Tarixi Bayhaqiy

Tarixi Bayhaqiy(; ) 11-asrda tarixchi Abulfazl Bayhaqiy tomonidan fors tilida yozilgan tarix kitobi. Katta hajmli bu asarning koʻp qismi yoʻqolgan, biroq u Gʻaznaviylar davlati tarixiga oid eng muhim manbalardan biri boʻlib qolmoqda.

Asar tarix kitobidan koʻra koʻproq ahamiyatga ega. Undagi mufassal tasvirlar va tarixiy voqealarni oʻziga xos bayon qilish uslubi uni „tarixiy romanga“ oʻxshatib, fors adabiyoti durdonalaridan biriga aylantirgan. Asar Gʻaznaviylar kansleriyasida kelib chiqishi turklardan boʻlgan gʻaznaviy hukmdorlarini Eron podshohlari bilan bir qatorga solish maqsadida yozilgan.

 Nomlari 
Asar bir nechta nomlar ostida nashr etilgan:

 Tarixi Bayhaqiy (, Bayhaqiy tarixi)
 Tarixi Nosiriy (, Nosiriy tarixi)
 Tarixi Masʼudiy (, Masʼudiy tarixi)
 Tarixi oli Nosir (, Nosir xonadoni tarixi)
 Tarixi oli Sabuktegin (, Sabuktegin xonadoni tarixi)
 Jomi al-Tavorix (, Yilnomalar toʻplami)
 Jomi fi Tarixi Sabuktegin (, Sabuktegin yilnomalari toʻplami)
 Mujalladot (, Jildlar yoki 'Kitoblar)

 Mazmuni Tarixi Bayhaqiy'' oʻttizta kitobdan iborat, ulardan oltitasigina qolgan, deb ishoniladi. Saqlanib qolgan kitoblarning asosiy mavzusi Gʻaznaviylar saltanati sultoni Mas’ud I hukmronligi davriga oiddir. Asarda siyosiy voqealar haqida xabar berishdan tashqari, oʻsha davrning taniqli yozuvchi va shoirlarini tilga olish orqali geografik joylar va fors adabiyoti tarixi haqida maʼlumotlar berilgan.

K. Allin Lyuter Tarixi Bayhaqiy epistemologiyasini keyingi saljuqiy tarixchilarga qiyoslab, asarga ritorik yondashishni maslahat beradi. Merilin Valdman, shuningdek, nutq akti nazariyasi orqali ritorik yondashuvni tavsiya qiladi, ammo matnning toʻliq parchalanishini bermaydi. Juli Skott Meysami ham asarning tahliliy mohiyatiga ishora qilib, Bayhaqiyni islom uygʻonish davri tarixchilari qatoriga qoʻyadi.

Tarixiy rivoyatlarni bayon etishda oʻziga xos yondashuvi tufayli Bayhaqiy asarining haqiqiy bahosi misli koʻrilmagan ediBAYHAQĪ, ABU’L-FAŻL in Iranica.

Tarixi Bayhaqiy oʻzining boy tildan foydalanishi bilan mashhur. Asarning bir qancha xususiyatlari, jumladan, neologizmlar, yangi soʻz birikmalari va sintaksislari, arxaik soʻzlar, tasvirlar, Qurʼon oyatlari va hadis, fors va arab sheʼrlari, turli xil parallellik va takrorlar (jumladan, unlilar, soʻzlar va sintaksislar) uni adabiy nasrga aylantirgan.

Asar tarixiy romanga ham qiyoslangan.

 Oʻzbekistondagi nashrlari 
Asar 1962-yil Toshkentda soʻz boshi va izohlar bilan rus tilida nashr qilingan.

2020-yil Sharq nashriyotida Lochinbek Abdukarimov tarjimasi asosida 48 betlik Tarixi Bayhaqiy oʻzbek tilida nashr etilgan.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 






Turkum:Eron kitoblari
Turkum:Gʻaznaviylar davlati
Turkum:Eron haqidagi tarixiy kitoblar