshi rivojlangan.

Muntazam ravishda shilimshiq moddalar bilan namlanib turadi. Shilliq qavat quyidagi qismlardan iborat:

 Epiteliy
 Shilliq qavatning xususiy pardasi
 Shilliq qavatning mushak plastinkasi
 Shilliqosti qavati 
Shilliqosti qavat shilliq qavatga nisbatan qalinroq. Shu sababli ovqat luqmasi oʻtayotganda burmalar hosil boʻladi.
Ogʻiz boʻshligʻi va milklarda mazkur qavat mavjud emas.

Shilliqosti qavatning tarkibi quyidagicha:

 Stroma (gʻovak tolali biriktiruvchi toʻqima);
 Qiziloʻngach va oʻn ikki barmoqli ichakdagi bezlar.
 Qon va limfa tomirlari
 Asab tolalari
 Limfoid toʻqimaning toʻplami
 Mushak qavati 

Ikki qismdan (ichki sirkular va tashqi boʻylaman) iborat. Mushak qavati silliq mushak va koʻndalang targʻildan iborat. Mazkur qavatda asab tolalari, qon tomirlari va biriktiruvchi toʻqimali elementlar mavjud.
 Seroz 
Serozning tarkibi joylashgan oʻrniga qarab farq qiladi. Qiziloʻngach, xalqum va toʻgʻri ichakning oxirgi qismi tashqi qavati faqat biriktiruvchi toʻqimadan iborat.

 Immun funksiyasi 
Oshqozon-ichak trakti immun tizimida muhim ahamiyatga ega.

 Immun toʻsiq 
Ovqat hazm qilish traktining yuzasi taxminan 32 kvadrat metr. Immun tizimi esa patogen mikroorganizmlarining inson organizmiga kirishiga toʻsqinlik qiladi. Immunitet faoliyatida ichak shilliq qavati tomonidan ishlab chiqarilgan jismoniy, biokimyoviy elementlar va shilliq toʻsiq muhim ahamiyatga ega.
 Immun tizimining gomeostazi 
Foydali bakteriyalar ham oshqozon-ichak immun tizimi gomeostazida ishtirok etadi. Masalan, oshqozon-ichak traktida trakti tarkibidagi Clostridia ichak immun tizimining dinamikasida muhim ahamiyatga ega.
 Ichak mikrobiotasi 
Yoʻgʻon ichakda inson tanasi qayta ishlay olmaydigan molekulalarni parchalashi mumkin boʻlgan turli bakteriyalar mavjud.

Ichak bakteriyalari ham biosintez reaksiyalarida ishtirok etishi mumkin. Masalan yoʻgʻon ichakdagi maʼlum shtammlar B12 vitaminini ishlab chiqaradi. Bu vitamin odamlarda DNK sintezi va qizil qon tanachalari ishlab chiqarilishi kabi jarayonlar uchun zarur hisoblanadi. Biroq, yoʻgʻon ichakning asosiy vazifasi – hazm boʻlgan moddadan suvni soʻrib olib, oziq moddalarni (tananing) keyingi qismiga oʻtkazib yuborish.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 










Turkum:Ichki sekretsiya bezlari
Turkum:Ovqat hazm qilish tizimi