Hoʻrmuzgon ustoni

200px|thumb|Kish xalqaro aeroporti

Hoʻrmuzgon ustoni () Eronning 31 ustonidan biri. Maʼmuriy markazi Bandar-Abbos shahri. Mamlakat janubida joylashgan, Eronning 2-hududi tarkibiga kiradi. Hoʻrmuz boʻgʻozi orqali Ummon va BAA bilan chegaralanadi. Maydoni SCI.org, Fors koʻrfazidagi 14 orol va  qirgʻoq chizigʻi uston tarkibiga kiradi.

2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 303 323 xonadonda yashovchi 1 365 377 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 396 927 ta xonadondan iborat 1 578 183 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 493 660 ta xonadonga boʻlingan 1 776 415 kishi istiqomat qilgan.

 Tarixi 
Garchi Hoʻrmuzgon Ahamoniylar davrida bu hududdan oʻtgan yunon dengizchisi Nearx paytida aholi yashagani maʼlum boʻlsa-da, Hoʻrmuzgonning asosiy porti (Bandari Hoʻrmuz) tarixi Sosoniylar shahanshohi Ardashir I bilan boshlanadi.

Viloyat eramizdan avvalgi 241—211-yillar orasida ayniqsa gullab-yashnaganligi aytiladi, lekin islom davrining boshlanishi bilan savdo va tijoriy ahamiyati yanada oshgan.

Marko Polo 1272 va 1293-yillarda Bandar-Abbos portiga tashrif buyurgan. U Hoʻrmuz portidagi bozorlarda fors zargarlik buyumlari, fil suyagi va hindixitoy ipaklari, Bahrayn durlari savdosi keng tarqalgani haqida xabar berdi.

1497-yilda Vasko da Gama boshchiligida birinchi marta yevropaliklar mintaqaga keldi. 1508-yilda Afonso de Albuquerque boshchiligidagi portugallar oʻz manfaatlarini Misr va Venetsiyadan himoya qilish bahonasida yettita harbiy kema bilan hududga bostirib kirishdi. Oʻsha paytda Hoʻrmuz porti Fors koʻrfazidagi tijoriy manfaatlar uchun strategik ahamiyatga ega hisoblangan.

Gʻarbda Usmonli imperiyasiga qarshi turishga uringan Ismoil I portugallardan portni qutqara olmadi, toki Shoh Abbos I inglizlar yordamida ularni Fors koʻrfazidan haydab chiqarguncha, portugallar shu yerda qoldi. Bandar-Abbos nomi bevosita Shoh Abbos I nomidan kelib chiqqan.

Britaniyaliklar esa Shoh Abbos hukmronligining soʻnggi yillarida Keshm oroliga bostirib kirdi va Bandar-Abbosga harbiy kemalar joʻnatgan golland mustamlakachilari bilan mintaqada taʼsir oʻtkazish uchun raqobatlashayotgan edi. Fors hukumati bu hujumdan oʻzini himoya qila olmadi. Biroq, Britaniya va Gollandiya munosabatlarining keskinlashishi bilan mintaqada harbiy taranglik kuchaydi. Nihoyat gollandlar oʻz bazasini Xarg oroliga koʻchirishga murojaat qilishdi. Xarg amiri, Mir Mahna Baluj va Mir Hamal Kalmati balujlar qoʻshini bilan yevropaliklarni Bandar-Abbosdan Karachigacha boʻlgan hududda magʻlub etishdi, shuning uchun Xargdagi gollandlar va boshqa qoʻshinlar bilan inglizlar butun mintaqani mahkam nazorat ostida tutib turdi. Tez orada inglizlar Ost-Indiya kompaniyasi orqali butun Fors koʻrfazi ustidan nazorat oʻrnatdi. Britanlar oʻz tuzilmalariga tahdid soladigan kuchli birlashgan kuchlarning oldini olish uchun Fors koʻrfazi boʻylab mahalliy muxtoriyatni ragʻbatlantiradigan siyosatni qoʻlladilar.

Fors koʻrfazining strategik ahamiyati Birinchi jahon urushidan keyin mintaqada neftning topilishi bilan yanada ortdi.

 Geografiyasi va iqlimi 
Viloyat asosan togʻli boʻlib, Zagros tizmasining janubiy uchidan iborat. Viloyat juda issiq va nam iqlimga ega, yozda harorat baʼzan 120 °F (49 °C) dan oshadi. Yil davomida juda kam yogʻingarchilik boʻladi.

 Maʼmuriy boʻlinishi 
320px

Hoʻrmuzgon ustonining maʼmuriy boʻlinmalarining aholini milliy roʻyxatga olish sanalaridagi aholi soni va tarkibiy oʻzgarishlari quyidagi jadvalda keltirilgan.

+ Hoʻrmuzgon ustoni Shahristonlari  2006  2011  2016 Abu Muso  1,860  5,263  7,402 Bandar-Abbos  498,644  588,288  680,366 Bandar Linga  113,625  134,713  159,358 Bastak  65,716  80,119  80,492 Bashogard –  40,007  35,085 Hojiobod  62,442  65,889  69,625 Jask  75,769  52,882  58,884 Keshm  103,881  117,774  148,993 Minob  254,304  235,705  259,221 Porsiyon  37,369  42,843  50,596 Rudon  104,222  118,547  124,522 Sirik  –  43,185  45,723 Xamir  47,545  52,968  56,148 Jami  1,365,377  1,578,183  1,776,415

 Shaharlari 
2016-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 976,652 kishi (Hoʻrmuzgon ustoni aholisining qariyb 55%) quyidagi shaharlarda istiqomat qiladi:

 Shahar  Aholisi Abu Muso  4,213 Bandar-Abbos  526,648 Bandar Linga  30,435 Bandar Sirik  5,137 Bandar Xamir  20,150 Bandar Charak  4,066 Bastak  9,959 Bika  7,190 Dargohon  14,525 Dashtiy  4,695 Fin  3,939 Forigʻon  1,773 Garuk  4,008 Govharon  1,170 Hasht Bandi  6,718 Hojiobod  28,977 Hoʻrmuz  5,891 Jask  16,860 Jenah  6,910 Keshm  40,678 Kish  39,853 Kuhestak  3,060 Kung  19,213 Koʻshki Nor  3,260 Lamazon  2,745 Minob  73,170 Porsiyon  18,045 Qalʼayi Qozi  5,286 Rudon  36,121 Ruydar  6,558 Sardasht  1,725 Sari Gʻozi Ahmadiy  1,157 Senderk  1,915 Suza  5,707 Taxt  3,082 Toziyoni Poyin  4,263 Tirur  4,871 Ziyorati Ali  2,679

 Aholi zich joylashgan shaharlari 
Quyidagi jadvalda Hoʻrmuzgondagi aholi eng zich joylashgan shaharlari keltirilgan:
OʻrniShaharShahristonAholisi1Bandar-AbbosBandar-Abbos 526,6482MinobMinob 73,1703KeshmKeshm 40,6784KishBandar Linga 39,8535RudonRudon 36,1216Bandar LingaBandar Linga 30,4357HojiobodHojiobod 28,9778KungBandar Linga 19,2139PorsiyonPorsiyon 18,04510JaskJask 16,860

 Tillari 
Hoʻrmuzgonda asosan fors tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan turli xil eroniy tillarning janubi-gʻarbiy boʻlimi hukmronlik qiladi, ammo shimoli-gʻarbiy Eronning baluj tili ham mavjud. Som tillaridan biri boʻlgan arab va hind tili boʻlgan xolosi ham viloyatdagi ozchilikda soʻzlashuvchilar orasida uchraydi.

 Hoʻrmuzgon bugun 
Bugungi kunda Hoʻrmuzgonda 11 port, beshta milliy aeroport va uchta xalqaro aeroport mavjud. Viloyat faol qishloq xoʻjaligi sektoriga ega boʻlib, ohak yetishtirish boʻyicha Eronda birinchi, xurmo yetishtirish boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi. Eron baliqchilik mahsulotlarining 30 foizi shu viloyatdan olinadi. Uchta yirik gidrotoʻgʻon viloyatning suvga boʻlgan ehtiyojini qondiradi – Istiqlol toʻgʻoni (yaʼni Bandar Abbosning isteʼmol suvining asosiy qismini taʼminlaydigan Minob toʻgʻoni), Jegin toʻgʻoni va Shemil toʻgʻoni.

Germaniya yaqinda Keshm orolini materik bilan bogʻlaydigan ulkan koʻprik qurilish loyihasini taklif qildi.

Hoʻrmuzgon ikkita erkin savdo zonasiga ega, biri Kishda, ikkinchisi Keshm orolida. Erkin savdo zonasida joylashgan Kish oroli Eron neft birjasining vatani hisoblanadi (dunyodagi bunday turdagi beshta birjadan biri va neft va derivativlarni AQSh dollarida savdo qilmaydigan yagona birja).

 Diqqatga sazovor joylari 

Eronning Madaniy meros tashkiloti viloyatdagi tarixiy va madaniy ahamiyatga ega 212 ta joyni roʻyxatga kiritgan. Eng mashhur diqqatga sazovor joylarning baʼzilari quyida keltirilgan:

 Imorati qal’ayi farangi (Gollandiya istilosi davrida va qurilgan)
 Berkeh haye Baran (oltita anʼanaviy suv ombori)
 Gele-dari anʼanaviy vannasi
 Hindu ibodatxonasi
 Shoh Abbos I davrida qurilgan Latidan koʻprigi
 Fekri uyi
 Saʼdiy uyi
 Hoʻrmuz qal’asi
 Keshm oroli
 Hara dengiz oʻrmonlari
 Kish oroli, Eron janubidagi Fors koʻrfazidagi eng mashhur sayyohlik kurorti
 Geno YuNESKO tabiiy biosfera rezervati
 Hara YuNESKO tabiiy biosfera rezervati
 Har xil issiq suv buloqlari

 Kollejlari va universitetlari 
 Bandar Abbos tibbiyot fanlari universiteti
 Hoʻrmuzgon universiteti
 Keshm oliy taʼlim instituti
 Bandar Abbos Islomiy ozod universiteti
 Hoʻrmuzgondagi Payame Nur universiteti
 Roudan Islomiy ozod universiteti
 Kish universiteti

 Yana qarang 

 Bandar-Abbos

 Izohlar 

 Manbalar 

 Havolalar 

 Hoʻrmuzgon hokimyati rasmiy veb sayti 
 Hoʻrmuzgon madaniy meros tashkiloti
 Hara UNESCO Biosfera rezervati
 Geno UNESCO Biosfera rezervati

Turkum:Eron ustonlari

Turkum:Ummon qoʻltigʻi
Turkum:Fors koʻrfazi