Matterhorn

- Alp tog'larining asosiy suv havzasi va Italiya va Shveysariya o'rtasidagi chegarada joylashgan tog' hisoblanadi.Bu Pennin Alp tog'larining cho'zilgan Monte Rosa hududidagi katta, simmetrik piramidal cho'qqi bo'lib, cho'qqisi dengiz sathidan balandligini tashkil qiladi bu Alp tog'lari va yevropadagi eng baland cho'qqilardan biriga aylantiradi.Atrofdagi muzliklar ustida ko'tarilgan to'rtta tik yuzlar to'rtta kompas nuqtasiga qaragan va Hörnli, Furggen, Leone / Arslon va Zmutt  tizmalari bilan bo'lingan.Tog' shimoli- sharqdagi Vale kantonidagi Shveysariyaning Zermatt shahriga qaraydi; va janubdagi Aosta vodiysidagi Italiyaning Breuil-Cervinia shahri tomon qaragan. Matterhornning sharq tomonida Teodul dovoni joylashgan bo'lib, uning shimoliy va janubiy tomonidagi ikki vodiy o'rtasidagi asosiy o'tish joyi Rim davridan beri savdo yo'li bo'lib kelgan.

Matterhorn XVIII-asr oxirida Horace-Bénedict de Saussure tomonidan o'rganilgan va 19-asrda Jon Ruskin kabi boshqa taniqli tabiatshunoslar va rassomlar tomonidan o'rganilgan. Boshqa buyuk Alp cho'qqilarining ko'pchiligiga erishilgandan keyin ham u to'liq o'rganilmadi va cho'qqi  xalqaro tanlov mavzusiga aylandi. Matterhornning birinchi o'rganilishi 1865-yilda Zermattdan Edvard Uaymper boshchiligidagi partiya tomonidan amalga oshirilgan edi, ammo tushish paytida to'satdan qulash yetti alpinistdan to'rttasining hayotiga zomin bo'ldi. Keyinchalik bir nechta filmlarda tasvirlangan bu falokat alpinizmning oltin davrining tugashini ko'rsatadi.  Shimoliy yuzi 1931-yilgacha o'rganilgan va Alp tog'larining uchta eng katta shimoliy yuzalaridan biri bo'lib, "Trilogiya" deb nomlangan. Matterhornning to'rtta yuzining eng balandi bo'lgan g'arbiy yuzi faqat 1962-yilda to'liq o'rganilgan. Matterhornda 500 dan ortiq alpinistlar halok bo'lgani taxmin qilingan,bu esa Matterhorni dunyodagi eng halokatli cho'qqilardan biriga aylantirgan. 

Matterhorn asosan Dent Blansh  olingan gneyslardan (dastlab Alp orogeniyasigacha bo'lgan Afrika plitasining bo'laklaridan) iborat bo'lib, ofiyolitlar va Pennin  cho'kindi jinslari ustida joylashgan.Tog'ning hozirgi shakli shimol yuzining tagidagi Matterhorn muzligi kabi cho'qqidan ajralib chiqadigan ko'plab muzliklar tufayli sirk eroziyasi natijasidir. Ba'zan  motterhorn Tog'lar tog'i deb ataladi,umuman olganda  Alp togʻlarining oʻchmas timsoliga aylangan.19-asrning oxiridan boshlab, bu hududda temir yo'llar qurila boshlangach, tog'ga tashrif buyuruvchilar va alpinistlar soni ortib bormoqda.Har yili ko'plab alpinistlar Matterhorn cho'qqisiga Ho'rnli Hutdan shimoli-sharqiy Ho'rnli tizmasi orqali chiqishga harakat qilishadi,bu cho'qqigacha bo'lgan eng mashhur  va qulay yo'l hisoblanadi.Ko'plab sayyohlar tog' atrofida 10 kunlik aylanishni ham amalga oshiradilar. Matterhorn 1983-yildan beri Shveysariya tabiiy yodgorliklar federal inventarizatsiyasining bir qismidir.

 Nomlar 
matterhorn joylashuvi

Matterhorn nomi nemischadan olingan bo'lib Matte ("o'tloq") va Horn ("shox") so'zlaridan kelib chiqqan va ko'pincha "o'tloqlar cho'qqisi" deb tarjima qilinadi. 

1545-yilda Sebastian Munster tomonidan bosilgan Schalbetter xaritasi vodiy Mattertal deb nomlangan,ammo tog'ning lotincha nomi Mons Silvius, shuningdek, nemischa nomi Augstalberg, Aosta vodiysi (nemis Augstal) bilan uyg'un. 1548-yilgi xaritada Johannes Stumpf tomonidan faqat Mons Silvius ko'rsatilgan.

Cervin fransuzcha nomi, italyancha Cervino atamasi lotincha  kabi nomlardan  kelib chiqqan.(yoki Mons Sylvanus ), bu yerda silva "o'rmon" degan ma'noni anglatadi.Bu Selvinga, keyin esa Servinga o'zgartirilgan. Birinchi "s" harfining "c" ga o'zgarishi bu so'zni "kiyik" (fransuzcha:cerf va italyancha: cervo) bilan bog'liq deb o'ylagan Horace Benédict de Saussure  bilan bog'liq. 
Josias Simler " De Alpibus Commentarius" (1574) asarida Mons Silvius nomi TG Farinetti tomonidan qayta qabul qilingan. Bulletin of the Italian Alpine Club (vol. ii., 1867, p. 107) "Silvius, ehtimol, Rim rahbari bo'lgan,u o'z legionlari bilan Salassi va Seduni o'lkasida muhosaba qilgan  ehtimol, daryoni kesib o'tgan. Bu ikki joy orasidagi Teodul dovoni, Sezar o'sha boshlab savdogarlar katta xavf va og'ir qiyinchilik bilan o'tishni xohlagan Servius Galba bo'lishi mumkin.Qaysarning buyrug'ini bajarish uchun Galba o'z legionlari bilan Allobroges ( Savoy ) dan Octodurum ( Martigny ) shahriga keldi va u yerda o'z qarorgohini o'rnatdi, u yerdan ochishga buyruq bergan dovonlardan boshqasi bo'lishi mumkin emas.Muqaddas Bernard, Simplon, Teodul va Moro ehtimol Servius nomi undan keyin Silviy va Servin yoki Cervin mashhur piramidaga berilgan.Servin yoki Cervinning yangi nomi esa qachon paydo bo'lganligi noma'lum.

Matterhorn ham Valdôtains tomonidan Gran Bècca ("katta tog'") deb nomlanadi va mahalliy Walliser aholisi nemis tilida gapiradigan odamlar tomonidan Horu deb ham ataladi.

O'zining taniqli shakli tufayli dunyo bo'ylab boshqa ko'plab shunga o'xshash tog'lar yoki mamlakatlar yoki tog' tizmalari "Matterhorn" deb nomlangan yoki laqabini olgan.

 Yuqorilik 
Matterhornning ikkita alohida cho'qqisi bor bo'lib,ular  da joylashgan.Italiya/Shveysariya chegarasini tashkil etuvchi ochiq tosh tepalikni tashkil etadi.1792-yil avgustda Jenevalik geolog va tadqiqotchi Horace Benedikt de Sossyur sekstant va  yordamida Matterhornning balandligini birinchi marta o'lchashga erishdi.Uning balandligini  deb hisoblagan.1868-yilda italiyalik muhandis Felice Giordano  balandlik  o'lchagan.Simob barometri yordamida u cho'qqiga olib chiqqan. Keyinchalik italiyalik tadqiqotchilar tomonidan kuzatilgan Dufour xaritasi natija berdi.Shveysariya cho'qqisining balandligi sifatida aytib o'tilgan.

1999-yilda, to'pning balandligi TOWER loyihasining (Dunyo balandliklarining yuqori qismini qayta o'lchash)qismi sifatida Global Positioning System texnologiyasini qo'llash orqali dengiz darajasiga nisbatan 4,477,54 metr (14,690 fut) bo'lishi aniqlangan va bir smdan kam aniqlik bilan, bu kelajakdagi o'zgarishlarni kuzatishga imkon beradi. 

Matterhornning topografik ko'rinishi  uni baland cho'qqi bilan bog'laydigan tizma sifatida (bu holda Mattertal vodiysining g'arbidagi tog' tizmasining eng yuqori nuqtasi bo'lgan Vaysxorn )  balandlikka cho'kadi.Col Durandda, Pointe de Zinal va Mont Durand o'rtasidagi egar.  Topografik izolyatsiya ni tashkil etadi, chunki balandlikning eng yaqin nuqtasi  yuqori G'arbiy Liskamm hisoblanadi.Col Durandda, Pounte de Zinal va Mont Durand o'rtasida topografik izolyatsiya 13,9 km (8,6 milya) ni tashkil qiladi,chunki eng yaqin balandlik nuqtasi G'arbiy Liskammdan bir metr(3 fut 3 dyuym)balandroqdir.Topografik balandligi kamida 300 m (980 ft)boʻlgan togʻlarni hisobga oladigan boʻlsak, Matterhorn Kavkaz togʻlaridan tashqari Alp togʻlari va Yevropadagi oltinchi eng baland choʻqqidir.Bu Valais va Shveysariyaning beshinchi eng baland sammiti va Aosta vodiysi va Italiyaning uchinchi eng baland sammitidir.Mahalliy darajada bu Zermatt munitsipalitetidagi uchinchi eng yuqori sammit va Valturnenche munitsipalitetidagi eng yuqori sammitdir.Xalqaro toqqa chiqish va alpinizm federatsiyasining rasmiy ro'yxatida to'rt minglik Alp tog'lari ro'yxatida shuningdek yaqin atrofdagi Monte Rosa kabi baland tog'larning qo'shimcha cho'qqilarini o'z ichiga oladi,Matterhorn Alp tog'laridagi 12-eng baland cho'qqi hisoblanadi.

 Filmografiya 

 Matterhorn uchun kurash (1928) 
 Tog'lar chaqiradi (1938) 
 Muammo (1938) 
 Matterhornga chiqish (1947) 
 Tog'dagi uchinchi odam (1959) 
 Im Banne des Berges (2015) 
 Dunyo bo'ylab so'raydi / Horizontdan oshib bormoqda (2016) 
 The Horn  (2016) - Shveysariya Alplarida tog'larni qutqarish guruhlarini kuzatib boradigan hujjatli seriya.

 Bibliografiya 

 Guido Rey The Matterhorn (J. E. C. Eaton tarjima qilgan), London, 1907[Rey's Il Monte Cervino was first published in Italian and appeared in English in 1907, in a translation by J. E. C. Eaton; a revised edition, with two further chapters by R. L. G. Irving, was published in Oxford by Basil Blackwell, 1946, and reprinted in 1949]
 Beat P. Truffer: Matterhorn-DVD, 1:18 Film, 1'001 Fotosuratlar, 17 elektron kitob, 1 audio kitob, Aroleit-Verlag, Zermatt 2015,  , www.matterhornworld.ch
 Charlz Gos, Le Cervin (Attinger, 1948) 
 Yvan Hostettler, Matterhorn: Alpine Top Model (Olizane Edition, Jeneva, 2006). Matterhorn-ning reklama, reklama, kino, rasm va san'at sohasida qo'llanilishi
 R. L. G. Irving, O'n katta tog''' (Londonda, J. M. Dent & Sons, 1940) [The climbing history up to 1939 of the Matterhorn, Snowdon, Ben Nevis, Ushba, Mount Logan, Everest, Nanga Parbat, Kanchenjunga, Mount Cook and Mont Blanc]
 Beat P. Truffler, Matterhorn tarixi: Birinchi ko'tarilishlar, loyihalar va sarguzashtlar, 7-soni., (Aroleit-Verlag, Zermatt, 2015).  ISBN 978-3-905097-22-1-sonlar bilan taqqoslangan  Mirjam Steynmannning "Matterhorns tarixi''" kitobining nemis tilidan tarjimasi
 Eduard Uymper, Alplar orasida ko'tarilishlar (1871) 
 James Ramsey Ullmanning "Sovda bayroq" kitobi Edvard Uymperlarning ko'tarilishiga asoslangan.

 Manbalar 

 Zermatt sayyohlik rasmiy veb-saytidan Matterhorn
 Zermatt sayyohlik rasmiy veb-saytidan 150 yilligi yubileyi
 Breuil-Cervinia sayyohlik rasmiy veb-saytidan Matterhorn Webcamlar
 360 darajali panoramalar bilan Hörnli tepalig'ining virtual ko'tarilishi
 Landshaft rassomi Matterhornga chiqish urinishlarini (birinchi chiqish haqida batafsil hikoya)
 Chiqishlarning xronologiyasi (nemis tilida) 

 Chiqish va trekking
Matterhorn on Summitpost
Matterhorn on Peakware
Matterhorn on Hikr

Turkum:Webarxiv andozasi wayback havolalari
Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda