Maslama ibn Hishom

Maslama ibn Hishom ibn Abd al-Malik (), kunyasi Abu Shokir nomi bilan ham tanilgan(vafoti 750-yillar), Umaviylar shahzodasi va sarkardasi edi.

Uning 739-yilda Kapadokiyaning janubiy gʻorlari va Ankira qal’asini egallab olishi Umaviylarning Vizantiya bilan urushlardagi soʻnggi harbiy yutuqlari boʻldi. Otasi xalifa Hishom ibn Abd al-Malik (hukmronligi 724-743) Maslamani Valid ibn Yazidning oʻrniga oʻzi tanlagan voris qilib tayinlash uchun Maslama Validning yaqin hamrohi boʻladi, uni otasining hiylalaridan himoya qiladi. Natijada, u 743 yilda Valid taxtga oʻtirgandan keyin qamoqqa tashlangan aka-ukalarining taqdiridan qutulib qoldi. Keyinchalik Maslama haqida hech narsa aniq emas, u 750-yilda xalifalikni egallab olgan Abbosiylar tomonidan Umaviylar oilasi qirgʻinida oʻldirilgan boʻlishi mumkin.

 Yoshligi va xalifa vorisligi rejalari 
Maslama Umaviylar xalifasi Hishom ibn Abd al-Malikning (hukmronligi 724-743) va uning xotini Ummu Hakim (Otasi: Hishomning ukasi; bobosi Xalifa Marvon I, Yahyo ibn al-Hakamning qizi(hukmronligi 684-685)). Ummu Hakim ham onasi Zaynab binti Abdurrahmon kabi oʻzining goʻzalligi bilan mashhur boʻlgan va uning sharobga boʻlgan ishqibozligi Abu al-Faraj al-Isfahoniyning (vafoti 967-yil) "Kitob al-agʻoniy " („Qoʻshiqlar kitobi“) asarida saqlanib qolgan, zamonaviy sheʼriy misralarda mavzu boʻlgan. Maslama Ummu Salama binti Yaʼqub ibn Salamaga uylangan, u zodagonlar Banu Maxzum urugʻiga mansub va Valid ibn al-Volidning (Xolid ibn al-Volidning ukasi) toʻrtinchi avlodi. Keyinchalik ayoli birinchi abbosiy xalifa as-Saffahga (hukmronligi 750-754) turmushga chiqqan.

Hishom taxtga oʻtirgandan soʻng, tayinlangan voris, oʻzidan oldingi oʻgʻli al-Valid ibn Yazid II (al-Valid II nomi bilan tanilgan) oʻrniga Maslamani oʻz vorisi sifatida taʼminlashga harakat qildi. 735-yilgi Hajdan soʻng Hishomning al-Validni Maslama foydasiga isteʼfoga chiqishga yoki Maslamaga al-Validning vorisi sifatida sodiqlik qasamyodini berishga koʻndirish boʻyicha dastlabki urinishlari al-Valid tomonidan rad etildi  . Shundan soʻng Hishom al-Validga putur yetkazishga harakat qildi va yashirincha Maslama tarafdorlarini toʻpladi. Ikkinchisining nomzodini uning amakisi, mashhur sarkarda Maslama ibn Abd al-Malik, Hishomning ona tomondan bobosi, Madinaning sobiq hokimi Hishom ibn Ismoil al-Maxzumiy va uning oʻgʻillari Ibrohim va Muhammad, shimoliy Suriyaning nufuzli Banu Abs boshligʻi al-Qaʼqaʼ ibn Xulaydning oʻgʻillari qoʻllab-quvvatladilar. Maslamaning onasi Ummu Hakim ham oʻgʻlining voris boʻlishi uchun harakat qildi. Maslamaning taklif qilingan vorisligiga Iroq noibi Xolid al-Qasriy qarshi chiqdi, Maslama unga va uning oʻlgan ukasi Asadni haqorat qilib javob berdi. 730-yillarning oxirida Maslama ibn Abd al-Malikning oʻlimi Hishomning vorislik rejalari uchun katta toʻsiq boʻldi, chunki bu rejaning Umaviylar oilasida asosiy yordamchisini yoʻqotish edi.

 Hishomning martabalari 
Hishomning Validga boʻlgan adovatiga va uning qattiqqoʻl va qattiq hayot tarziga qaramay, Maslama al-Volidning sharob ichadigan sherigiga aylangan edi, al-Volid Xishomni sharob isteʼmol qilgani uchun tanbeh berganida, al-Volid uni masxara qilar edi. Uning Hishamni haqorat qilishi mashhur sheʼriy baytga aylandi:

Ey dinimizni soʻraganlar,

Biz Abu Shokir (Maslama) diniga ergashamiz.

Biz sharobni toʻgʻridan-toʻgʻri va aralash,

Baʼzan iliq va baʼzan sovutilgan holda ichamiz.

Bunga javoban Hishom Maslamani qoralab, uni jamoat bilan juma namozida qatnashishni buyurdi. Tarixchi al-Madainiyning (843-yilda vafot etgan) yozishicha, Maslama bundan keyin dinga berilib, „oʻzini barqaror va yumshoq tutgan“. Maslama bir qancha akalari bilan birga oʻz davrining yirik musulmon olimlaridan biri Ibn Shihob az-Zuhriyning qoʻlida boʻlgan. Hishom Maslamani 737-yilning noyabrida Makkaga Haj ziyoratiga rahbar qilib tayinladi, unga ziyoratda maslahat bergan az-Zuhriy  hamrohligida albatta. Haj safarida Madina va Makka ahliga pul tarqatdi.

Maslama 739-yilda Vizantiya imperiyasiga qarshi yozgi yurishga qoʻmondonlik qildi, Kapadokiyaning janubiy yarmi al-Matamirni nazorat qildi va Ankirani (hozirgi Anqara) qamal qildi va egalladi. Maslamaning gʻalabalari Umaviylarning Vizantiya qal’asi va shaharlarining soʻnggi qoʻlga kiritilishi edi. Keyingi yozda Umaviylar Hishom hukmronligi davrida Vizantiyaga qarshi eng yirik harbiy yurishlarni boshladilar. Asosiy ekspeditsiyaga Maslamaning ukasi Sulaymon boshchilik qilgan va Maslama oʻsha yili alohida boshqa yurishga qoʻmondonlik qilgan boʻlishi mumkin. Umaviylar Gʻarbiy Anadolu boʻylab bosqin uyushtirishdi, lekin vizantiyaliklar tomonidan hech qanday hududiy yutuqsiz magʻlubiyatga uchradilar, xalifalikning ikki yetakchi generallari Abdulloh al-Battal va Malik ibn Shuayb esa Vizantiya imperatori Leo III qoʻshinlari tomonidan oʻldirildi.

 Keyingi hayoti va oʻlimi 
Hishom 743-yil fevralida vafot etdi va Maslama janoza namozini oʻqidi.. Valid xalifalikka qoʻshildi va darhol Palmira yaqinidagi Rusafa shahridagi Hishomning oʻgʻillarini amakivachchalari Abbos ibn Valid tomonidan hibsga olishni buyurdi, lekin Maslama yoki uning xonadoni oʻzlarining eski hamrohligi va Maslama Validni himoya qilgani uchun ularga tegishni taqiqladi. Al-Validning Maslamaga nisbatan mehribonligi va saxovatliligi al-Isfahoniy saqlagan sheʼrlarida qayd etilgan. U Valid tomonidan hibsga olinishidan qochgan boʻlsa-da, keyinchalik manbalarda u haqida hech narsa aytilmagan va tarixchi Klifford Edmund Bosvort u 750-yilda Umaviylar hukmronligidan keyin Antipatris daryosida (arabcha Nahr Abi Futrus) Umaviylar oilasini qirgʻin qilish paytida abbosiylar tomonidan qatl etilgan boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi.

Xalifa Hishom homiyligida boʻlgan Barmakiylar oilasining avlodi Xolid ibn Barmakning otasi tomonidan shifo topguniga qadar Maslama bepusht edi. Maslama bilan Xolid Hishom saroyida birga oʻsgan. Davolanishdan soʻng Maslama va uning rafiqasi Ummu Salamaning „al-Barmakiy“ laqabli Said oʻgʻli dunyoga kelgan. Saʼid Abbosiylar inqilobidan keyin taʼqiblardan qutulgan boʻlishi mumkin, chunki Abbosiy xalifasi al-Saffah uning oʻgay otasi edi. Said ilk abbosiylar davrida tarixiy anʼanalarning ogʻzaki aytuvchisiga aylandi.

 Manbalar 

Turkum:8-asr arab shaxslari
Turkum:750-yillarda vafot etganlar
Turkum:Umaviylar xalifaligi generallari